چەندڕۆژێکە دەنگۆی هەناردەکردنی مووچە بەشێوەی ڕاستەوخۆ بوەتە باسی میدیاو شەقامی ناڕازی و لەئەنجامدا چ لەکوردستان چ لەبەغدا هێزو لایەنەسیاسیەکان بونەتە دوو بەرە بەرەیەک پشتیوانی دەکات پێی وایە حکومەتی فیدراڵی دەتوانێت ڕاستەوخۆ مووچەی مووچەخۆران بدات بەرەیەکی تریش دژەو پێی وایە ئەمەدژی هەرێمی کوردستانە و تەنها بەدروشم دژایەتی دەکات.
لەلایەکی ترەوە فەرمان بەران و مامۆستایانیش بەبێ وردبوونەوە لە ئەنجامی ئەم کارە دوای شەپۆلەکە کەووتون. بەندە وەک پسپۆڕێکی یاسایی و وزە بەبێ لایەنگیری و بەپشت بەستن بەدەستور، یاسا،ئەقڵ و مەنتق وەڵامێکی دروستان پێدەدەم کە بەچەند پرسیار دەست پێدەکەم و دواتر وەڵامیان دەدەمەوە کە بەم شێوەیە:
١- ئایا دەستوری ئێراق ڕێگە بەبەغدا دەدات ڕاستەوخۆ مووچە بۆ هەرێم بنێرێت؟
٢- ئایا یاسای بوودجە ڕێگەدەدات بەغدا مووچە ڕاستەو خۆ بۆهەرێم بنێرێت؟
٣- ئایا بەبێ ڕەزامەندی و هاوکاری حکومەتی هەرێم وەهاکارێک ئەنجامی دەبێت؟
پێش ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەمەوە دەمەوێت ئەوڕاستێەتان پێ بڵێم کەبەندە هەرلەکاتی ناردنی پرۆژە یاسای بوودجە بۆ لیژنەی دارای و دواتر بۆپەرلەمان و کاتی دەنگدان و دواتریش بۆبەردەستی بەڕێز سەرۆک کۆمار هاوارم کردو لەچەندین بابەت و بەرنامەی تەلەڤزیۆنی وتم ئەم یاسا جێ بەجێ نابێت و مەرجەکانی کێڵگەی مینن بۆهەرێمی کوردستان و چارەسەر ئەوەیە نەک مووچە، بەڵکو پشکی کورد لەدۆسیەی نەوت جیابکرێتەوە، چونکە وابەئاسانی چارەسەرنابێت، بەڵام بەداخەوە گوێ لەئێمەمانان نەگیراو دوای چەند مانگ تازە بەتازە بیرلەچارەسەر دەکرێتەوەکە چارەسەرەکەش هەڵەیە. ئایادەستور ڕێگە دەدات بەغدا ڕاستەوخۆ مووچە بنێرێت بۆ مووچەخۆران بۆهەرێم؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت چەند مادەیەکی دەستور شیبکەینەوە بۆ سەلماندنی ڕاستیەکە، بەبۆچونی من نەخێر ناتوانێت مووچەبنێرێت بەم بەڵگانە:
یەکەم: بەپێی مادەی ١١٧بڕگەی یەکەم هەرێمی کوردستان هەرێمێکی دانپیادا نراوە و بەهیچ شێوەیەک بەغداد ناتوانێت خۆی بەجێگرەوەی هەرێم بزانێت، چونکە دەستور ئەومافەی پێنەداوە.
دووهەم: بەپێی مادەی ١٢١ بڕگەی یەکەم هەرێمەکان مافی پیادەکردنی دەسەڵاتی یاسادانان ،جێ بەجێکردن دادوەری هەیە. کەواتە حکومەتی هەرێم خۆی دەتوانێت چ لەڕووی یاسای چ لەڕووی جێبەجێکردن کاروبارەکانی خۆی بەڕێوەببات و فیدراڵ ناتوانێت ببێت جێگرەوەی.
