تێڕوانینی پەکین بۆ داهاتووی سیستەمی نێودەوڵەتی

“ئاڵنگاری و دەرفەتەکان”

“پێشەکی”

ئەو وەرەقە سپییەی کە چین لە ژێر ناونیشانی “کۆمەڵگەیەکی جیهانی داهاتوویەکی هاوبەش: پێشنیار و ڕێکارەکانی چین “، لە ٢ی٦ی ئەیلوولی ئەمساڵ بڵاوکردەوە کە لە پێشەکی، پێنج تەوەری سەرەکی و دەرئەنجام پێکهاتووە (تەوەری یەکەم: مرۆڤایەتی لەیەکتربریندا،  تەوەری دووەم: وەڵامیك بۆ بانگەوازی کات و نەخشەیەک بۆ داهاتوو، تەوەری سێیەم: ڕەگوڕیشەی قووڵ لە مێژوو و نەریتە کلتوورییەکان، تەوەری چوارەم: ئاراستە و ڕێگا،  تەوەری پێنجەم: کردەوە و بەشداری چین)، سەبارەت بە سیستەمی نێودەوڵەتی و دیدگای بۆ چاکسازیکردنی، ڕەنگە یارمەتی ئەو وڵاتانە بدات کە نەیاری بەرژەوەندییەکانی چین دەکەن بۆ پێناسەکردنی ناسنامەی چین وەک یاریزانێکی سەرەکی و زلهێزێکی سەرهەڵدەدات، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی نەبوونی ڕوونی لە تەماحی پەکین بۆ دەسەڵاتی خۆی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەکاربهێنێت

زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوا پێیان وایە ئامانجی ئەم بەڵگەنامەیە سەبارەت بە پەرەپێدانی نەزمی نێودەوڵەتی، گۆڕینی سیمای ڕۆژئاوایی نەزمی نێودەوڵەتیی ئێستایە بە مۆدێلی چینی، ئەمەش لە هەوڵەکانی پەکین بۆ “دوبارە داڕشتنەوەی نەزمی نێودەوڵەتی” دیارە. هەرچەندە ئەو نەزمە نێودەوڵەتییە نوێیەی کە لە وەرەقەی سپی چیندا هاتووە، دەرفەتی زیاتر بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕەخسێنێت، بەڵام ئەوەی دەبێت زۆرترین نیگەرانی وڵاتانی ناوچەکە بکات، نەبوونی بەها کۆنکرێتییەکان و پلانی کارکردنی ڕوونی بەڵگەنامەکەیە (https://shorturl.at/efIU1 ). بەڵگەنامەکە لێدوانی جۆراجۆری تێدایە کە نیگەرانییەکانی چین سەبارەت بە زیادبوونی ناسەقامگیری سیستەمی نێودەوڵەتی دەربڕیوە؛ هەروەها چۆنیەتی پەرەپێدانی سیستەمی حوکمڕانی نێودەوڵەتی بە ئامانجی پاراستنی ئاشتی و چارەسەرکردنی ئاستەنگەکانی سنوور بەزاندن.  ئەوەی چین بەشداری کردووە، تا ئێستا، لە گواستنەوە بۆ جیهانێکی باشتر بەپێی بیرکردنەوەی چینی. ناوەڕۆکی بەڵگەنامەکە لەسەر بنەمای پێویستی گۆڕینی سیستمی نێودەوڵەتی بۆ گشتگیرتر و ڕێزگرتن لە چەندین سیستەمی سیاسی و خواستە گەشەسەندن و ئابوورییەکانی هەر وڵاتێک دامەزراوە، داواکارییەک کە لە بنەڕەتدا تەحەدای چین بۆ بەها گشتگیرەکانی ڕۆژئاوا ئاشکرا دەکات (https://shorturl.at/muC68).

