“خوێندنەوەیەکی واقعگەرایی لەسەر بنەمای هاوکێشە و گۆڕانکارییە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان”
بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ئێستای سوریا و ڕۆژئاوای کوردستان بەر لە هەر شتێك پێویستە سێ فاکتەر لەبەرچاو بگرین، هەر یەکە لەم سێ فاکتەرە کاریگەری ڕاستەوخۆ یان نا ڕاستەخۆیان هەیە لەسەر ڕووادوەکانی سەرەتای ساڵی نوێ (٢٠٢٦) کە تا ئێستاش بەردەوامە. فاکتەرەکان بریتیین لە:-
یەکەم:- چۆنیەتی ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سوریا (٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤).
دووەم:- گۆڕانکارییەکانی نێو ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٦).
سێیەم:- دیدگا و تێڕوانینی نوێی سەرۆکی ئەمریکا “دۆناڵد ترامپ” بۆ دۆخی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەم سێ فاکتەرە وەك دەروازەیەك یان پاشخانێکی گرنگ یارمەتیدەری باش دەبن بۆ ئەوەی شیکارییەکی سیاسی و واقعی بۆ ئەوە دۆخە بکەین کە لە سوریا و ڕۆژئاوای کوردستان ڕوودەدات.
“ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد”
داڕمانی خێرای ڕژێمی بەشار ئەسەد لە ئەنجامی یەکگرتنی ناسکی دەوڵەتی ناوخۆیی و گۆڕانی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان و گۆڕانکارییەکی ستراتیژی ئەمریکا هاتە ئاراوە. هێزە میلیشیا جیاجیاکان بە هاوکاری “ڕاستەوخۆ – نا ڕاستەوخۆ”ی دەوڵەتی تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو بە تایبەت “عەرەبستانی سعودیە، قەتەر” لە ماوەیەکی زۆر کەمدا توانیان دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری خۆسەپێنی پەنجا ساڵە کۆتایی پێ بێنن و سەردەمێکی تازە بێننە ئاراوە. ئەم دۆخە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیی بە هاوکێشە هەرێمیی (لاوازکردنی بەرەی مقاوەمە بە سەرکردایەتی ئێران لەلایەن ئیسرائیلەوە بە تایبەتی دوای ڕووداوەکانی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ ) و نێودوڵەتییەکان (سەرقاڵی ڕووسیا بە جەنگی لەگەڵ ئۆکراینا)ەوە هەبوو. ئەم دۆخە ڕژێمەکەی ئەسەدی بە تەنیا و بێ پاڵپشت هێشتەوە کە هاوکات لەگەڵ زەمینەسازیی لەسەر ئاستی ناوچەیی بۆ لە قاڵبدانی دەوڵەتێك کە بە درێژایی پەنجا ساڵی ڕابردوو وەك هەڕەشە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل بەدی کراوە. دەسەڵاتی ڕاگوزەری (انتقالی) بە سەرکردایەتی “ئەحمەد شەرع” لەسەرەتادا وا خۆی وێناکرد کە دژایەتی ئیسرائیل و بەرژەوەندییەکانی تەلئەبین دەکات، بەڵام ئەمە تەنها لە چوارچێوەی گوتاردا بوو، تەنها یەك ساڵ دوای نەمانی ئەسەد، دەسەڵاتی کاتی سوریا ڕێککەوتنێکی ستراتیژیی لەگەڵ ئیسرائیل ئیمزاکرد و بەشێک لە خاکی وڵاتەی بەخشی بە تەلئەبین، ئەمە تەنها ڕێککەوتنامەیەك نەبوو بۆ ئەوەی نیازی خۆی نیشان بدات لەبەرامبەر ئیسرائیل، بەڵکو ڕێککەوتنەکە لە چوارچێوەی ئەو هەوڵانەیە کە ئەمریکا کاری لەسەر دەکات، ئەویش ئاسایی بوونەوەی پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و دەوڵەتانی ناوچەکەیە. بەڵام لە دەرەوەی ئاسایی بوونەوەی پەیوەندییەکان واشتنتۆن لە ڕووی ستراتیژییەتی دوورمەودا دا مەبەستییەتی هیچ دەوڵەتێك بتوانێت هەڕەشە و مەترسی لەسەر ئاسایش و بەرژەوەندییەکانی تەلەئەبیب دروست نەبێت.
