“سەركەوتنی شۆڕشی گەلی ئێران”
یەكێك لە ڕووداوە گرنگ و بەسوودەكان بۆ كوردی ئێراق، سەركەوتنی شۆڕشی گەلی ئێران بوو. ئەو شۆڕشەی لە (7ی كانوونی دووەمی1978ز) دەستی پێكرد و لە (11ی شوباتی1979ز) بە سەركەوتن گەیشت. ڕووداوێك بە بیری كەم كوردا دەهات وا بە زوویی و دوای (چوار) ساڵ لە ڕێكەوتنامەی جەزائیر، كۆتایی بە ڕژێمی شاهەنشاهی ئێران بێت. هەروەها دوای (یەك) ساڵ لە خۆپیشاندان و ناڕەزایی بەردەوامی زۆرینەی پێكهاتەكانی خەڵكی ئێران، كۆتایی بە دەسەڵاتی ئەو ڕژێمە بێت. ڕژێمێك بۆ ماوەی (54) ساڵ هەژموونی خۆی، بەسەر خاك و خەڵكی ئێران و تەنانەت زۆرینەی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا سەپاند بوو. ئەمەو جگە لەوەی بواریش نەدرا، كوڕەكەی (ڕەزا) شوێنی بگرێتەوەو ببێتە سێیەمین پادشای بنەماڵەكەی لە ئێراندا.
هەرچۆن بێت، كۆتایی بەو ڕژێمە و دەسەڵاتی پادشاكەی و جێگرەوەكەشی هات. لەوانەش سەرنج ڕاكێشتر، ڕاستەوخۆ دوای (دوو) مانگ لە سەركەوتنی شۆڕشەكە و دەستپێكی دەسەڵاتی نوێ، كۆماری ئیسلامی ئێران دامەزرا. ئەوەش دوای ئەوەی زۆرینەی خەڵكی ئێران لە دەنگدانێكی گشتی و نهێنیدا لە (1ی نیسانی979ز)، بڕیاریان لەسەر داهاتووی شۆڕش و دەسەڵاتی وڵاتەكەیاندا. بەو دەنگدانەش (كۆماری ئیسلامی ئێران) وەك سیستەمێكی سیاسی بۆ بەڕێوەبردنی وڵات چەسپا. لەكاتێكدا بەر لەو ڕووداوەو بۆ ماوەی (54) ساڵ، سیستەمی سیاسی وڵات (پادشایەتی و عەلمانی) بوو، بەڵام بەو دەنگدانە دەسەڵاتی وڵات بۆ (كۆماری و ئایینی) گۆڕا. كاراكتەری سەرەكی ئەو ڕووداوەش (ئایەتوڵڵا خومەینی) بوو.
(ڕوحوڵلا كوڕی مستەفا كوڕی ئەحمەد موسەوی) ناسراو بە (ئایەتوڵلا خومەینی)، سالی (1900ز) لە شارۆچكەی (خومەین)ی سەر بە پارێزگای (ئاراك)ی وڵاتی ئێران لەدایكبووە. تەمەنی منداڵی و لاوی لەو وڵاتە بەسەر بردووە. سەرجەم قۆناغەكانی خوێندنی ئایینیشی هەر لە ئێران و لە شاری (قوم) تەواوكردوووە و گەیشتۆتە پلەی ئایینی (ئایەتوڵڵا). یەكێكیش بووە لە ڕابەرە گەورەكانی شیعەی دوانزە ئیممامی (ناوەندی زانستی قوم). بەو پلە و پێگەشەوە، تێكەڵی كاری سیاسی بوو، وە بە پەیامە تو,ندەكانی لە دژی بنەماڵەی پەهلەوی و دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران، فرمانی دەستگیركردنی بۆ دەرچوو. ئەوەبوو لە (4ی تشرینی دووەمی1964ز) هێزێكی دەزگای ساواكی ئێران، گەمارۆی ماڵەكەیاندا لە شاری (قوم)و دەستگیریان كرد و ڕەوانەی شاری (تاران)ی پایتەختیان كرد. دواتر بە فڕۆكەیەكی سەربازی ڕەوانەی شاری (ئانكار)ی پایتەختی وڵاتی توركیا كرا. دوای مانەوەی (11) مانگیش لەو وڵاتە، لەسەر داوای شای ئێران دەركرا. هەربۆیە بەناچاری ڕووی لە وڵاتی (ئێراق) كرد و لەشاری (نەجەف) نیشتەجێ بوو. لەوێش مایەوە، تا دواجار هەر بە فشاری شای ئێران، لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێراقەوە، ناچار كرا، وڵاتەكەیان بەجێ بهێڵێت. هەربۆیە ڕوویكردە وڵاتی (فەڕەسنا)و لە گوندی (نوفل لو شاتو) نیشتەجێ بوو. لەوێش بێدەنگ دانەنیشت، بەڵكو بەردەوام لە پەیوەندیدا بوو لەگەڵ (ناوەندی زانستی ئایینی قوم)و ئاخوندە گەورەكانی شیعە لەناوخۆی وڵات.
