بەهۆی ئەو گۆڕانكارییە ڕیشەییانەی لەسەرەتای نەوەدەكانی سەدەی بیستەم لەسەر گۆڕەپانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان وسیستەمی نێودەوڵەتی هاتن، لەناو سیاسەتی نێودەوڵەتی دا چەمك و زاراوەی ئەوتۆ سەریان هەڵدا كە لەگەڵ سیستەمی نێودەوڵەتی نوێدا دەگونجێن، یەكێك لەوانە مافی “دەستێوەردانی مرۆییە” كە پشت دەبەستێت بە ڕوانگە و هزرە سیاسییەكانی ڕۆژئاوا كە دیموكراسییەت و مافی مرۆڤ سەرچاوەی یەكەمیيەتى.
ئەگەر پێناسەیەكی دەستێوەردان بكەین ئەوا دەستێوەردان بریتییە لە “هەڵوێستێك یان كارێكی ماوە دیاریكراو، كەسێك یان زیاتر لە كەسانی یاسای گشتی نێودەوڵەتی ڕووبەڕووی كارێكی كەسی تر دەبنەوە، بەبێ ڕەزامەندی خۆی بۆ ناچاركردنی بە كارێك یان نەكردنی كارێك یان هەڵوێستێكی دیاریكراو، بەوەش تایبەت كارییەك یان زیاتری كەسەكە یان سەربەخۆی پێشێل دەكات بەبێ ئەوەی دۆخی شەڕ لەنێوانیاندا هەبێت”. دەستێوەردانی مرۆیش ئەو دەستێوەردانەیە كە بەمەبەستی پاراستنی مافی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. كۆدەنگی گشتی لەسەر ئەوەیە كە دەستێوەردانی مرۆیی دەستێوەردانێكە بەمەبەستی پاراستنی مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ ئەنجام دەدرێت. ئەم مافانە ئیدی بەمە ناسراون كە لەچوارچێوەی دەسەڵاتی ناوخۆیی هیچ كام لەم دەوڵەتانە نین. بەپێی تێوری “ئۆپنهاین” یاساناسی بەناوبانگی نێودەوڵەتی لەحاڵەتی هاتنەدی ئەم مەرجانەی خوارەوە دەست تێوەردانی مرۆیی بەڕەوا دادەندرێت “كاتێك دەوڵەتێك هەڵبستێت بە ئەنجامدانی هەڵسوكەتی بێبەزەییانە دژ بە هاووڵاتیانی خۆی بەجۆرێك مافەبنەڕەتییەكانی هاووڵاتیانی خۆی پێشێل بكات كە ببێتە هۆی برینداربوونی ویژدانی مرۆڤایەتی” ڕای جیاواز هەیە لەلایەن شارەزایانی بواری یاسای نێودەوڵەتی گشتی سەبارەت بە پرسی دەستێوەردان كەخۆیان لە 3 ئاڕاستەی سەرەكی دا دەبیننەوە:-
ئاراستەی یەكەم:- دەستێوەردانی مرۆیی ڕەتدەكاتەوە بەو بەڵگەو داوایانەی كەدەست لە ئاشتی و سەربەخۆیی هەرێمی دەوڵەت دەدات.
ئاڕاستەی دووەم:- ئەمەیان كورتی دەكاتەوە لەكاری بەكۆمەڵ لەچوارچێوەی نەتەوەیەكگرتوەكان لەكاتێكدا دەسەڵاتی نیشتمانی ڕێز لەمافی هاووڵاتیانی نەگرێت، دەكرێت كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بڕیاڕی گونجاو بدات، بەومەرجەی ڕەزامەندی ئەنجومەنی ئاسایش وەربگرێت.
ئاڕاستی سێیەم:- ئەم ئاڕاستەیە ڕێگە دەدات بۆ هەركارێكی بەكۆمەڵ تەنانەت لەدەرەوەی خاكی نیشتمان بۆ وەستاندنی ئەوكارە ناشیرینانەی كەدەكرێت دەرهەق بە مافی تاك و كۆمەڵگاكان.