“ئایندەی هاوبەش و چارەنووسی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی”

دەستەواژەی “کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی خاوەن ئایندەیەکی هاوبەش” کە سەردێڕی نوێترین بەڵگەنامەکانی چینە، بۆ چاودێرانی چین و پسپۆڕانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان شتێکی نوێ نییە. بە پێچەوانەوە نوێنەرایەتی دوایین پەرەسەندنی چەمکێک دەکات کە نزیکەی پانزە ساڵە لە سیاسەتی چیندا بەکاردەهێنرێت. بە تایبەتی هو جینتاو، سەرۆکی پێشووی چین، لە کۆنگرەی ١٧ی پارتی کۆمۆنیستی چین کە لە ساڵی ٢٠٠٧ بەڕێوەچوو، دروشمی “کۆمەڵگە بە ئایندەیەکی هاوبەش”ی بەکارهێنا بە ئاماژەدان بەو “چارەنووسی هاوبەش” کە چین و تایوان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، هەرچەندە هەمان ڕستە لە دەستووری حزبی کۆمۆنیستی چیندایە. “هو جینتاو” لە وتارێکی سەرەتای کۆنگرەی ١٨دا ئەم دەستەواژەیەی فراوانتر کرد و “هەموو مرۆڤایەتی” بگرێتەوە، ئاماژەی بەوەدا کە “مرۆڤ لەسەر یەک زەوی دەژی و گەلان تەنیا یەک جیهانیان هەیە کە هاوبەشی بکەن”.

“شی جینپینگ” دەستەواژەی “کۆمەڵگەیەک کە ئایندەیەکی هاوبەشی هەیە” بەکارهێنا، دواتر بە زمانی ئینگلیزی وەرگێڕدرا بۆ “کۆمەڵگەیەک کە ئایندەیەکی هاوبەشی هەیە”، بۆ یەکەمجار لەبەردەم ئامادەبووانی نێودەوڵەتی لە پەیمانگای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دەوڵەتی مۆسکۆ لە مانگی ئازاری ٢٠١٣. لە ساڵی ٢٠١٩دا شی بەپێی زانیارییەکان دەستەواژەیەی لە ساڵی ٢٠١٢ەوە نزیکەی سەد جار لە بەیاننامە فەرمییەکاندا لەلایەن چینەوە بەکارهێنراوە، بۆیە سەیر نییە کە ئەم دەستەواژەیە لە نێو نوخبە چینییەکاندا گرنگییەکی بابەتیی هەبێت.

پاشان حکومەتی چین ئەو دەستەواژەیەی کردە بەردی بناغە بە خستنەڕووی لە وەرەقەیەکی سپیدا، دوای ئەوەی بە درێژایی دەیەی دەسەڵاتی شی بە شێوەیەکی بەردەوامتر بەکارهێنرا. هەرچەندە ئەم زاراوەیە تاڕادەیەک ناڕوونە، بەڵام وەرەقەی سپی پێناسەیەکی گشتگیری بۆ دابینکردووە بۆ ئەوەی چاودێرانی چین بتوانن لێی تێبگەن. ئەو زمانەی لە بەڵگەنامەکەدا بەکارهاتووە، وەک هەمیشە لە زۆربەی بەڵگەنامە فەرمییەکانی چیندا، بە “پڕوپاگەندەی ناڕوون یان بەتاڵ” وەسف کرا (https://shorturl.at/adAU7).

“ڕووانگە و بیرکردنەوەی چین”

چین لەسەر بنەمای ئەم خاڵانەی خوارەوە هەوڵدەدات ئامانجی تایبەت بەدەستبهێنێت لە چوارچێوەی ئەو وەرەقە سپییەی کە لە ئەیلوولی ئەمساڵ ڕایگەیاندووە:-