كاتێكیش ڕاپەرینە سەرتاسەرییەكەی گەلی ئێران لە دژی بنەماڵەی پادشایی دەستی پێكرد، ناوبراو لە وڵاتی فەڕەنساوە، ڕابەرایەتی ڕاپەرینەكەی كرد و بە پەیامە ئایینییەكانی، جۆش و هێزێكی زیاتری بە ڕاپەرینەكە داو و ئاراستەكەی بەرەو شۆڕش گۆڕی. واتە ئەو كاتەی شۆڕشی ئێران لە بڵێسەیدا بوو، (ڕوحوڵلا خومەینی) وەك ڕابەری ئایینی ئایینزای دوانزە ئیمامی شیعەكانی جیهان دەركەوتبوو. هەربۆیە هێزێكی ئایینی بە بەر شۆڕشەكەدا كرد. كاتێكیش ڕابەرایەتی ئەو شۆڕشەی كرد، تەمەنی (78) ساڵ بوو. بەو تەمەنەشەوە زۆر بوێرانە و سەركەوتووانە كاری كرد، تا دواجار جڵەوی دەسەڵاتی لەبندەستی بنەماڵەی پەهلەوی دەرهێنا. تواناكانی ئەو بەڕادەیەك بوو، كە نەك تەنیا كۆتایی بە ڕژێمی پێشوو هێنا، بەڵكو سەرجەم ئەو لایەنانەی پەراوێزخست، كە ڕۆڵیان لە راپەرین و شۆڕشەكەدا هەبوو. ئەوەش دوای ئەوەی لە (1ی شوباتی1979ز) بەفرۆكەیەكی فەڕەنسی لە فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی پاریسەوە گەیشتە (فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی میهرئاباد)ی (تاران)و لەلایەن ملیۆنان هاوڵاتی ئێرانییەوە پێشوازی لێكرا.
بە گەڕانەوەی (ئایەتوڵڵا خومەینی) بۆ ئێران، شۆڕشی پێكهاتەكانی ئێران درێژەی هەبوو، بەڵام هیچ یەك لەوان و لەكاتی خۆیدا دركیان بە گەورەیی و كاریزمایی ئەو كەسایەتییە نەكردبوو. وەك ئەوەی بە گەڕانەوەی، هێزێكی تر درایەوە بەبەر شۆڕشی پێكهاتەكانی ئێران. دوای (دوو) مانگیش لە گەڕانەوە بۆ وڵات، توانی بە دەنگدانێكی نهێنی گشتی، سیستەمی نوێ سیاسی ئێران دیاری بكات، كە (كۆماری ئیسلامی ئێران) بوو. بەوەش خەونی هەموو ئەوانە بە بادا، كە دژی ئەو ڕژێمە سیاسییە نوێیە بوون. هەروەها توانی بە جێگربوونی ئەو كۆمارە ئیسلامییە، دەست بەسەر كۆی جومگە سیاسی و كارگێری و سەربازییەكانی ئێراندا بگرێت. بەو ڕووداوەش قۆناغێكی تر لە مێژووی ئێران و خەڵكەكەی و كۆی پێكهاتە نەژادی و ئایینی و ئایینزاكانی سەری هەڵدا. ئەو گۆڕانكارییەكەش نەك هەر كاریگەری بۆ سەر ناوخۆی ئێران هەبوو، بەڵكو كاریگەریشی بۆ سەر وڵاتانی ناوچەكە و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و كۆی جیهانیش هەبوو. لەو نێوەندەشدا (كورد) پشكی خۆی لە كاریگەرییەكانی ئەو گۆڕانكارییە سیاسییە بەركەوت.
