لە دوای رووخاندنی یەكجارەكیی رژێمیبەعس لە ساڵی 2003 هاووڵاتیانی ئێراق لە چاوەڕوانیی بنیاتنانی ئێراقێكدا بوون کە ببێتە نیمچە بەهەشتێک بۆیان و چید ئەو دۆزەخەی سەدام نەبێت، بەڵام رووخاندنی بەعس نەك عێراقی نەکردە بەهەشت، بەڵکوو کردیە دۆزەخێك بەگوڕتر و مەترسیدارتر.
هۆکاری ئەم بەرەو خراپترچوونەی دۆخی ئێراق، دەگەڕێتەوە بۆ چەند خاڵێک کە گرنگترینیان بریتین لە:
یەکەم: ئەوانەی لە دوای ڕووخانی بەعس حوکمڕانییان گرتە دەست و بوونە بڕیاربەدەست، کەسی لێهاتوو و شیاو نەبوون، جگە لەوەی ئەزموونی حوکمڕانییان نەبوو، چاوچنۆكیی کەسی و حزبی و تائیفیشیان ھێندە زۆرە سنووری نیە، ھەر ئەوەش وای کرد ژێرخان و سەرخانی ئێراقیان بە جۆرێك وێران کرد کە رژێمی پێشوو لە رابردوودا ئەو کارەی بەسەر ئێراق و ئێراقیەکاندا نەهینابوو.
دووەم: وڵاتانی دراوسێی ئێراق، بە درێژایی ٢٠ ساڵی دوای رووخاندنی ڕژێمی سەدام حسێن، کاریان لەسەر لاوازکردنی ئێراق کرد، ئەویش لە رێگەی دەستتێوردان لە کاروباری ناوخۆ، چ بە راستەوخۆ بووبێت یاخود ناڕاستەوخۆ، بە تایبەت تورکیا و ئێران، چونکە پێیان وایە بنیاتنانی ئێراقێکی بەهێز، مەترسیی گەورەی دەبێت بۆ سەر بەرژەوندییە ئابووری و سیاسییەکانی ئەوان، بۆیە لە 2003ەوە هەموو کارێکیان ئەوە بووە تا ئێراق گەشە نەکات و بە لاوازی و نائارامی بمێنتەوە، ئەوان لەگەڵ ئێراقێکی یەك پارچەی لاوازدا بوون، ئەم یەکپارچەییەشیان لەبەر خاتری ئێراق نەدەویست، بەڵکوو لەبەر خاتری خۆیان و لە ترسی پارچەبوونی خۆیان بوو.
ئەوەی ئێستا لە ئێراقدا دەبینرێت تا رادەیەكی زۆر ئەوەیە كە ئەو دوو وڵاتە هەوڵیان دا ئێراقی دوای 2003 لە ئاست چاوەڕوانیی ئێراقیەکاندا نەبێت، چونكە نەبووە دەوڵەتێکی سەقامگیر و ئازاد و دیموكرات و خوشگوزەران لەڕووی ئابوورییەوە، بەڵکوو شەڕ و ئاشووب و وێرانكاری و برسێتی و ھەژاری و بێکاری و گەندەلی و جیاکاریی نەتەوەیی و مەزهەبی، جێگەی هەموو ئەوانەی گرتەوە، ئانارشیەت جێی دیکتاتۆرییەتی گرتەوە، نادادیی کۆمەڵایەتی و ئابووری رۆژ لە دوای رۆژ زیادی کرد، ئێستا دەبینین ئاسایشی ناوخۆی وڵات لە نزمترین ئاستدایە لە هەمو بوارەکاندا.
پێوەند بە هەرێمی کوردستانیش، دوای پەسەندكردنی رەشنووسی دەستووری ئێراق و بە فەرمی ناساندنی قەوارەی هەرێمی کوردستان، کورد لە ئێراقدا بووە کارەکتەری سەرەکی، رۆڵی باڵا و کاریگەری هەبوو لە عێراقدا، ئێراق لە ڕووی سەقامگیریی ناوخۆیی رۆژ لە دوای رۆژ لاواز دەبوو، بەڵام هەرێمی کوردستان بەپێچەوانەوە بێجگە لە ئارامی و ئاسایشی ناوخۆ، گەشەیەکی گەورەی ئابووریی بەخۆوە بینی، ئەمەش بووە مەترسی بۆ سەر ئێراق و دەوڵەتانی ئیقلیمییش.
