دەوڵەتشاری کەونینەیی:بەشی یەک

دەوڵتشاری كەونینەیی یۆنان یان ڕۆم بە باشترین مۆدێلی دەوڵەتی كەونینەیی دێتە ئەژمار. تایبەتمەندیی ئەم دەوڵەتشارە تێكەڵاویی سیستەمی سیاسی و سیستەمی كۆمەڵایەتی بوو و جیایی هەرێم و پانتایی گشتی و ژیانی تاكەكەسی تیایدا چ مانایەكی نەبوو. دامەزراوە سیاسییەكان دەسەڵاتی سەروبەری كۆمەڵگایان بوو و كۆمەڵگا لە ڕاستیدا خاوەنی بوونی سەربەخۆ نەبوو. دەوڵەت و كۆمەڵگا نەك هەر جیاواز نەبوون لە یەكدی بەڵكوو بەكردەوە پێكەوە دەقاودەق و هاوئاسۆ بوون و گشتێتییەكی یەكپارچەیان پێكدەهێنا. هەرچەن وشەی «پۆلیس» لە زمانی یوونانیدا هەمان دەوڵەتشار بوو، بەڵام وشەی دیاریكەری سنووری نێوان دەوڵەت و كۆمەڵگا بەدینەدەكرا. ئەرەستوو تەنیا باسی دەوڵەتشار (Polis) و كۆمەڵگای سیاسی (Koinonia Politiké) دەكرد و ئاساییشە، چونكە ژیانی سیاسی و ژیانی كۆمەڵایەتی بە تەواویی ئاوێتەی یەكتر بوون. دەوڵەتشار هەموو بابەتەكانی ژیانی ئەندامەكانی دەسنیشان دەكرد و سەرجەم كار و چالاكیی ئەندامان ڕەنگ و بۆنی سیاسی هەبوو. مرۆڤ تەنیا لە ئاستی هاووڵاتیدا مابۆوە و هەستی و بوونی لە بنەڕەتدا بۆ‌ ژیانی هاووڵاتیبوون كورت دەبۆوە.

1ـ لە پێشبوونی دەوڵەتشار لە تاك

دەوڵەتشاری كەونینەیی وەك جڤاتی هاووڵاتییان پێناسە دەكرێت، واتە ئەو مرۆڤانەی لە دەسەڵاتی بڕیارەكانی پەیوەست بە ژیانی كۆمەڵایەتیدا بەشدارن. ئەنجام، هاووڵاتی لەبنەڕەتدا بە بەشداریی لە ژیانی شار و لەو بڕیارانەدا كە بەرپرسیارێتیی دەخەنە سەرشان و هەروەها بە بەشداری‌کردنی لەو هەوڵ و چالاكییانەی پێویستن بۆی، دیاریی دەکرێت. ئەم بەشدارییە لە دەوڵەتشاری كەونینەییدا لە بەشی ڕێكخراو و دامەزراوەكان و لە بواری سەربازی و ئایینیدا دەكەوێتە ڕوو. سەرەتا، هاووڵاتی لە كاروباری شار و دامەزراوە جۆراوجۆرەكانیدا (پاڕلەمان، شۆڕا، خانەی داد) بەشدار بوو و كاركردەكانیانی چ وەكوو كەسی خاوەن پلە و پێگە (ماژیسترا) و چ بە ڕادەربڕین لە مەڕ بڕیارە شیاوەكان گەرنتی دەكرد. ئەرەستوو هاووڵاتی بەم شێوە پێناسە دەكات: «ئەو كەسەی ئەركەكانی قازی (دادوەر) یان ماژیسترا جێبەجێ دەكات و لای وایە كە ئەندامێتی لە پاڕلەمانی عەوام (House of Commons)دا پلەیەكی باڵایە».كەوابوو تێكڕای هاووڵاتییان ڕاستەوخۆ ڕێبەرایەتیی دەوڵەتشاریان لە ئەستۆدا بوو و بەڕێوەیان دەبرد. هاووڵاتییان بە پلەی دووهەم، بە هۆی خزمەتی سەربازییەوە جیا دەبوونەوە، چونكە پێویست بوو بۆ بەرگری لە وڵات و لە شەڕوشۆڕەكانیدا ئامادە و چالاك بن. لەم ڕووەوە هاووڵاتی وەكوو سەربازی ئامادەی خزمەتگوزاری لە قەڵەم دەدرا و لەوانەیە دەبوو گیانی خۆشی بەخت بكات. لە ئەسینا و دەوڵەتشارەكانی دیكەی یوونان خزمەتی سەربازیی هاووڵاتییان زۆری دەخایاند و لە سپارت تا تەمەنی 60 ساڵانیش درێژەی دەكێشا. ئەنجام هاووڵاتی دەبوو چالاكانە بەشداریی لە ژیانی ئایینی شار و شانۆ جۆراوجۆرەكانی (جەژنەكان، بۆنەكان و قوربانییەكان) كردبا. ئایین بابەتێكی تاكەكەسی نەبوو كە پێوەندیی بە ڕا و بۆچوونی تاكەكانەوە هەبێت، بەڵكوو ڕووگەیەكی هاووڵاتییانەی بوو و بە تەواوكەری ژیانی وڵات دەژمێردرا. هەر دەوڵەتشارێك خوای تایبەتی و بۆ ئەو ]خوایەش[ ڕێورەسمی تایبەتیی هەبوو كە بە سەر هەموواندا دەسەپا. لە مەڕ دین چ ئازادییەك بوونی نەبوو و هاووڵاتی نەیدەتوانی بۆ خۆی بیر و باوەڕەكانی هەڵبژێرێت. بەم چەشنە هاووڵاتی دەبوو ئیمان بە خواكانی شارەكە بێنێت، ئایینی باو پەسەند بكات و لە چەژنە ئایینییەكاندا بەشداری بكات و پێویستییەكانی بەجێبێنێت.