• سەرەتا دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە چین زلهێزێکی هەڵکشاوە، ئەمەش پێویستی بەوەیە لەگەڵ گەشەکردنی بەرژەوەندییە دیپلۆماسی و ئابوورییەکانی لە دەرەوەی زیاتر بەشداری لە کاروباری نێودەوڵەتیدا بکات. بۆیە چین پێویستی بەوەیە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دیاریکەرە پرەنسیپییەکان، گێڕانەوەی دەسەڵاتێکی گەورە پەرەپێبدات کە نەک تەنها ڕێزگرتن لە هاوبەشە پۆتانسێلەکانی و چەند وڵاتێک کە پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵدا هەیە بەرهەمبهێنێت، بەڵکو سیستەمێکی خۆڕاگریی ڕیتۆریکی/گێڕانەوەی بەرامبەر وڵاتانی نەیاری چینی دروست بکات، دیارترینیان ئەمریکایە. ئەم ڕێبازە چینییە ڕەهەندێکی ئەرێنی لەسەر تێڕوانینی جیهان بۆ چینیش هەیە. ڕەنگە وەرەقە سپییەکە یارمەتی ئەم وڵاتانە بدات بۆ پێناسەکردنی ناسنامەی چین وەک یاریزانێکی سەرەکی و زلهێزێکی بەرزبوونەوەی، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی نەبوونی ڕوونی لە تەماحی چین بۆ بەکارهێنانی دەسەڵاتەکەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بە لەبەرچاوگرتنی دوودڵی چین لە ڕۆڵی کاریگەرتر لە. قەیرانە نێودەوڵەتییەکان، و بەرپرسیارێتی پێگەی نوێی خۆی وەک زلهێزێک لە ئەستۆ بگرێت.
• بە داوا کردنی نەزمێکی نێودەوڵەتی کە لە دەوری “هاوئاهەنگی” (کە وەرەقەی سپی بە “چەمکی سەرەکی کولتوری چینی” پێناسەی دەکات) “هاوئاهەنگی لەناو فرەچەشنییدا” سەنتەری بێت، وەرەقە سپییەکە دیدگایەک بۆ سیستەمێکی حوکمڕانی “هەموو گشتگیر” دەخاتە ڕوو کە پاراستنی پەیوەندییە بازرگانییە ئەرێنییەکان و، جۆرەکانی تری مامەڵەی نێوان وڵاتان، بەبێ گوێدانە مۆدێلی کۆمەڵایەتی و سیاسی ناوخۆیی هەر وڵاتێک. لە دوای ئەو لێکنزیکبوونەوەی مێژووییەی کە لە نێوان چین و ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٢ ڕوویدا، پەکین بەردەوام داوای ڕێزگرتن لەو ڕێگایە گەشەپێدانەی کردووە کە هەڵیبژاردووە بۆ ئەوەی بیگرێتەبەر.
• وەرەقەی سپی پشت بە ناوەڕۆکەکەی دەبەستێت بە لۆژیکی پێویستی تێکدانی ئەو سیستمە نێودەوڵەتییەی کە ئەمریکا سەرکردایەتی دەکات و سیستمی ڕۆژئاوای بەسەریدا زاڵ دەبێت. لەم ڕووەوە، وەرەقەی سپی هەوڵدەدات بەدیل پێشکەش بکات، بەتایبەتی کاتێک ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی “لە ئێستادا لە گۆڕەپانێکدا وەستاوە”، ناچاری دەکات لەنێوان “گەڕانەوە بۆ ئەقڵییەتی جەنگی سارد”، یان “هەڵسوکەوتکردن لە بەرژەوەندی مرۆڤایەتی” (https://shorturl.at/aelmr).

جگە لەوەش، وەرەقەی سپی “دیدگایەک بەرەوپێش دەبات کە لە سەرووی بەها نێودەوڵەتییەکانەوە بەرز دەبێتەوە کە لەلایەن هەندێک وڵاتی ڕۆژئاواوە دانراون”، بۆ بەهێزکردنی ئەو بیرۆکەیەی کە “هەرچەندە شارستانیەتەکان هەمەچەشنتر بن، جیاوازترن لە تێگەیشتنیان لەم بەهایانە” و هەریەکێک بەهاکانی تر، کە ئەمەش ئەوەیە کە داڕێژەرانی سیاسەت لە چین لە مێشکیاندایە کە جەخت لەوە دەکەنەوە کە خواستی ئەوان بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی نێودەوڵەتی هاوتەریب، بەڵکو پاڵدەنێن بەرەو بنیاتنانی “جیهانێکی نێودەوڵەتی لە ژێر یەک چەتردا کە بەس بێت بۆ ئەوەی هەموو وڵاتان لەخۆبگرێت”، پێشنیارێک کە پێچەوانەی یەک جەمسەری بە سەرۆکایەتی ئەمریکا. وەک فو ینگ باڵیۆزی پێشووی چین لە بەریتانیا وتی، تێڕوانینی چینی ئەوەیە کە “هەرچەندە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەڵێنیان داوە پابەندبن بە نەزمێکی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان، بەڵام خۆیان پابەند نەبوون بەم چوارچێوەیە”. بە زاراوەیەکی ڕوونتر، کێشەکە، لە ڕوانگەی چینییەوە، ئەوەیە کە “وەشانە ئەمریکییەکەی نەزمی نێودەوڵەتی لەگەڵ نەزمی نێودەوڵەتیدا سەردەکەوێت کە نەتەوە یەکگرتووەکان سەرکردایەتی دەکات، و تەنانەت لێی تێدەپەڕێت”، لەسەر بنەمای چەمکی “زانکۆی ڕۆژئاوایی”. بەهاکان” کە چین ڕەتی دەکاتەوە.