“گۆڕانکاری لە ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا (2025 US National Security Strategy)”
ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا بۆ ساڵی ٢٠٢٦ نوێنەرایەتی خالێکی وەرچەرخانی گرنگ دەکات لە دەستێوەردانگەرایی دوای جەنگی سارد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. ستراتیژییەتی ئەمریکا (دۆکترینی ترامپ – Tramp Doctrine) بەڕوونی دەڵێت، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چیتر ئەولەویەتی ستراتیژی سەرەکی نییە، بە ئاماژەدان بە سەربەخۆیی وزەی ئەمریکا و خواستی گواستنەوەی سەرنجی سەربازی بەرەو نیوەگۆی ڕۆژئاوا و لەخۆگرتنی چین. ئیدارەی ترامپ پێیوایە؛ هاوپەیمانانی ناوچەیی (بە تایبەتی دەوڵەتانی کەنداو و ئیسرائیل) بەرپرسیارێتی سەرەکی ئاسایشی ناوخۆیی و کۆنتڕۆڵکردنی ئێران لە ئەستۆ بگرن. لەسەر بنەمای ناوەڕۆکی دۆکترینی ترامپ دەتوانین چەند فاکتەرێكی گۆڕانکاریی لە ویستی ترامپ بەدی بکەین کە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان دروست کردووە لەسەر سیاسەتی جیهانی و هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان، لەوانە:-
یەکەم:- بە سەربازیکردنی ئابووری و سەروەریی ستراتیژی؛ یەکێک لە گۆڕانکارییە سەرەکییەکان، گۆڕینی تێڕوانینە بۆ پێکەوەبەسترانی ئابووری. ئەوەی کە پێشتر وەک سەرچاوەی سەقامگیری سەیر دەکرا، ئێستا وەک ئامرازێک بۆ گوشار و ناچارکردن بەکاردەهێنرێت. باجی گومرگی، سزاکان و وەبەرهێنانی ستراتیژی زیاتر وەک کەرەستەی فشاری جیۆپۆلیتیکی بەکاردەهێنرێن نەک ئامرازی بازرگانیی ڕێکخراو. لە وەڵامی ئەم واقیعە نوێیەدا، وڵاتان گرنگییەکی زۆر بە “سەربەخۆیی ستراتیژی” دەدەن. ئەمەش بریتییە لە دابینکردنی زنجیرە دابینکارییە گرنگەکان، پەرەپێدانی توانای بەرگریی سەربەخۆ، و کەمکردنەوەی پشت بەستن بە لایەنەکانی تر کە لەوانەیە لەلایەن ڕکابەران یان تەنانەت هاوپەیمانە پێشبینینەکراوەکانیشەوە بقۆزرێنەوە.
دووەم:- فرەلایەنیی هەڵبژاردەیی و سیاسەتی پراگماتیزم لەسەر ئاستی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان؛ دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان (وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی بازرگانیی جیهانی) بە تەواوی پشتگوێ نەخراون، بەڵکو بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی و مامەڵەیی کاریان لەگەڵ دەکرێت. کاتێک ئەم دامەزراوانە ڕێگر دەبن لە بەردەم بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی دەوڵەتە بەهێزەکان، بە ئاسانی فەرامۆش دەکرێن، کە ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی سیستەماتیکیان. هاوکات، هاوپەیمانی و هاوبەشییەکان زیاتر کاتی و بابەتیین. هاوپەیمانییە ئایدۆلۆژییە تەقلیدییەکان جێگەی خۆیان دەدەن بە هاوپەیمانیی پراگماتیکی و لەسەر بنەمای بەرژەوەندی، کە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە هەنووکەییەکان یان هەڕەشە دیاریکراوەکان پێکدەهێنرێن.