پیادەكردنی چەمكی دەستێوەردانی مرۆیی لەسەردەمی سیستەمی دووجەمسەریدا لەسەردەستی “نەتەوە یەكگرتووەكان” تاڕادەیەكی زۆر پەكی كەوتبوو ئەویش بەهۆی بوونی مافی ڤیتۆ بۆ دەوڵەتە سەركردەكانی ناو هەردوو بلۆك. ئەم دیاردەیە وایكردبوو هیچ چەشنە میكانیزمێكی چەلەنگ و كاریگەر بۆ مافی مرۆڤ نەبێت، بەڵام داڕمانی بلۆكی سۆسیالستی و نەمانی سیستەمی دووجەمسەری، گڕوتینێكی نوێ كەوتە ناو جەستە و كارنامەی نەتەوەیەكگرتووەكان و زۆر هەڵسوڕاوانەتر لەجاران دەستی كرد بە بەدواداچوونی پڕۆسەكانی پەیوەست بەمافی مرۆڤ و دەستێوەردانی مرۆیی لەو ووڵاتانەی هاووڵاتیانی تووشی جینۆسایدبوون، یان بەشێوەی زەق مافەكانیان پشتگوێ دەخرا دەستپێكی ئەم كارە نوێیەش لەبەهاری ساڵی 1991 لەكوردستانی ئێراق دەركەوت. ئەوكاتە دەستێوەردانی مرۆیی بەپێی بڕیاری 668ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە 5ی نیسانی 1991 لەكوردستاندا بەكردەوە جێ بەجێكرا.
هەڵبەتە لەپێناوی پاراستنی كورد و ڕزگاركردنی گەلی كوردستان لەدەست ڕژێمی بەعسی داپڵۆسێنەر. پەیمانی سیڤەر یەكەم پەیماننامەی نێودەوڵەتیە كە لە ماددەكانی (62-63-64) یدا بەشێوەی ڕوون و ئاشكرا ئاماژەی بەكێشەی كورد كردووە. بەمەش كێشەی كورد ڕەهەندێكی نێودەوڵەتی پێ بەخشرا. بەهۆی نا ئامادەیی كورد و هەلومەرجی نێودەوڵەتی لۆزان جیگەی گرتەوە. بڕیاری ژمارە 668ی ئەنجومەنی ئاسایش لەدوای پەیمانی سیڤەر، دووەم بەڵگەنامەی نێودەوڵەتییە كە لەگۆشەنیگای مرۆیی و وەك كێشەیەكی ناوخۆی سنووری دەوڵەتی ئێراق سەیری پرسی كوردی كردووە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم بڕیارە بۆسەردەمی تراژیدیایی كۆڕەو و ئاوارەیی خەڵكی كوردستان گرنگی و بایەخی بێ ئەندازەی خۆی هەبوو.
ئەنجومەنی ئاسایش لەكاردانەوەی هێرشە تووندڕەوەكانی سوپای ئێراق بۆسەر گەلانی ئێراق ئەم بڕیارەی دەركرد بۆ سەركۆنەكردن و چەوساندنەوەی مەدەنییە ئێراقیەكان بەتایبەت لەو شوێنانەی كە زۆبەی دانیشتوانی كوردن هانی بنیادنانی ناوچەی پارێزراوی بۆ كوردەكاندا. ئەمەش لەكاتێكدا بوو هەزاران كەس لە كوردەكان بەرەو سنوورەكانی ئێران و توركیا و ناوچەكانی خۆیان جێ هێشتبوو. دوای ئەوەی ڕژێمی ئێراق بە چەندین شێواز تووندوتیژی و نامرۆڤانە كاردانەوەی لەبەرانبەر گەلانی ئێراق پیشاندا بە گشتی و بەتایبەتی كوردەكان، ئەمەش بۆ وروژاندنی ڕای گشتی جیهانی لەبەرانبەر ئەم مەسەلەیە بەمەش داواكرا سنوورێك بۆ ئەم كارە نا مرۆڤانە دابندرێت. چارەسەری ئەمەش خۆی لەبڕیاری 688 دا بینیەوە. بێگومان ژمارەیەك هۆكاری جیاجیا كاریگەریان هەبوو لەسەر دەركردنی بڕیاری688. یەكێكی تر لەوهۆیانە بریتی بوو لەڕەفتاری خراپی ڕژێمی پێشووی ئێراق دەرهەق بە گەلانی ئێراق، لەبەرانبەر ڕاپەڕینەكانی دژی ڕژێم كەتیایدا زۆربەی ناوچەكانی ئێڕاق ئازاد كران، ئەم ڕاپەرینانەش سەرنجی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا. هەروەها بەرزبونەوەی دەنگی ناڕەزایی دژی ئەمریكا و وڵاتانی هاوپەیمانی بەوەی سەرەتا پشتگیری خۆیان بۆ ڕاپەڕین راگەیاند، بەڵام دوایی لێگەڕان حكومەتی ئەوسای ئێراق ئەم ڕاپەڕینە سەركوت بكات، بۆیە ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی پێویستییان بەوە هەبووو خۆیان لەو ئەركە ئەخلاقییە ڕزگار بكەن بەرانبەر بە ئێراقییەكان و ڕای گشتی جیهانی. هەروەها بوونی ژمارەیەكی زۆر لەپەیامنێری بیانی كەناڵەكان و گەیاندنی ئەم كارەساتە سامناكە بەسەر شاشەی تیڤییەكانی جیهان، هەست و سۆزو ویژدانی جیهانی بەرەو ئەو ڕووداوانە ڕاكێشا.