“کاردانەوەی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا لەبەرامبەر ویستی چین”

پێناچێت کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕۆژئاوا هێشتا سەرقاڵی وەرەقەی سپی چینی بێت، هەرچەندە سەرقاڵی ئەو چەمکانەیە کە دووپاتی دەکاتەوە، لەگەڵ نیگەرانییەکانی ڕۆژئاوا سەبارەت بە هەوڵەکانی چین بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر سیستەمی نێودەوڵەتی و لابردنی کاریگەرییەکانی ئەمریکا لە هیندستان- ناوچەی زەریای هێمن، کە تێڕوانینگەلێکن کە تاڕادەیەکی زۆر لە نێوان وڵاتاندا زاڵن. نەبوونی پەیوەندی ڕۆژئاوا لەگەڵ بە‌ڵگەنامەکەدا ڕەنگە بەهۆی سێ هۆکارەوە بێت:-

• ئەو زمانە دژبەیەک و هەندێکجار ناڕوونە کە لە وەرەقەی سپیدا بەکارهاتووە، بەو مانایەیە کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ڕەنگە پێشبینی کاردانەوەی سنووردار بکەن لەم قۆناغە سەرەتاییەی بڵاوبوونەوەیدا.
• وەرەقەی سپی بازنەیەکی سنووردار لە چاودێرانی چین و پسپۆڕانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و بەرپرسانی حکومەت لە وڵاتانی جیهان دەکاتە ئامانج بۆ ئەوەی دیدگای خۆی بۆ نەزمی نێودەوڵەتی ڕوون بکەنەوە، بەڵام قسە لەسەر گەلانی ڕۆژئاوا و هەوڵدان ناکات بۆ بنیاتنانی کاریگەری جەماوەری بۆ گێڕانەوەی چینی.
• چەمکی “کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی” کە وەرەقەی سپی باسی دەکات، جیاوازییەکی ڕیشەیی نییە لەگەڵ ئەو چەمکانەی کە لە بەڵگەنامە فەرمییەکانی دیکەدا بڵاوکراونەتەوە، کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێکراوە، یان لە وەرەقە سپییەکەدا کە لە ساڵی ٢٠١٩دا بە ناونیشانی “چین و جیهان لە سەردەمی نوێ”. وەک سی ئێن ئێن بڵاویکردەوە، “لە چەند مانگی ڕابردوودا چین پەنای بردۆتە بەر بەرەوپێشبردنی مۆدێلی ئەڵتەرناتیڤی خۆی لە ڕێگەی کۆمەڵێک بەڵگەنامەی سیاسی گەورە و دەستپێشخەری نوێی نێودەوڵەتی و هەروەها لە ڕێگەی وتارە فەرمییەکان و کۆبوونەوە دیپلۆماسییەکان و کۆڕ و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکانەوە”، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم بەڵگەنامانە بەپێی هەمان تۆڕ، ئامانجیان “بەدەستهێنانی پشتیوانی لە سەرانسەری جیهان”ە، بە دڵنیاییەوە وەرەقە سپییەکە بەشدارە لە قووڵبوونەوەی نیگەرانییەکان سەبارەت بە “جیهانێک کە بە یاساکانی پەکین لە قاڵب دراوە، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی دەسەڵاتی تاکڕەوانەی و مشتێکی ئاسنینیان تێدایە، نوێنەرایەتی چاودێری توندی ئەمنی و سەرکوتی سیاسی ڕەنگە ببێتە پراکتیزەیەکی قبوڵکراوی جیهانی” (https://shorturl.at/eluOT).

