“دەكرا كورد شەڕێكی تر لەگەڵ حكومەتی ئێراق نەكات؟”
يەكێك لەو ڕووداوانەی قسەوباسی زۆری لەبارەوە كراو بۆچوونی جیاوازی لەبارەوە خرایەڕوو، دەستپێكرنەوەی شەڕی كورد و حكومەتی ئێراق بوو. ئەوەش كەوتە دوای دەرچوونی بەیاننامە تاك لایەنەكەی حكومەتی ئێراق لە (11ی ئازاری1974)دا. دەستپێكردنەوەی شەڕەكەش لەلایەن هەموو كوردەوە نا، بەڵكو لەلایەن ئەوانەی لە دەوری سەركردایەتی سیاسی كورد و سەركردەكەی (مستەفا بارزانی) و (شۆڕشی ئەیلول) كۆبوونەوە. ئەوانیش لە ژمارەدا كەم نەبوون، بەڵام هەموویان ئەندام و كادیری پارتی دیموكراتی كوردستان و پێشمەرگەی شۆڕشەكە نەبوون، بەڵكو زۆرینەی ئەوانە نیشتەجێی شارە گەورەكانی وەك (بەغداد، موسڵ، هەولێر، سولەیمانی، كەركوك، دهۆك)ی بندەستی حكومەتی ئێراق بوون. ئەمەو جگە لەوانەی نیشتەجێ شارۆچكەكانی سەر بە پارێزگاكانی (نەینەوا، كەركوك، سەڵاحەددین، دیالە) بوون، لەپاڵ ئەو شارۆچكانەی سەر بە (سێ) پارێزگای ناوچەی ئۆتۆنۆمی بوون و كەوتبوونە بندەستی حكومەتی ئێراق.
ڕاستە ئەو كوردانەش بە تاك و خێزانەوە، پەیوەندییەكی كردارییان لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلول نەبوو، بەڵام بە وورەو ناخ لەپشت پارت و شۆڕشەكەوه بوون. هەربۆیە ئەو كوردانەی ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی سوپای ئێراق وەستان و شەڕی حكومەتی ئێراقیان كرد، نەدەگەیشتە (10%)ی كۆی دانیشتوانی باشووری كوردستان. ئەوەش بۆچوونێكی هێنایە ئارا، كە ئایا بە هێزێكی وەها دەتوانرا شەری حكومەتی ئێراق بكرێت، كە دوای (شەش) ساڵ لە دەسەڵاتی، پێگەكەی قایمتر و تواناكانی باشتر و بەڕووی جیهانی دەرەوەشدا كراوەتر بوو؟. ئەمەو جگە لەوەی هەزاران كەس لە خەڵكی باشووری كوردستان بەرێگای جیاجیا چووبوونە پاڵ حكومەتی ئێراق. هەر لە گەڕانەوەی دەیان كەسایەتی و فەرماندە و پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول بۆ لای حكومەت، تا بە گەڕانەوەی ئەو سەرۆك هۆز و كەسایەتیانەی پەیوەست كران بەو هێزە فەوجانەی لەلایەن حكومەتەوە بۆیان كرایەوەو پارەییەكی زۆریان خرایە بەردەست، تا شەڕی شۆڕشی ئەیلولیان پێبكەن. ئەو فەوجانەی لای خۆیان بە (فەوجی بەگری نیشتمانی) لای كورد بە (فەوجی جاش)و لای مێژووش بە (هێزی كرێگرتەی خۆفرۆش) ناسران. هەربۆیە بەو دۆخەوە شەڕی سەركردایەتی سیاسی كورد لەگەڵ حكومەتی ئێراق كارێكی ئاسان نەبوو. ئەمەو جگە لە فراوانی سنووری شۆڕشەكە لە ناوچەی بادینانەوە لەوپەڕی باكوور، تا ناوچەی گەرمیان لەو پەڕی باشوور. هەروەها سەختی ناوچەكانی بندەستی شۆڕش و كەمی داهات و پێداویستی جەنگی و نەبوونی پشتیوانی دەرەكی، جگە لە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران. هەموو ئەوانە ئەو بۆچوونەیان تۆخ كردەوە، كە چۆن سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول، توانێ ئەو شەڕە بكات و جارێكی تر كورد و خاكەكەی بكاتە قوربانی ئایندەیەكی نادیار؟
