“پێشەکی”
دوو رۆژ دوای رووداوەکانی بنکەی ئاسمانی سپایکەر، کە تێدا ١٥٠٠ تا ١٧٠٠ گەنج و خوێندکاری شیعە لەلایەن داعشەوە رەشکوژی کران، لە رێکەوتی ١٥/٦/٢٠١٤، بە فەتوای مەرجەعی باڵای شیعەکان لە ئێراق، عەلی سیستانی، حەشدی شەعبی دامەزرا کە کۆپیکراوی ”بەسیجێ مەردومی’ ئێران بوو. بەسیجێ مەردۆمی واتە حەشدی شەعبی بە عەرەبی. ئەم گوتارە کە لە سێ تەوەر پێکهاتووە تیشکدەخاتە سەر ئەگەرەکانی هەڵوەشاندنەوە یاخود بەردەوامبونی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە ئێراق.
“تەوەری یەکەم؛ کورتەیەک لەبارەی حەشدی شەعبی”
بەپێی زانیارییە بەردەستەکان، حەشدی شەعبی لە ٦٧ گرووپی چەکداری شیعە، ٤٣ گرووپی سووننە مەزهەب و ٩ گرووپی سەر بە کەمینەکانیتری وەک ئێزدی، تورکمان و کریستیان پێکدێت، کۆمەڵێک کوردیش لەم گرووپانەدا بوونیان هەیە. کۆی گشتی هێزەکانی حەشدی سەرووی ١٦٥٠٠٠ چەکدار دەبن. هەندێ بەڵگەنامە ئاماژە بەوە دەدەن کە ژمارەی هێزەکانی حەشدی شەعبی سەرووی دووسەد هەزار چەکدارە. بۆ نموونە، سەجاد ساڵم، ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراق ئاماژە بەوە دەدات کە حەشد لە ساڵی ٢٠١٤، نزیکەی ٦٠ هەزار چەکدار بوونە، دواتر لە ساڵی ٢٠٢١ ئەم ژمارەیە بووەتە ١٠٠ هەزار و لە ساڵی ٢٠٢٣ گەیشتووەتە ٢٣٦ هەزار چەکدار. ئەم پەرلەمانتارە پرسیاری ئەوە دەکات کە ئەم ١٣٦ هەزار چەکدارە لە دوای ٢٠٢١ لە کوێیەوە هاتوونە؟ حەشدی شەعبی لە ئێستادا خاوەن چەکی سووک، نیمچە قورس، قورس و فڕۆکە و هەلیکۆپتەری جەنگین. بە واتایەکیتر، حەشدی شەعبی سوپایەکی نیمچە نیزامی کامڵە. دەنگۆی ئەوە هەیە کە بەشێک لەم گروپانە سەر بە ئێران و سوپا پاسداران و خودی رێبەری کۆماریی ئیسلامی ئێران، واتە عەلی خامنەیین. بەڵام ژمارەی ئەو چەکدرانەی کە سەر بە ئێرانن چەندە؟ دیار نییە. بەشێکیتری ئەم گروپانەش کە زۆرتر هەستی عروبەی ئێراقیان هەیە، ئەگەرچی شیعەن بەڵام خۆیان پابەند بە رێنماییەکانی عەلی سیستانی دەزانن. بەپێی فەرمانی دیوانی ژمارە ٩١ لە رێکەوتی ٢٤/٢/٢٠١٦ کە لەلایەن سەرۆکوەزیرانی ئەو کات دەرچوو، حەشدی شەعبی بە فەرمی وەک بەشیک لە سوپای ئێراق پێناسە کرا کە خاوەن کەسایەتی مەعنەوییە. دواتر لە رێکەوتی ١٤/١٢/ ٢٠١٦، پەرلەمانی ئێراق یاسای ژمارە ٤٠ دەرکرد کە بە (قانون هیاة الحشد الشعبي) ناسراوە و تەنیا لە سێ مادە پێکهاتووە و لە رۆژنامەی وەقایعی ئێراق ژمارە ٤٤٢٩ بڵاوکرایەوە، یاساکە حەشدی شەعبی هاوشانی سوپای ئێراق پێناسە کرد. بەم جۆرەش حەشدی شەعبی بوو بە هێزێکی رێگەپێدراو لە ئێراق و خودی بەغدا ئەم هێزانە بە میلیشیا هەژمارناکات چونکە یاسای بۆ دەرکردووە و پێناسەی چۆنییەتی پەیکەربەندیی ئەم هێزەی کردووە.