سێیەم:- وەڵامدانەوەی جیاواز بۆ واقیعێکی هاوبەش؛ هەرچەندە داننان بەم واقیعە نوێیەدا خاڵێکی هاوبەشە، بەڵام ئەکتەرە جیاوازەکان بە شێوازی جیاواز وەڵامی دەدەنەوە، بۆ نموونە؛ ئەمریکا ستراتیژیی “دووبارە داڕشتنەوەی هێرشبەرانە” پەیڕەو دەکات. لە دیدی ئەمریکاوە، سیستەمی نێودەوڵەتی گۆڕەپانێکی کێبڕکێی “سفر-سفر ، ZERO – ZERO”یە کە تێیدا یاساکان تەنها کۆسپێکی بژاردەیین لە بەردەم هێزی نیشتمانیدا. ئەمریکا بە شێوەیەکی چالاکانە فشاری ئابووری و سیاسی بەکاردەهێنێت بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندییە ڕوونەکانی. بۆ نموونە، بەکارهێنانی هەڕەشەی باجی گومرگی بۆ کڕینی گرینلاند یان پێشنیازکردنی ‘ئەنجومەنی ئاشتی’ بۆ غەززە لە دەرەوەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان. هەروەها ئەوروپا ستراتیژیی “خۆقایمکردنی بەرگریكارانە”یان هەڵبژاردووە. ئەوروپا بە نیگەرانییەوە سەیری ئەم گۆڕانکارییە دەکات و هەست بەوە دەکات کە پشت بەستنی بە ئەوانی تر لە سیستمێکی لەسەر بنەمای هێزدا، خاڵێکی لاوازیی کوشندەیە. بۆیە کار بۆ بەدەستهێنانی “سەربەخۆیی ستراتیژی” دەکات بۆ بنیاتنانی خۆڕاگری لە بوارەکانی بەرگری، وزە و پیشەسازیدا. ئەمە وەک لێدوانەکانی ماکرۆن دەری دەخات کە داوای کرد ئەوروپا لەسەر پێی خۆی بوەستێت و هۆشداریی دا لە “یاسای هێز”. هێزە مامناوەندەکان، ستراتیژیی “دروستکردنی هاوپەیمانیی پراگماتیکی” پەیڕەو دەکەن. ئەم وڵاتانە، وەک سەرۆک وەزیرانی کەنەدا مارک کارنی لە داڤۆس (19 to 23 January 2026) ئاماژەی پێدا، بە شێوەیەکی واقیعیانە دانیان بەوەدا ناوە کە سیستەمی کۆن کۆتایی هاتووە و ناگەڕێتەوە. بۆ ئەوان، نۆستالیژیا بۆ ڕابردوو کەمئەندامییەکی ستراتیژییە. تاکە ڕێگە بۆ ئەوەی پەراوێز نەخرێن، دروستکردنی هاوپەیمانیی نەرم و بابەتییە لەگەڵ هاوبەشە هاوشێوەکاندا بۆ کۆکردنەوەی کێش و هێزی بەکۆمەڵ و کاریگەریدانان لەسەر دەرئەنجامەکان.