هاووڵاتی لەگەڵ بەشداریی چالاكانەی لە ژیانی دەوڵەتشاردا پێناسە دەكرا كە بە شێوەی بەشداری کردن لە كاروباری دامەزراوەكان و هەروەها بەشداری کردن لە كاروباری سەربازی و ئاییندا بەدیار دەكەوت. هاووڵاتی تەنانەت خۆی بە هاوشووناسی ئەركەكانی هاووڵاتیبوونی خۆی دادەنا و بە كردەوە لە بەڕێوەبردنیاندا نوقم ببوو.

لەم هەل و مەرجەدا دەوری ئەو وەكوو كار و چالاكییەكی هەمیشەیی و كەم تا زۆر هەمیشەیی لێهاتبوو. هەر بۆیە لە زۆربەی دەوڵەتشارە یوونانییەكاندا هاووڵاتییان نە دەیانتوانی كار و پیشەیەك ئەنجام بدەن و نە دەیانتوانی ببنە خاوەن پیشەیەك. وەكیتر هاووڵاتیان بە زۆری نەیاندەتوانی پیشەوەری و بازرگانی بكەن، چونكە ئەم چەشنە كارانەیان لە ئاستی هاووڵاتیبووندا نەدەدی. لە سپارت هاووڵاتییان نەیاندەتوانی كاری كشت و كاڵ بكەن و هیلووتەكان لە سەر زەوی كاریان دەكرد. هەڵبەت لە ئەسینای دیمۆكراتیك، هاووڵاتییان دەیانتوانی جووتیار، پیشەوەر یان بازرگان بن بەڵام بازرگانەكان بەزۆری بیانی بوون. ئەفلاتوون و ئەرەستوو لە سەر ئەو باوەڕە بوون کە لە شاری ئارمانجیی پێشنیار كراویاندا، كرێكارانی دەستی، پیشەوەران، بازرگانان و جووتیاران بۆیان نییە هاووڵاتی بن. بە بڕوای ئەوان، هاووڵاتییان تەنیا دەتوانن سەرقاڵی كار و چالاكییە گونجاوەكانی خۆیان واتە سیاسەت و شەڕ بن. بەم چەشنە هاووڵاتی لە ڕوانگەی ئەفلاتوونەوە ناتوانێ پیشەوەر بێت «چونكە هاووڵاتی ئەركێكی لە سەر شانە و هەر ئەوەی بەسە. ئەم ئەركە هەم هەوڵ و خەبتینی زۆر و هەم فێربوونی قورسی پێویستە تاوەكوو دەستووری گشتیی هاووڵاتییان مسۆگەر بێت و بپارێزرێ.» بە ڕای ئەرەستووش «هاووڵاتی نابێ بە شێوەی ژیانی كرێكارانی دەستی و بازرگانان قایل بێت (چونكە ئەم شێوە ژیانە نزم و نەوی و پێچەوانەی گەورەیی و شكۆیە)». هەروەها هاووڵاتی «نابێ جووتیار بێت (چونكە بۆ پەروەردەكردنی گەورەیی شكۆ و جێبەجێكردنی ئەركە سیاسییەكان كاتمان پێویستە).» ئەم چەشنە یاسا و ڕێساگەلە بەو ڕاستییە پاساو دەدرێ كە هاووڵاتی كەم تا زۆر بەردەوام سەرقاڵی جێبەجێكردنی ئەركی هاووڵاتیبوونی بووە. لەم ڕووەوە نەیتوانیوە ئیش و كارێك ئەنجام بدات كە بەری بە بەجێهێنانی ئەركەكانی گرتبێت.

