“شەڕی حاجی ئۆمەران و پاساو بۆ ئەنفالی بارزانییەكان”
یەكێك لەو ڕووداوانەی نێو ساڵانی جەنگی (ئێراق-ئێران)، كە كارەساتێكی مرۆیی و لێكەوتەوە (شەڕی گردەمەن) ناسراو بە (شەڕی حاجی ئۆمەران) بوو. شەڕەكە كەوتە ڕۆژی (هەینی) بەرواری (22ی تەممووزی1983)، بەڵام ئەوە سەرەتای دەسپێكی شەڕەكە بوو، چونكە بەدوایدا زنجیرە شەرێك هات، كە كۆتاییەكەی، كەوتە ساڵی (1988). دەسپێكی ئەو شەڕە دوای ئەوە هات، كە فەرماندە باڵاكانی سوپای پاسدارانی ئێران بەمەبەستی قەرەبوون كردنەوەی زیانەكانیان لە بەرەكانی ناوەڕاست و باشووری خۆرئاوای وڵاتەكەیان، پلانی دەستگرتنیان بەسەر چیای (گردەمەن)و ناوچەی (حاجی ئۆمەران) دانا. لەو پلانەشدا راوێژیان بە “مەسعود بارزانی” سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان كرد، چونكە ناوچەكە زێدی خۆی و ماڵباتەكەی و پێگەی جەماوەری پارتەكەی بوو. وەك ناوبراو لە بەرگی چوارەمی (بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كورد) باسی كردووە، ئێرانییەكان لە رێگای (جنڕال سەیاد شیرازی) و (جنراڵ موحسینی ڕەزایی) پەیوەندیان پێوە كردووە، تا ڕای ئەو لەسەر پلانەكە و بەشداریان لە شەڕەكە بزانن. وەڵامی “مەسعود بارزانی”ش بۆ ئەوان ئەوە بوو، كە ناوچەكە زۆر سەختە و بە ئاسانی ناكەوێتە دەست هێزەكانی سوپای ئێران. ئەگەر كاریشی بۆ بكەن، زیانی مرۆیی و جەنگی زۆری دەبێت. لەبەرامبەردا لایەنی ئێرانی ئەوەیان ڕاگەیاندوە، كە ئەوان كێشەی زیانی مرۆییان نییە وە باكیان نییە چەند لە هێزەكانیان دەبنە قوربانی، بەڵكو ئەوەی لای ئەوان گرنگە دەستگرتنە بەسەر ئەو شوێنە ستراتجییە و سەركەوتن لەو شەڕەدا. وەك “مەسعود بارزانی” ئاماژەی پێداوە، بۆچوونی خۆی وابوو، كە پارتەكەی خاوەنی هێزێكی چەكداری زۆر و چەكی باش نەبووە، تا بڕیاری بەشداری لەو شەڕە بدات، بەڵام كاتێك لایەنی ئێران سوور بوون لەسەر شەڕەكە و بەشداریكردنی هێزێكی پێشمەرگەی پارتی دیموكراتی كوردستان، بۆیە پێویست بووە هاوكاری بكرێن، چونكە دواجار هەروولایان، نەیاری دەوڵەتی ئێراق بوون.