هەرچی تایبەتە بە بودجەی ئەم هێزانە، ژمارەیەکی ورد لەبارەی تێجووی ئەم هێزانە لەبەر دەست نییە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢١، بودجەی ئەم هێزە سەرووی یەک ملیار دۆلار بوو؛ دواتر لە ساڵی ٢٠٢٣، بەرزکرایەوە بۆ ٢،٦ ملیار دۆلار. زیاد لەمەش هێزەکانی حەشدی شەعبی خاوەن سەبەتەی خۆراکی تایبەتی خۆی و خێزانیانن کە لە ئێراق بە (الامن الغذائي لقوات الحشد الشعبي) ناودەبردرێت. داتاکان باس لەوە دەکەن کە بودجەی حەشد بەقەدەر بودجەی شەش وەزارەتی ئێراقە، واتە وەزارەتەکانی گواستنەوە و گەیاندن، دەرەوە، داد، ئاو، پلاندانان و رۆشنبیریی. ئەوەی جێگەی پرسیارە ئەوەیە کە چۆن دەکرێ بودجەی حەشدی شەعبی لە بودجەی هەر یەک لە وەزرەتی پەروەردە و پلاندانان زۆرتر بێت. چونکە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ بە هۆی جەنگە ناوخۆییەکان هەم سیستەمی پەروەردە و هەمیش خانووبەری هاوڵاتیان داتەپیەوە. بەتایبەتیش دوای ئەو خاپوورکردنەی کە داعش لە ناوجە سووننەنشینەکان لە دوای خۆی بەجێهێشت کە ژێرخانی شارەکانی وەک مووسڵی وێران کرد. زیاد لەمش لە ئێستادا ئێراق نە لە دۆخی جەنگی ناوخۆدایە و نە لە دۆخی جەنگی دەرەوە کە ئەم بودجە زەبەلاحە بۆ هێزەکانی حەشدی شەعبی تەرخان بکرێت.
“تەوەری دووەم؛ ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی”
لە مانگی پێنجی ٢٠٢٥، حەمید شەتری، بەپرسی دەزگای هەواڵگریی/مخابرات ئێراق، لەناکاو سەردانی ئەمریکای کرد. ئەوەش لە کاتێکدا بوو کە ئیدارەی دۆناڵد ترامپ خەریکی ئامادەکردنی راپۆرتێک بوو کە ئێراقی بە ناوچەی هەڕەشە-ئامێز بۆ بەرژەوەندییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای هەژماردەکرد. لە راپۆرتەکەدا داواکراوە حەشدی شەعبی لەو ناوچە سووننە نشینانە بەتایبەتیش دەشتی موسڵ (سهل نینوی) بچێتە دەرەوە کە لە دوای جەنگی داعش کۆنتروڵیان کردووە و هاوکات رێگە بە ئاوارەکانی کلدان و شەبەک بدات کە بگەرێنەوە سەر زێدی خۆیان. پێشتریش و لە مانگی پێنجی ٢٠٢٥، ئەمریکا داوای لە حەمید شەتری کردووە کە چاوخشاندنەوە بە بوونی لیوای ٣٠ کە زۆرتر لە شەبەک پێکهاتووە، هەروەها لیوای ٥٠ی سەر بە رەیان کلدانی بکاتەوە کە بوونەتە هۆی خستنەوەی نیگەرانی لە دەشتی مووسڵ. هەمان راپۆرت ئاماژە بەوە دەدات کە پێویستە حکومەتی ئێراق تا مانگی سێپتەمبەر هێزەکانی حەشدی شەعبی هەڵبوەشێنێتەوە. ئەگەرچی دەنگۆی هەڵوەشاندنەوەی هیزەکانی حەشدی شەعبی هەر لە ساڵی ٢٠٢٠ و دوای کوشتنی قاسم سولەیمانی لە ئارادابوو بەڵام دوای رووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣، واتە دوای هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و لاوازبوونی حزبوڵای لوبنانی و هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر بنکە و بارەگا سەربازییەکانی ئێران و رووخانی رژێمی بەشار ئەسەد و هاوکات لاوازبوونی حوسییەکان گوسارەکانی تایبەت بە هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی زۆرتر بوونە؛ بەڵام سەرکردەکانی ئێراق بەتایبەتیش سەرکردەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بە تووندی لە دژی ئەم هەڵوێستەی حکومەتی ئەمریکا وەستاونەتەوە. سەرەڕای ئەمەش گوشارە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان بەردەوامن بۆ هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی و داواکردن لە بەغدا کە پێویستە هێزی چەکداریی تەنیا لە دەستی حکومەت دابێت.