بەڵام جگە لەم چەن هۆكارە كردەوەییە، پێویستە ئەو خاڵەش ڕەچاو بكرێت كە هاووڵاتی بە تەواویی مڵكی شار بوو و لە هەموو بابەتێكدا، لە ژیان و سامانەكانییەوە بگرە بۆ زەین و ڕۆح، پێمل و گوێڕایەڵی شار بوو. لە ڕاستیدا، دەوڵەتشار سامان و داراییەكانی هاووڵاتییانی لە دەستدا بوو و كەی پێویستی كردبا دەیتوانی كەڵكیان لێوەربگرێت. وەكیتر دەوڵەتشار ژیانی تاكەكەسیی هاووڵاتییانی كۆنتڕۆڵ دەكرد و دەیتوانیی بۆ نەچوونە ژیانی هاوسەرگیری، كار، خۆراك، جل و بەرگ، ڕیش و .. ی هاووڵاتیان یاسای تایبەت دەربكات. بوو منداڵی ناحەز دەكوژران و ژیانی تاك پێڕەوی چاكە و خێری دەوڵەتشار بوو و ئەگەری ئەوە لە ئارادا بوو كە هەر هاووڵاتییەك بۆ گیان بەخت كردن لە ڕێگای نیشتماندا بانگ بكرێت. دەوڵەتشار وەكیتر بە وردی پەروەردە و بارهێنانی منداڵانی كۆنتڕۆڵ دەكرد و مامۆستا هەڵبژێردراوەكان ئەم ئەركەیان لە ئەستۆدا بوو. كەواتە دەوڵەتشار خاوەنی جەستە و گیانی هاووڵاتییان بوو و بەنیاز بوو هەر دووی ئەمانە بە پێی پێداویستییەكانی خۆی وێنە بكێشێت. ئەنجام، چ جۆرە ئازادییەكی بۆ باوك و دایكەكان لە بەرچاو نەدەگرت، لە بەر ئەوەی بە وتەی ئەفلاتوون منداڵان «زیاد لەوەی هی باوك و دایكان بن هی شارەكەن.» پەروەردە و خوێندن زۆرەملی بوو و پێویست بوو بۆ هەمووان یەكسان بێت. ئەرەستوو لەم بارەوە ڕاشكاوانە دەڵێ: «لەو ڕووەوە كە تێكڕای شار ئامانجێكی یەكەی هەیە ڕوونە سیستمی فێركاری و خوێندن دەبێ بۆ هەمووان وەك یەك و هاوشێوە بێت و ئەركی جێبەجێكردنی لە ئەستۆی كۆمەڵگادا بێت نەك بە بابەتێكی تایبەتی و تاكەكەسی بژمێردرێت.» هەر بۆیە كاركردی سپارتی بەرز دەنرخاند و ستایشی دەكرد.