لەلایەكی ترەوە بەهۆی بوونی كورد لەوڵاتانی دراوسێی ئێراق بەتایبەت “ئێران و توركیا” لەگەڵ ئاوارەبوونی سەدان هەزار كوردی تر بۆ ئەم ووڵاتانە، پێیان وابوو ڕەنگە لەئایندەدا زیان بە ئاسایشی ئەوان بگەیەنێت بۆیە هەوڵیاندا بۆهەرچی زوو گەڕاندنەوەی ئەوانە بۆ ناوچەكانی خۆیان. هەروەها زۆرینەی بڕیارەكانی پێش بڕیاری 688 بۆ قازانجی گەلانی ئێراق نەبوو بۆیە ئەمریكا بەلایەوە گرنگ بوو بڕیارێكیش هەبێت لە ئێش و ئازاری گەلانی ئێراق كەم بكاتەوە، ویستی ئێراق باجی دیكتاتۆریەتی خۆی بدات. لەگەڵ ئەوانەشدا ئەمریكا وڵاتێكی زلهێزی جیهانە و بەرژەوەندی زۆری لەناوچەكە هەبوو نەدەكرا ئایندەی ئەمە لەبەرچاو نەگرێت چونكە ئەم بڕیارە زیاتر دەستی ئەمریكای كردەوە بۆ دەستێوەردان لەكاروباری ناوخۆی ئێراق. سەرباری ئەمانەش پڕۆژە بڕیارەكە لەلایەن دەوڵەتێكی گەورەی وەك فەڕەنسا خرایە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایش كە یارمەتیدەری باشبوو بۆ دەركردنی بریارەكە. ئەنجومەنی ئاسایش بۆیەكەم جار بوو بەشێوەی فەرمی لە بڕیاری 688 دا باسی لە سەركوتكردنی گەلی كورد كردبوو ئاماژەی بەوە كردبوو كە كوردەكان بەشێوەیەكی نامرۆڤانە لەلایەن ڕژێمی ئێراقەوە سەركوت دەكرێن.گرنگی ئەمەش لەمەدابوو بەشێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا ئاماژەی بەناوی گەلی كورد كردبوو پاشان داوایكردبوو كە سەركوتكردنی كوردەكان لەلایەن ڕژێمی ئێراقەوە ڕابگیرێت. بەمجۆرە سەروەری نەتەوەیی ئێراق بەشێوەكی فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە پێشێل دەكرێت و ڕێگە نادرێت ئەم سەروەریە ببێتە هۆی سەركوتكردنی گەلی كورد. لەكاتێكدا ڕژێم دەیویست بەبیانوی سەروەری نەتەوەیی پێشێلكاری مرۆیی بەرانبەر بە كوردەكان بكات.
دواتر ئەم بڕیارە هاوکار و یارمەتیدەرى باش بوو، بۆ دروستکردن و بنیادنانى دامەزراوەى شەرعى و یاسایی لە هەرێمى کوردستان و ئەنجامدانى یەکەمین هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان و پێکهێنانى کابینەى حکومەت، بە جۆرێک لە ئێستادا هەرێمى کوردستان تاکە هەرێمى فیدڕالە لە ئێراقدا و پێگەیەکى بەهێزى هەیە لەسەر ئاستى جیهان و ناوچەکە وەک ئەکتەرێکى نا دەوڵەتى، بەڵام زۆر کات و لە زۆر وێستگەى دبلۆماسى دا مامەڵەى دەوڵەتانى جیهان بەرانبەر بە هەرێمى کوردستان وەکو دەوڵەت بووە.