لێکۆلەر لیز تۆبین (Liza Tobin) کە زیاتر لە دە ساڵ وەک پسپۆڕی چین لە چەندین دەزگای حکومەتی ئەمریکادا کاردەکات، ڕوونیکردەوە، “کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی” نوێنەرایەتی دیدگای درێژخایەنی پەکین دەکات بۆ گۆڕینی ژینگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ مۆدێلی حوکمڕانی چین و سەرهەڵدانی وەک سەرکردەیەکی جیهانی. تۆبین هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە شی لە ڕابردوودا ئەو دەستەواژەیەی بەستووەتەوە بە “خەونی گەنجکردنەوەی نەتەوەی چین”. هەر لەبەر ئەم هۆکارە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوا پێیان وایە ئامانجی ئەو بەڵگەنامەیە گۆڕینی سیمای ڕۆژئاوایی سیستمی نێودەوڵەتییە بە مۆدێلی چینی، ئەمەش دیارە، بە گوتەی توێژەرانی پەیمانگای توێژینەوەی ئەنجوومەنی ئەتڵەسی لە واشنتۆن، لە هەوڵەکانی چین، لە ڕێگەی… هتد. نوێترین دەستپێشخەرییەکانی، بۆ “دووبارە داڕشتنەوەی سیستەمی نێودەوڵەتی” بەڵام “تۆبین” ئاماژەی بەوەشکردووە، سەرکەوتن یان شکستی چین لە گەیشتن بە دیدگاکەیدا، لە کۆتاییدا زۆر بەندە بە چۆنیەتی وەرگرتن و پەیوەندیکردنی وڵاتانی دیکە لەگەڵ ئەم چەمکە چینییانە (https://shorturl.at/jvFLR).

“هەڵسەنگاندن و دەرئەنجام”

هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی وەرەقەی سپی لەم قۆناغەدا ڕەنگە تەحەددایەک بێت، چونکە ئەگەر وەرەقەی سپی چاکسازییەکی فەرمی لە سیستەمی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی چین لەخۆ بگرێت، ئەوە بە ناچاری ساڵانێکی زۆری دەوێت و تەنها دەتوانێت هاوتەریب لەگەڵ بەهێزکردنی سەربازی و ئابووری چین ڕووبدا، ئەگەر ئەم توانایانە بەردەوام بێ لە گەشەکردن. جگە لەوەش ئەگەر چین بیەوێت بڕگەکانی کارنامە گەورە مەبەستەکەی جێبەجێ بکات، ئەوا پێویستی بە سەرکەوتن دەبێت لە پێوانەکردنی یەکگرتوویی سیاسی نێودەوڵەتی کە لەلایەن هەندێک جۆری هاوبەشی نێودەوڵەتییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، وەک ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای و بریکس، بەتایبەتی کە چاکسازی لە سیستەمی حوکمڕانی نێودەوڵەتی ناتوانێت بە شێوەیەکی تاکلایەنە ئەنجام بدرێت.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دۆخە و ناوەڕۆکی وەرەقەی سپی، ڕەنگە کاریگەرییەکانی بۆ ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کەنداو لەم قۆناغەدا هاوسەنگ بن. چاکسازی لە سیستەمی حوکمڕانی نێودەوڵەتی دەتوانێت ڕۆڵێکی گەورەتر بە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بدات لە چوارچێوەی هەندێک دامەزراوەی فرەلایەنە، وەک سندوقی دراوی نێودەوڵەتی یان بانکی جیهانی، لە کاتێکدا ئەوەی وڵاتانی کەنداو بە تایبەتی زۆرترین گرنگی پێدەدەن، ئەگەر بێتوو  سیستەمی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای ئابووری نێودەوڵەتی بنیات بنرێت، کراوەیە و ڕێگە بە بەردەوامبوونی خواست لەسەر نەوت و بەرهەمهێنانی دەدات، لەلایەک و هەناردەکردنی خزمەتگوزارییەکان و کراوەیی بۆ ئەنجامدانی هاوبەشی ئابووری بۆ خزمەتکردنی هەمەچەشنکردنی ئابووری کەنداو لە لایەکی دیکەوە، ئەمەش ئەوەیە کە دەوڵەتانی کەنداو ئاواتەخوازن.

ئەو نەزمە نوێیە نێودەوڵەتییە کە لە وەرەقەی سپیدا هاتووە، دەرفەتی زیاتر بۆ وڵاتانی ناوچەکە دەڕەخسێنێت. بەڵام ئەوەی دەبێت زۆرترین نیگەرانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت وڵاتانی کەنداو بکات، نەبوونی بەها کۆنکرێتییەکان و پلانی کارکردنی ڕوون لە بەڵگەنامەکەدا. دوای خوێندنەوەی بەڵگەنامەکە و بەراوردکردنی لەگەڵ ڕووداوە نێودەوڵەتییە هەنووکەییەکان، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە چین بەردەوامە لە خۆپاراستن لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیی تێچووی زۆر یان هەنگاونان بۆ پێشەوە بۆ ئەوەی ڕۆڵی سەرکردایەتی بگێڕێت لە دووبارە داڕشتنەوەی نەزمی ناوچەکە و سیستەمی ئەمنیی وڵاتەکەی بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی هەرێمی.