هەرچەن هاووڵاتی خاوەنی مافی تایبەتیی بوو، بەڵام بەرامبەر بە شارەكەشی چەندین شێوە ئەركی دەكەوتە سەرشان كە دەبوو ڕێك و پێك و ورد ئەنجامیان بدات. هەرچەشنە ملبادان و درێخییەك لە جێبەجێكردنی ئەم ئەركانەدا تاوانێك بوو بەرامبەر بە شار و تاوانباران پاش دادگایی‌كردن سزا دەدران كە هەندێجار سزاكە قورس و گرژ بوو. سزادانەكان بریتی بوون لە بێبەریبوون لە مافەكانی هاووڵاتیبوون (atimie)، لە دەستدانی هاووڵاتیبوون، شاربەدەركردن (بۆ ماوەی دە ساڵ) و تەنانەت بە مەرگ سزادان. بەڵێ تاك بەرامبەر بەشار بەهەند نەدەگیرا و دەبوو سەر بۆ خێر و چاكەی شارەكە دابخات. ئەگەر لە بەرژەوەندیی شارەكەدا بوایە لە هاووڵاتی دەدرا بێئەوەی هەڵەیەكی كردبێت، یان شاربەدەر دەكرا بێئەوەی تاوانبار بێت.

لەهەل و مەرجی ئەوكاتدا، لە بنەڕەتدا بە وێنەی توخمێكی شار لە هاووڵاتییان دەڕوانی و ڕێژەی هاووڵاتی و شار وەك ڕێژەی هەند و گشت بوو. بە مانای وردتر، هاووڵاتی لەگەڵ شار یەكپارچە بوو و خۆی بە هاوشوناسی شار دادەنا و بەرژەوەندییە تاكەكەسییەكانی بەرامبەر بە بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگا ڕەنگی كاڵبوونەوەی لێدەنیشت. هەروەها ڕەخنەی توندی ئاراستەی ئەو هاووڵاتییانە دەكرد كە زیاتر بە پەرۆشی كار و باری تاكەكەسی و تایبەتیی خۆیانەوە بوون لە چاو كاروباری گشتی، وەكچۆن بۆ نموونە دمۆستن وایدەكرد. كەواتە، هاووڵاتی كە گرژ و قایم بەشارەوە بەسترابۆوە نە خاوەنی ژیانی تاكەكەسی بوو و نە ئازادیی تایبەتی. تاكەكان لە ڕوانگەی ئەفلاتوونەوە هی خۆیان نین بەڵكوو خۆیان و سامانەكانیان بە موڵكی بنەماڵەكەیان دەژمێردرێ و تەنانەت بنەماڵەكان و دارایی و سامانەكانیان تایبەتە بەشار.» ئەرەستووش هەر ئەم بابەتەی ڕوون و ئاشكرا باسكردووە: «نابێ لامان وابێ هاووڵاتی تایبەتە بەخۆی، بە پێچەوانەوە هەموو شت لەو ڕووەوە هی شارە كە هەركەس بە بەشێك لەشار دادەنرێ و خولیا و سەرقاڵییەكانی هەر بەشێك سروشتییە كە كار لە خولیا و سەرقاڵییەكانی گشتدا دەكات.»

«پلۆتارك»‌ی مێژوونووسیش سەبارەت بە سپارت ئاماژە بەوە دەكات كە تاكەكان هی شارن: «هیچكەس ئازاد نەبوو بەپێی ئارەزوو و خواستی خۆی بژی، شار لە ئۆردووگایەك دەچوو دانیشتووانی چەشنێ ژیانی دیاریكراو دەژیان و سەرقاڵی كار و باری گشتی بوون. ئەوان بە تەواوی گەشتبوونە ئەو قەناعەتەی كە هی خۆیان نین و تایبەتن بە نیشتمانەكەیان.» كەوابوو چ پانتایەكی تاكەكەسیی جیاواز لە پانتای گشتی و بەدەر لە دەسەڵاتی شار بوونی نەبوو. بە دەربڕینی دی جیاوازییەك لە نێوان بابەتی سیاسی و بابەتی كۆمەڵایەتی، لە نێوان دەوڵەت و كۆمەڵگا و هەروەها لە نێوان هاووڵاتی و تاك لە ئارادا نەبوو.