سێ هەم: هەربەپێی مادەی١٢١ بڕگەی سێ هەم هەرێمەکان مافی وەرگرتنی بەشێک لەداهاتی حکومەتی فیدراڵیان هەیە بەپێی داهات و پێداویستی و ژمارەی دانیشتوانەکەی. ئەم بڕگەش ئەوڕاستیە دەسەلمێنی کەهەرێمی کوردستان هەم مافی پشکی داهاتی فیدراڵی هەیە هەم تایبەتە بەخۆی و بەغدا ناتوانێت ئەم تایبەت مەندیە فەرامۆش بکات.
ئایا یاسای بوودجەی فیدراڵ ڕێگە دەدات بەبەغداد مووچە بەشێوەی ڕاستەوخۆ بنێرێت؟ بێگومان نەخێر بەپاڵپشت بە مادە کانی (١١٫١٢ ٫١٣) کە بەهیچ شێوە یەک باسی مووچەناکات بەتەنهاو بەڵکوباسی پشکی هەرێمی کوردستان دەکات کەلەمادەی ١٣بڕگەی یەکەم لقی ب دا دەڵێت وەزارەتی دارا پشکی هەرێم دەنێرێت بۆسەر هەژمارێکی باوەڕ پێکراو و دەخرێتە ژێردەستی سەرۆکی حکومەتی هەرێم، بەڵام دوای جێ بەجێ کردنی هەموو ئەومەرجانەی کەدانراون بەگشتی و دۆسیەی نەوت بەتایبەتی کە وابەئاسانی و بەم نزیکانە جێ بەجێ نابێت و کێشەکەش بەردەوام دەبێت. ئایا بەبێ پشتیوانی حکومەتی هەرێم بەغدا دەتوانێت ئەم کارە جێ بەجێ بکات؟ وەڵام نەخێر، چونکە بابەتی مووچەی فەرمانبەران مووچەیەکی بڕاوەو دیاری کراو نی یەو بەردەوام لەگۆڕانکاریە بەهۆی سەرەمووچە، بەرزە مووچە، نەهاتن، ژمارەیەک دەرماڵە، مۆڵەتی بێ مووچە، دەرکردن، خانەنشین، مردن …هتد کەئەمانە ڕۆژانە ڕوودەدەن و لە ژێرچاودێری حکومەتی هەرێم دان بەغدا بەهیچ شێوەک ناتوانێت ئەم کارەبکات بەبێ ڕازەمەندی وهاوکاری هەرێم. بەڵام بۆ خانەنشینان وچاودێری کۆمەڵایەتی دەکرێت، بەڵام ئەمەش هاوکاری حکومەتی هەرێمی دەوێت. حکومەتی فیدراڵی ناتوانێت لەخۆیەوە لەهەرێم بەشداربێت تەنها لەودەسەڵاتانەی کەدەستور دیاری کردو لەمادەی ١١٠،١١٤،١١٢کە تایبەتە بەدەسەڵاتە ڕەهاو هاوبەشەکان.
ئەنجام: بەبۆچوونی من ئەم کارەی دەستی تێدراوە بۆ ناردنی مووچە بەشێوەی ڕاستەوخۆ هیچ ئەنجامێکی نابێت و بەغدا ناتوانێت ئەم کارەبکات هەوڵەکان بێ ئەنجام دەبن.
چارەسەر: وەکو لەسەرتاوە باسم کرد کە بەندە لەکاتی خۆیدا هاوارم کرد دەبێت پشکی کورد بەگشتی و مووچە بەتایبەت لەیاسای بوودجە جیابکرێتەوە لەململانێی دۆسێی نەوت، چونکە دۆسێی نەوت فرە ڕەهەندەو بەرژەوەندی ناوخۆی، هەرێمی، نێودەوڵەتی تیایەو وابەئاسانی چارەسەر نابێت و خەڵکی کوردستان زیانی گەورەی پێدەگات.