دەوڵەتانی ئیقلیمی ئەم بەهێزییەی هەرێمی کوردستانیان بە هەڕەشەی راستەوخۆ دەبینی بۆ سەر بەرژەوەندییە نیشتیمانیەکانیان، چونکە بەهێزبوونی قەوارەی هەرێم کە هاوسنوورە لەگەڵ پارچەکانی تری کوردستان، مەترسیی گەورەیە لەسەر هەریەك لە سووریا و تورکیا و ئێران، بۆیە هەمیشە لەگەڵ ئێراقێکی یەكپارچەدا بوون، گەرچی هەریمی كوردستان رەچاوی پەیوەندیی باشی دراوسییەتیی كرد و مامەڵەی باش بوو لەگەڵیان، بەڵام لە دیدی ئەوانەوە، وا وێنا كرا كە ئەگەر هەرێمی کوردستان لەو گەشە ئابووری و سەقامگیرییە سیاسی و ئاسایشەیدا بەردەوام بێت، مەترسیی لەسەر ئەوان گەورەتر دەبێت، بۆیە کەوتنە پیلانڕێژی بۆ لاوازکردنی.
قەوارەی هەرێمی کوردستان تا 2012 بەهێز و یەکگرتوو بوو، لە دوای ئەو بەروارە وردە وردە بە بەرنامە کار لەسەر ئەوە کرا چ لە ڕووی ئابوورییەوە چ لە ڕووی پەرتبوونی ناوخۆی هەرێمی کورستان لاواز بکەن، بەداخەوە توانییان بەشێك لەو ئامانجانەیان وەدی بێنن، کاربەدەستانی ئێراق بە ئەجێندای دەوڵەتێكی ئیقلیمی، ئابڵووقەی ئابوورییان خستە سەر هەرێمی كوردستان، بودجەیان بڕی، شەڕی کەمکردنەوەی مافە بەدەستھاتووەکانیان لەگەڵ كرد، هەروەها کاریان کرد بۆ دروستکردنی دووبەرەکیی ناوخۆیی و لێکترازاندن و ناکۆکی خستنە نێوان لایەنە سیاسییەکان و تێکدانی نێوماڵی کوردی و دوورخستنەوەیان لە ئامانجی یەکگرتووی لایەنە کوردییەکان کە پاراستنی دەستکەوت و دەستەبەرکردنی ماف و بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی کورد بوو.
رۆڵی كورد و هەرێمی کوردستان لە دوای 2014ەوە لەنێو گۆڕەپانی سیاسیی ئێراقدا، بەرەو لاوازی رۆیشت ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆکارێک:
1- ناتەبایی و ناکۆکی لەنێوان لایەنە سیاسییەکان.
٢- ئاراستەکردنی شەڕی داعش بە پیلان بەرەو ھەرێمی کوردستان، ئەو شەڕەش زیانی مرۆیی و ئابووریی زۆری لە ھەرێمی كوردستان دا.
٣- بڕینی بودجەی ھەرێمی كوردستان لەلایەن حكوومەتی ئێراقەوە کە بووە ھۆی دروستبوونی قەیرانێکی قووڵی ئابووری و كێشەی مووچە و وەستانی بازاڕ و پرۆژەکانی بنیاتنان و خزمەتگوزاری.
٤- پیلانی نێودەوڵەتی و نێوخۆیی و ھەرێمایەتیی ١٦ی ئۆکتۆبەر و داگیرکردنی بەشێکی زۆری خاکی کوردستان کە بە خوێن و قوربانیدانی ھەزاران پێشمەرگە رزگار کرابوو و دەیشپارێزرا.
هەرچەند قوربانیی زۆر دراوە تا گەیشتینە ئەو خاڵەی خاوەنی هەرێمێکی فیدراڵی بین، بەڵام قۆناغ بە قۆناغ لەلایەن ئێراق و دەوڵەتانی ترەوە هەوڵ درا ئەو قەوارەیە لاواز بكەن، بۆیە ئێستا هەرێمی كوردستان پێویستی بە گیانی كوردانە و لەخۆبوردوانە و كاركردنە بۆ تێپەڕاندنی ناكۆكی و قەیران و كێشەكان. هیچ چارمان نیە، دەبێ هێزە كوردستانیەكان لەئاست هێزە ئێراقی و ئیقلیمییەكان یەكدەنگ و یەكڕیز و یەكهەڵوێست بن.