سەرەڕای گوشار و دەنگۆیانە، بەڵام ئەستەمە حەشدی شەعبی هەڵبوەشێتەوە، ئەگەرچی ئەستەمیشە حەشد وەکو ئێستاش بمێنێتەوە. بۆیە ئاسانترین رێگە لەبەردەم حکومەتی ئێراق بۆ چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئالنگاریی حەشدی شەعبی بریتییە لە تێکهەڵکێشکردنی ئەم هێزانە لەگەڵ سوپای ئێراق، کە ئەمەش لەلایەن سەرکردەکانی حەشد و جوارچێوەی هەماهەنگی بژاردیەکی پەسەندکراوە. لێرەدا ئەگەرچی فەرماندە سەربازییەکانی حەشدی شەعبی دەچنە ناو سوپای ئێراق بەڵام هاوکات ناوێک نامێنێت بە ناوی حەشدی شەعبی و بودجەیەکیش نامێنێت کە لە یاسای بودجەی ئێراق تەرخانبکرێت بۆ هیزەکانی سەر بە حەشدی شەعبی. دوای رووداوەکانی ١٣/٦/٢٠٢٥ و هێرشی ئاسمانی تاران و تەلئەڤیڤ بۆ سەر یەکتری، کە بووە هۆی پاڵپشتی زارەکی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە ئێران، ئەگەرەکانی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی یاخود ئەگەری هێرشکردنە سەر چەند کەتائیب و هێزەکانی سەر بە حەشد، وەک کەتائیبی ئیمام عەلی و ئەسائیبی ئەهلی حەق و حزبولای ئێراق لە ئارادایە. تەنیا دوو رۆژ پێش هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئیدارەی دۆناڵد ترامپ کەتائیبی ئیمام عەلی خستنە ناو لیستی تیرۆری نێودەوڵەتییەوە. سەرەڕای ئەمەش خەزعەلی، کە هەم ئەندامە لە چوارچێوەی هەماهەنگی و هەمیش فەرماندەی هێزەکانی ئەساعیبی ئەهلی حەقە و وەزیری وەزارەتی خوێندنی باڵای ئێراق سەر بەم هێزەیە، بۆ پاڵپشتیکردن لە تاران لەهەمبەر هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئەم وڵاتە، لە بەیاننامەیەکدا کە لە رێکەوتی ١٣/٦/٢٠٢٥ بڵاوکرایەوە داوای دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا لە ئێراق و سزادانی هەموو ئەو کەسانەی کرد کە داوای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئێراق لەگەڵ ئیسرائیل دەکەن یاخود بە جۆرێک لە جۆرەکان پاڵپشتی و هاوسۆزیی بۆ ئیسرائیل دەردەبڕن. گشت ئەم رووداو و هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە دواجار حەشدی شەعبی لەسەر دوو رییانی هەڵوەشاندنەوە یاخود تێکهەڵبوون لەگەڵ سوپای دادەنێت، بەتایبەتی دوای لاوازبوونی ئێران لە رووی هێزی سەربازیی و سیستەمی بەرگریی ئاسمانی کە لەلایەن ئیسرائیلەوە تێکدرا.