چارەسەری ڕاستەقینەی دەستوری و یاسایی ئەمەی خوارەوەیە:
بەزووی حکومەتی هەرێم بکەوێتە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا بۆ هەموار کردنەوەی یاسای بوودجە و جیا کردنەوەی پشکی کورد لە دۆسی نەوت ،ئەگەر دانوستان ئەنجامی نەبوو پەنا بۆدادگای فیدراڵی ببرێت بۆ هەمواری یاسای بوودجە چونکە ئەگەر یاسای بوودجە لە ڕوانگەی دەستوریەوە شیبکەینەوە پێچەوانەی دەستورە، چونکە لەهیچ مادەو بڕگەیەکی دەستور دا مەرج دانەنراوە لەبەرامبەر پێدانی پشکی کورد کەبەم شێوەیە:
پێش شیکردنەوەی مادەکان دەمەوێت ئەوڕاستیە بسەلمێنم کە لەدوای ساڵی ٢٠٠٤تا ساڵی ٢٠١٤ پشکی ١٧٪ داهاتی ئێراق دەهات بۆ هەرێم بەبێ مەرج. ئەو مادە دەستوریانەی بەشێوەی ڕەهاو دوور لەمەرج پشکی هەرێم دەسەلمێنن ئەمانەن و دەتوانین یاسای بوودجەی فیدراڵی پێ هەمووارکەینەوە:
یەکەم: مادەی ١١١ کەدەڵێت سامانی سروشتی نەوت و غاز موڵکی هەمووگەلانی ئێراقە. لێرەدا هیچ جیاوازی نەکردوە لەنێوان هیچ لایەک و هیچ مەرجێکی دانەناوەو ئێمەی هەرێمی کورستان وەک پارێزگاکانی تری ئێراق مافی خاوەندارێتی سامانی سروشتی ئێراق مان هەیەو مافی سودوەرگرتن لەداهاتەکەی مان هەیە.
دووهەم: مادەی ١١٢ی دەستور بڕگەی یەکەم دەڵێت دوای فرۆشتنی نەوت وغاز داهاتەکەی دابەش دەکرێت بەسەرتەواوی هەرێمەکان وپارێزگاکان بەشێوەی دادپەروەرانەو بەپێی ڕێژەی دانیشتوان و بەیاسا ڕێک دەخرێت. لەم مادەیەشدا هیچ مەرجێکی دانەناوە کە هەرێم دەبێت چەند کارێک بکات پاشان مافەکەی وەردەگرێت و پێش ٢٠١٤بەبێ مەرج پشکی کورد وەردەگیرا.
سێ هەم: مادەی ١٠٦ی دەستور دەڵێت پێویستە دەستەیەکی سەربەخۆ دروست بکرێت و چاودێری دابەشکردنی داد پەروەرانەی دارای ئێراق بکات بەسەر هەموو دانیشتوان لە هەرێم و پارێزگاکان کە ئەوداهاتانە لەداهاتی نەوتی و نانەوتی،هاوکاری دەرەکی قەرز دەست دەکەون، تەنها مەرج بەپێی ڕێژەی دانیشتوانە.
لەکۆتایدا دەمەوێت بڵێم پێویستە هەموو هێزولایەنەکان وحکومەتی هەرێم پێکەوە شان بدەنە بەر بەدەست هێنانی پشکی کورد لەداهاتی فیدراڵی و جیاکردنەوەی پشکەکە لە دۆسێی نەوت وململانێ سیاسیەکان،کات کوشتن و سەرقاڵ کردنی خەڵک و یاری کردن بەهەست ونەستیان دواجار ئەوەی ئەوکارەدەکات باجی قورس دەدات و وڵاتەکەشمان لە زەریای قەیران وکارەساتدا نقوم دەبێت.