“دیدگای دۆناڵد ترەمپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”
ئێمە لە ئێستادا لەبەردەم ڕاماڵینی یەکجاریی (وەرچەرخانێکی گرنگ) ئەو نەخشە سیاسییەداین کە سەدەیەک لەمەوبەر کێشرابوو لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندیی زلهێزەکان لەسەر حیسابی ماف و ئازادیی پێکهاتەکان (ئایینی، نەتەوەیی، ئیتنیکی)، لە چوارچێوەی ئەم وەرچەرخانەدا پارادایمێك لە دایك دەبێت کە ئیدی شتێک کە ناوی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست” بێت، دەچێتە ناو زبڵدانی مێژوەوە بە واتا کلاستکییەکەی؛ چونکە ئەم چەمکە تەنها داهێنراوێکی سوکایەتیپێکراوی کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپاییە لەسەرووی هەمووشیانەوە بەریتانیا. دیدگای سەرۆکی ئەمریکا ترامپ کە لە چوارچێوەی ستراتیژییەتیی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا و خستنەڕووی ڕوانگەی خۆی لە داڤۆی ئەمساڵ وێناکراوە، جەخت لەسەر گرنگیدان و سەرکەوتنی بازرگانی بەسەر ئاژاوە دەکاتەوە. لە چوارچێوەی دیدگای ترامپ بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەم چەند خاڵە بەدی دەکرێن، لەوانە:-
یەکەم:-دەستەبەر کردنی ئاشتی لە ڕێگەی ئابوورییەوە؛ ترامپ گەشەپێدانی ئابووری وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ سەقامگیری ناوچەیی دەبینێت. پێشنیارەکان بریتین لە “ناوچەیەکی ئابووری هاوبەش” لە نێوان ئیسرائیل و سوریا، کە دەکرێت ئەمە بە تەواوی هەژموونی ئەمریکا و ئیسرائیل بەسەر سوریادا بسەپێنێت، ئەمەش وایکردووە ئابووری وەك ئامرازی ئاشتی و سەقامگیری بەدی بکات.
دووەم:- کەمکردنەوەی تێچووە سەربازییەکان؛ لە ساڵی ٢٠٢٦دا دیدگای سەرۆک دۆناڵد ترەمپ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زۆرجار بە “دۆکتورینی ترەمپ” ناودەبرێت، گرنگی بە گۆڕینی “ستراتیژییەتی بەردەوامی شەڕ” بە ” خۆشگوزەرانی” ناوچەیی دەدات. ئەم ستراتیژە یەکگرتنی ئابووری، “مامەڵە” دوولایەنەکان و کەمکردنەوەی تێچووی سەربازی ڕاستەوخۆی ئەمریکا لە پێشینەدایە.
سێیەم:-دوورکەوتنەوە لە دەستوەردانی ڕاستەوخۆیی سەربازیی و سیاسەتی کاریگەری سنووردار؛ لەمە بەداوە واشنتۆن مەبەستییەتی دەستوەرانە سەربازییەکان کەم بکاتەوە و بۆشایی ئاسایشی سەربازیی لەلایەن هاوپەیمانەکانی پڕبکاتەوە، لەوانە؛ ئیسرائیل، تورکیا و وڵاتانی کەنداو دەتوانن ئەم ئەرکە لە ئەستۆ بگرن.
چوارەم:-ئاساییکردنەوە و یەکگرتن و لە قاڵبدانی ئێران؛ بە بنیاتنانی ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام (ئاسایی کردنەوەی پەیوندییەکانی ئیسرائیل لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەکە)، ترەمپ ئامانجی یەکخستنی تەواوەتی ئیسرائیلە بۆ “ناوچەیەکی شایستە” کە بە بازرگانی و تەکنەلۆژیای بەرگری پێناسە کراوە، وڵاتانی کەنداو وەک ئیمارات ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە دابینکردنی دارایی بۆ ئاوەدانکردنەوەی سوریای دوای ئەسەد. فراوانکردنی ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام ئەولەویەتێکی سەرەکی ئیدارەی ترامپە. لەم ڕوانگەیەشەوە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و سوریا وەك یەکێك لە ئامانجە سەرەکییەکانی واشنتۆن بەدی دەکرێت. هەروەها ئیدارەی ئێستای ئەمریکا فۆکەس لەسەر ئەو دەکاتەوە کە چۆن بتوانێت لە ڕێگەی دروست کردنی “بازنەیەکی لایەنگری ئەمریکان”کۆنتڕۆڵکردن یان دەورەدانی ئێران مسۆگەر بکات، ئەمەش بۆ ئیدارەکە هەوڵدەدات گۆشەگیرکردنی تارانە بۆ ئەوەی بەلایەنی کەمەوە ئەو هەڕەشانەی لە ڕێگەی ئێرانەوە بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆی و ئاسایشی ئیسرائیل دروست دەبێت دووریان بخاتەوە یان لاوازیان بکات.