“تەوەری سێیەم؛ لێکەوتەکانی هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی”
هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی کۆمەڵێک لێکەوتەی لەسەر ئاستی ناوخۆی ئێراق و دەرەوەی ئێراق دەبێت، کە دەکرێت لە خووارەوە ئاماژەیان پێبدەین:-
یەکەم:- هەرچی تایبەتە لەسەر ئاستی دەرەکی، هەڵوەشاندنەوەی ئەم هێزانە بە پلەی یەکەم بە زیانی ئێران دەبێت، حەشدی شەعبی بەشێکە لەو هێزانە کە تاران بۆ راگرتنی هیلالی شیعی سوودی لێوەردەگیرێت. زیاد لەمەش تاران لە رێگەی ئەم هێزانەوە بە بەردەوامی هەڕەشەی بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ئێراق دروست کردووە. نەمانی ئەم هێزانە واتە سەرئێشەی کەمتر بۆ ئەمریکا و چیتر تاران ناتوانێت سوپای ئێراق بۆ هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ئێراق بەکار بهێنێت.
دووەم:- هەرچی لەسەر ئاستی ناوخۆییە، زیانمەندی سەرەکی هێزە شیعەکان و بەتایبەتیش چوارچێوەی هەماهنەگییە. نوری مالیکی، سەرکردە لە چوارچێوەی هەماهەنگی، ئەمەی نەشاردوەتەوە کە ئەو داهێنەری هێزەکانی حەشدی شەعبی بووە. ئەگەرچی ئەم گوتەیە زیادڕۆی تێدایە، بەڵام حەشدی شەعبی لەسەر دەمی نوری مالیکی دامەزرا و مالیکی گشت ئاسانکارییەکی بۆ ئەم هێزانە کرد و لە ئێستاشدا بەشێک لە حەشدی شەعبی لە ژێر کۆنتروۆڵی ئەودان.
سێیەم:- دەرچوونی ئێراق لە دورەپەرێزی، مانەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی بە هەیکەلییەتی ئێستا، ئەگەری ئەوەی لێدەکەویتەوە، کە وڵاتانی رۆژئاوای گوشار بخەنە سەر بەغدا و ئێراق بخەنە پەراوێزەوە، ئەمەش بۆ ئێراقێکی پڕ لە ناکۆکی و ململانێی مەزهەبی، تایفیی، سیاسی و پێکهاتەیی لێکەوتەی قورسی دەبێت.
چوارەم:- ئەگەرچی حەشدی شەعبی لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە، بەڵام لە راستیدا ئەم هێزانە پێش ئەم رێکەوتنەش بوونیان هەبووە کە کۆمەڵێک گرووپی چەکدار بوونە و هەر یەک لەم گروپانەش ناوچەی جوگرافیای تایبەت بە خۆیان هەبووە و ئابوری ئەم ناوچەیەشیان کۆنتڕۆڵ کردووە، بۆیە ئەم راستیە لە هێچ لایەن و دەوڵەتێک شاراوە نییە، کە حەشد بریتییە لە کۆمەڵێک میلیشیای چەکدار لە ژێر پەردەی یاسایی، هەر بۆیەش ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە خۆی لەهەمبەر ئیدارەدانی ئێراق بە بەرپرسیار دەزانێت گوشار لە بەغدا دەکات بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم هێزانە. چونکە لە ئێستادا حەشدی شەعبی بووتە بەشێک لە مەنزومەی سیاسیی و گەندەڵی لە ئێراق نەک مەنزومەی بەرگریی و ئاسایشی.
گشت ئەم فاکتەرانە هۆکارێکن کە هێزە هەرێمایەتییەکانی وەک سعودیا و ئیمارات بە ناراشکاویی و زلهێزەکانی وەک ئەمریکا و فەرەنسا بە راشکاویی داوای هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی بکەن.
“کۆبەند”
هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبی بە مانای سەر راستکردنەوەی ئێراق نایێت. بەڵام بەردەوامبوونیشی بە مانای شەکەت کردن و لە تانوپۆ خستنی ئێراق دێت. حەشد ئێستا کۆمپانیایەکی سەربازیی و ئابورییە و باڵی بەسەر بۆڕییە نەوتییەکان و کەرتی بیناسازیی و ئاوەدانکردنەوە و ژێرخانی ئێراقدا گرتووە. زیاد لەمەش، لە رووی کولتووریی و کۆمەڵگەییەوە حەشد لە کۆمەڵگەی شیعەی ئێراق رەگی داکوتاوە و هەڵوەشاندنەوە یاخود تێکهەڵکێشکردنی بە سوپای ئێراق باری لاری بەغدا تەریب ناکاتەوە.