سەدەی نۆزدەهەم، فۆستڵ دۆكۆلانژ بۆ داكۆكی‌كردنی ئەم واقیعە و ئەو هەڵەی كە بەزۆری لە مەڕ دەوڵەتشاری یوونانی و ڕوومی و هەروەها سەبارەت بە ئازادیی كەونینەییەكان لە ئارادا بوو، لە بەشێكی هەرەباشی كتێبی دەوڵەتشاری كەونینەیی (1864)دا دەڵێ: بەهۆی دەسەڵاتی بێئەملاو ئەولای دەوڵەتشار و «زاڵێیتی ڕەها»ی بەسەر ئەندامانی خۆیدا «كەونینەییەكان چ مەعریفەیەكیان بە نیسبەت ئازادیی تاكەكەسییەوە لا دروست نەببوو».گەش دیارە ‌لەم بارودۆخەدا «ئازادیی تاكەكەسی نەیدەتوانی بوونی ببێت. هاووڵاتی لە هەموو بابەتێكدا و بێ دانانی چ ڕێزپەڕێك گوێڕایەڵی دەوڵەتشار بوو و لە هەر ڕوویەكەوە هی شارەكە بوو.» فۆستێل دۆكۆلانژ ڕوونی دەكاتەوە كە دەوڵەتشار چۆناوچۆن، زاڵێیتی خۆی بەسەر ئەندامەكانیدا دەسەپێنێ و دەگاتە ئەو ئاكامە كە كەونینەییەكان نە دەیانزانی ئازادیی ژیانی تاكەكەسی چیە و نە ئاگاداری ئازادیی ئامۆژە و خوێندن بوون و نە ‌ئازادیی ئایینی.»

كەوابوو لە دەوڵەتشاری كەونینەییدا مرۆڤ بە تەواویی لە ئازادیی تاكەكەسی بێئاگا بوو و «تەنانەت چ وێنایەكیشی لەبارەیەوە نەبوو». بەڵێ جۆر و شێوازی حكوومەت هەرچی بوایە (پاشایەتی، ئەشراف سالاری، یان دیمۆكراسی) لە ئازادیی سیاسی بەتاڵ بوو: «ئەوەی ئازادییان پێدەگوت، بایەخمەند بوون لە مافە سیاسییەكان، دەنگدان، هەڵبژاردنی ماژیستراكان و كاربەدەستان و ئیمكانی دەستڕاگەیشتن بە ‌پلەی كاربەدەستی گشتی بوو، بەڵام لە لایەكی دیكەوە، مرۆڤ بە كۆیلەی دەوڵەت لە قەڵەم دەدرا.» فۆستێل دۆكۆلانژ دەسەڵاتداریی دەوڵەتشار بە سەر هەموو شتێكدا بۆ خسڵەتە پیرۆز و دینییەكەی دەگەڕێنێتەوە و بناغەی دەوڵەتشار لە سەر ئایین دانرابوو و ئایین بە پشتیوان و پاڵپشتی دەهاتە ئەژمار: «ئەم دوو هێزە هاوتەریب و تێكەڵاوە هێزێكی كەم تا زۆر بان‌مرۆییان پێكدەهێنا كە جەستە و ڕۆحی كەسەكان دەستەمۆو گوێڕایەڵی دەبوو.»

دەوڵەتشار خاوەنی شەرعییەتێكی ڕەها و پیرۆز بوو و تاك بە تەواوی گوێڕایەڵی بوو، هەر بۆیە بەگومانبوون لە ئایین وەک خەساردان لە شار و تووشبوون بە تاوانێكی گەورە لە قەڵەم دەدرا.

ژمارەیەك نووسەری هاوچەرخیش لەگەڵ دەسنیشانكردنی چەن خاڵی دیكە، هەر بەم شێوە دەڕواننە پێگەی تاك، یان باشتر بدوێین، هاووڵاتی لە دەوڵەتشاری كەونینەییدا. بۆ نموونە پان.ژ.زپووس دەڵێ: «لە یوونان یاساكانی شار، پانتایی ئازادییەكانی هاووڵاتی دیاریی دەكرد»، «ئازادیی تاكەكەسیی هاووڵاتی بەرامبەر بە یاسای شار كە بەرژەوەندیی گشتیی ڕەچاو دەكرد و دەربڕی هێز و دەسەڵاتی دەوڵەت بوو، سەری دادەنەواند.» لە ڕوومیش هەرچەن مافەكان ڕەنگی تاكگەرایانەیان پێوە دیار بوو، بەڵام توند گرێدراوی دەسەڵاتی سیاسی بوون: «ڕاستە ڕۆحی تاكگەرایانە گیانی وەبەر كۆی یاساكانی ڕۆم‌دا دەكرد (…) بەڵام هەر ئەم مافە تاكگرایانە نە لە شەرعییەتی دەوڵەت جیا بوو و نە لە خواست و پێداویستییە كۆمەڵایەتییەكان.»