بەپێچەوانەی ئەو بۆچوونەوەو تەنیا لەپێناو كورد و خاكەكەی كوردستان و ملنەدان بۆ حكومەتی بەعسی ئێراق و نەیارانی كورد، (مستەفا بارزانی) دوای ڕاوێژ بە مەكتەبی سیاسی و مەكتەبی عەسكەری پارتی و ئەنجومەنی سەكردایەتی شۆڕش، بڕیاری شەڕی لە دژی حكومەتی ئێراق ڕاگەیاند. ئەمەو هەموو فەرماندەی هێزەكانی پێشمەرگە ئاگادار كردەوە، كە بە ووریەكی پۆڵاینەوە بە پێشمەرگەكانیان شەڕی سوپای ئێراق و هێزە كرێگرتە كوردەكان بكەن. بەو پێیەشی مانگ و وەرزی دەستپێكردنەوەی شەڕ، مانگی نەورۆز و سەرەتای وەرزی بەهار بوو، بۆیە ئەوەش وورەیەكی بە كورد و سەركردایەتییەكەی و شۆرشەكەیدا، تا بتوانێت بە داهاتی بەروبوومی ساڵی، زەوییە كشتوكاڵییەكان و سامانی ئاژەڵ و یارمەتییەكانی دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران، درێژە بە بەرەنگاری و شەڕی سووپای ئێراق بدات. پێشبینییەكانیش دوورتر رۆیشت، كاتێك هێزی پێشمەرگەی كوردستان بەرگەی شەڕەكانی هەردوو وەرزی پاییز و زستانی گرت و بوێرانە ڕووبەڕووی سوپای ئێراق وەستا، گەیشتە ئاستێك ئەوەی ملیدا سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول و هێزی پێشمەرگە نەبوو، بەڵكو حكومەتی ئێراق بوو، كە دوای شكستی بەرامبەر هێزی پێشمەرگەی كوردستان، ناچار بوو ڕوو بكاتە دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران و سازشی بۆ بكات و ڕازی بكات، بەوەی دەروازەكانی لەسەر سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول دابخات.
تەنانەت (سەدام حوسێن)ی جێگری سەرۆك كۆماری ئێراقی ناچار كرد لە شەوی (5-6ی ئازاری 1975)دا، لەبەرامبەر (موحەممەد ڕەزا پەهلەوی) شای ئێران و (هەواری بومیدیان) سەرۆك كۆماری جەزائیر لە كۆشكی كۆماری وڵاتی جەزائیر، دان بەوەدابنێت كە ’’دەوڵەتەكەی لە شەڕی (یانزە) مانگی لەگەڵ كورد و (مستەفا بارزانی) زیاتر لە (10000) سەرباز و ئەفسەر و هاووڵاتی ئێراقی لەدەست داوە و نزیكەی (4ملیار) دۆلاریش زیان بە دارایی وڵاتەكەی گەیشتووە، بۆیە لێرە بەدوا ئامادە نییە باجی ئەو شەڕانە بدات‘‘. هەروەها دانیشی بەوەدانا، كە ’’ئیتر تۆپ و تەقەمەنی پێویستی نییە شەڕی كوردەكانی پێ بكات، بۆیە ناچارە پەنا بۆ لایەنی سیاسی ببات‘‘. ئەو دانپێدانانەش، هەموو ئەو بۆچوونانەی وەلانا، كە كورد توانی بەرامبەر حكومەتی ئێراق و سوپاكە بوەستێت.
جیاواز لەوانەش ئەگەر هەندێك بۆ ئەوە چووبن، كە كورد دەكرا شەڕی حكومەتی ئێراق نەكات و ئەوەندەی تر ناكۆكی ناوخۆیی قوڵتر نەكاتەوە و لەگەڵ حكومەتی ناوەندی بگاتە رێكەوتن؟ ئەوا پێویستە ئەوەش بلێین: كە خودی رووداوەكانی دوای دەستپێكردەنەوی شەڕ، وەڵامی ئەو پرسیارەیان دایەوە. ئەوەش كاتێك حكومەتی ئێراق ناچار بوو بۆ كۆتایی هێنان بە شۆڕشی كورد، سازش بۆ دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێران بكات. تەنانەت تا ئەو سازەشی نەكرد، نەیتوانی كۆتایی بە قۆناغێكی شەڕی خۆی لەگەڵ شۆڕشی كورد و هێزی پێشمەرگەی كوردستان بهێنێت.