دوای وەرگرتنی ئەو ڕاویژە و ئامادەكاری بۆ شەڕەكە، سوپای ئێران بە فەرماندەەیی (جنڕاڵ سەیاد شیرازی)و بە یاوەری (جنڕاڵ موحسینی ڕەزایی) لە (22ی تەممووزی1983ز)، بە هاوكاری هێزێكی پارتی دیموكراتی كوردستان و بە فەرماندەیی (ئیدریس بارزانی)، دوای شەرێكی سەخت و كوژراو بریندارێكی زۆر، دەستگیرا بەسەر لوتكەی چیاكەدا. لوتكەیەك ناوچەی (حاجی ئۆمەران)و دەوروبەری لەبەردەستدا بوو. حكومەتی ئێراقیش بە پشتیوانی هێزێكی هەردوو فەیلەقی (یەك و پێنج)و چەندین یەكەی سەربازی و هێزەكانی كرێگرتەی كورد لە لە هۆزەكانی (زێباری، هركی، سورچی، رێكانی، برادۆستی)و چەند هۆزێكی تر، ڕووبەڕووی ئەو شاڵاوە وەستان، بەڵام سەرەتا شكستیان هێنا. هەربۆیە حكومەتی ئێراق و سەرۆكەكەی، ئەو شكستەی كردە پاساو بڕیاری ئەنفالكردنی بارزانییەكان دا. شەڕی (حاجی ئۆمەران) نەك هەر شەڕی (دوو) دەوڵەت بوو لە ناوچەیەكی كوردستان، بەڵكو گواستنەوەی هێزی شەڕەكە بوو لە ناوەڕاست و باشووری دەوڵەتی ئێراقەوە بۆ بەشی باكووری، كە ئەو كات بە (ناوچەی ئۆتۆنۆم) ناسرا بوو. واتە لەكاتێكدا دەوڵەتی ئێراق لە هەردوو بەرەی ناوەڕاست و باشووری وڵاتەكەی توانیبووی لەنێوان ساڵانی (1980-1983ز) بچێتە ناو خاكی ئێران و چەندین شار و شارۆچكە بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، بەڵام لە بەری باكووری ئەو پێثشڕەوییانەی بۆ نەكراوشكستی خوارد. ئەمەو لە دوای ئەو شەڕە هاوكێشەكە پێچەوانەوە بوویەوە، بەوەی دەوڵەتی ئێران هاتە نێو خاكی ئێراق و دەستی گەیشتە چەندین ناوچە و شارۆچكەی تر. تەنانەت شاڵاوەكە بە ئاستێك بۆ ئێرانییەكان گەورە و كاریگەر و بە بایەخ بوو، ناوی (وەلفەجەری دوو)یان لێنا. واتە (یەك) لەو (دە) وەلفەجرەی ئێرانییەكان، بۆ ئەو شاڵاوە دانرا.
خاڵێكی گرنگی تر لەو ڕووداو و شاڵاوە ئەوە بوو، كە ڕەوتی ڕووداوەكانی جەنگەكە بۆ كورد بە گشتی و پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخ و هێزە كرێگرتەكانی كورد، بە ئاراستەیەكی تردا گوزەری كرد. ئەوەش سەرباری ئەوەی حكومەتی ئێراق، پاساوی دەسكەوت، تا دەست بداتە ئەنفالی بارزانییەكان، بۆ ڕاستكردنەوەی هاوسەنگی هێزی خۆی بەرامبەر سوپای ئێران لە ناوچە كوردییەكان، لەگەڵ (یەكێتیی نیشتمانی كوردستان) كەوتە گفتوگۆ. بەتایبەت دوای ئەوەی تا ئەو كات، ئەو ڕەوتە، نەیارێكی تووندی پارتی دیموكراتی كوردستان و ماڵباتی بارزان بوو، ئەمەو شەڕی دەوڵەتی ئێرانیشی ئەكرد. هەربۆیە سوود وەرگرتن لەو هێزە، چەندە لە بەرژەوەندی خودی (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) بوو لەو دۆخەدا دەوڵەتی ئێراق ئاوڕی لێبداتەوە، دوو ئەوەندە لە بەرژەوەندی حكومەتی ئێراق بوو، بەو هێزە كاریگەرە شەڕی (پارتی دیموكراتی كوردستان)و هەموو ئەوانە بكات، لە بەرەی دەوڵەتی ئێران بوون.
لەلایەكی دیكەوە بە گواستنەوەی ئەو شەڕەو بەو چڕییە بۆ بەری باكوور، هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان، چوونە شەرێكی سەختترەوە. ئەمەو جگە لەوەی بووە هۆكاری چۆڵكردن و سوتان و وێرانبوونی سەدان گوند و دەیان شارۆچكە. هەربۆیە ئەو شەڕە، چەندە بە قازانجی دەوڵەتی ئێران و زیانی دەوڵەتی ئێراق بوو، زیانەكانیشی بۆ كورد بە گشتی كەم نەبوو.
