“پوخته”
هەڵوەشاندنەوەی کێشەی ناتەواوی ڕۆژژمێری ڕۆمانی جولیان لەلایەن پاپا گریگۆری سێزدەهەمەوە بە ناسینی پاشەکشەی ١١ خولەکی ساڵانەی خولگەی زەوی بە دەوری خۆر،بووە هۆی دروستکردنی ڕۆژژمێری گریگۆری. ئەم ڕۆژژمێرە چوار یاسای ساڵی پڕ و ساڵی سادەی تێدایە کە پێکەوە دەبنە هۆی زیادکردنی یەک ڕۆژ بە ناوی “٢٩ی شوبات” هەموو چوار ساڵ جارێک، بەڵام هەر ٤٠٠ ساڵ جارێک ئەم یاسایە سادە ڕەت دەکرێتەوە بۆ ڕێکخستنی وردتری کات.
“پێشەکی”
ڕۆژژمێرێک بەرهەمی هاوئاھەنگی نێوان پێوانی بیرکاری و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ئایینییە، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەوە هەیە. یەکێک لە دیاردە زانستییە سەرسوڕهێنەرەکانی ڕۆژژمێری زایینی (گریگۆری) ئەوەیە کە هەموو چوار ساڵ جارێک، مانگی دووەم (شوبات) بە ڕۆژێکی زیادە دەبێت و بە “ساڵی پڕ” ناودەبرێت. ئەم توێژینەوەیە بە شێوازێکی زانستی و مێژوویی لە هۆکارە فیزیایی و بیرکارییەکانی ئەم دیاردەیە و چۆنیەتی گەشەسەندنی یاساکانی ڕۆژژمێری گریگۆری لە سەردەمی ڕۆمانییەوە تا ئەمڕۆ دەکۆڵێتەوە.
“بەشی یەکەم؛ بنەما بنەڕەتییە فەلەکییەکان-خولگەی زەوی و وەرزبوون”
بنچینەی هەر ڕۆژژمێرێک لەسەر دوو جوڵەی سەرەکیی زەوی دادەڕێژرێت؛ خولانەوە بە دەوری خۆی (ڕۆژ) و خولانەوە بە دەوری خۆر (ساڵ). بەڵام “ساڵێکی خولگەیی” یان “ساڵێکی خۆری” کە ماوەی نێوان دوو گەڕانەوەی زەوی بۆ هەمان شوێنی سەر بەسەر خولگەکەیەتی، بە تەواوی ٣٦٥ ڕۆژ نییە. پێوانە وردەکانی ئەستێرەناسی نوێ پیشانیدەدەن کە ماوەی ئەم خولگەیە ٣٦٥ ڕۆژ و ٥ کاتژمێر و ٤٨ خولەک و ٤٦ چرکەیە (نزیکەی ٣٦٥.٢٤٢١٩ ڕۆژ). ئەم پاشەکشەی نزیکەی ٦ کاتژمێری لە ساڵێکی ٣٦٥ ڕۆژیدا کێشە دروست دەکات، چونکە بە درێژایی چەند ساڵێک کاتی ڕاستەقینە لەگەڵ ڕۆژژمێرەکان ناهاوسەنگی دروست دەکات و وەرزەکان لە شوێنی خۆیان نامێننەوە.
گەڕان بۆ ڕێکخستن؛ بۆ چارەسەری ئەم ناهاوسەنگییە،ڕۆمانییەکان لە سەردەمی یولیۆس قەیسەردا (ساڵی ٤٦ی پێش زاین) ڕۆژژمێری جولیانیان دانا. لەم ڕۆژژمێرەدا، ساڵێکی ئاسایی ٣٦٥ ڕۆژ بوو، بەڵام بۆ کۆکردنەوەی پاشەکشەی نزیکەی شەش کاتژمێری، هەموو چوار ساڵ جارێک یەک ڕۆژی زیادە (“ڕۆژی زیادکراو”) زیاد دەکرا، کە ساڵەکە دەکردە ٣٦٦ ڕۆژ. ئەم ساڵە “ساڵی پڕ” بوو. بەم شێوەیە، ناوەڕاستی ماوەی ساڵ لە ڕۆژژمێری جولیاندا ٣٦٥.٢٥ ڕۆژ بوو، کە نزیکتر بوو لە ڕاستیی خولگەیی.
پێداچوونەوەی گریگۆری؛ بەڵام ڕۆژژمێری جولیان هێشتا١١ خولەک و ١٤ چرکە (نزیکەی ٠.٠٠٧٨ ڕۆژ) لە سەدا زیاتر لە ماوەی ڕاستەقینەی خولگەیی بوو. ئەم جیاوازیە وردە بەدرێژایی سەدەکان کۆدەبوویەوە. هەرچەندە لە سەدەی یەکەمدا تەنها ٨ ڕۆژ جیاوازی هەبوو، بەڵام لە سەدەی ١٦هەمدا ئەم جیاوازییە کۆببوویەوە بۆ ١٠ ڕۆژ. ئەمە بووە هۆی ئەوەی پاپا گریگۆری سێزدەهەم لە ساڵی ١٥٨٢دا ڕۆژژمێرێکی نوێ پێشکەش بکات بە ناوی ڕۆژژمێری گریگۆری (یان زایینی). ئەم ڕۆژژمێرە تەنها دوو گۆڕانکاری بە سەر ڕۆژژمێری جولیاندا هێنا؛ ١٠ ڕۆژ لاببردران (دوای ٤ی تشرینی یەکەمی ١٥٨٢ ڕێکەوتەکە بوو بە ١٥ی تشرینی یەکەم) و گۆڕانکاری لە یاساکانی ساڵی پڕ.
“بەشی دووەم؛ یاساکانی ساڵی پڕ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا”
ڕۆژژمێری گریگۆری سیستەمێکی پێکهاتوو لە سێ یاسای سەرەکی بۆ دیاریکردنی ساڵی پڕ بەکاردهێنێت، کە وردترن لە ڕۆژژمێری جولیان؛-
1 یاسای سەرەکی؛ هەر ساڵێک کە بە تەواوی لەسەر چوار دابەش دەبێت، ساڵێکی پڕە (٣٦٦ ڕۆژ).
2 یاسای تایبەت؛ بەڵام هەر ساڵێک کە بە تەواوی لەسەر ١٠٠ دابەش دەبێت (ساڵی سەدە)، ساڵێکی ئاساییە (٣٦٥ ڕۆژ) و ساڵی پڕ نییە.
3 یاسای دووەمی تایبەت؛ هەر ساڵێک کە بە تەواوی لەسەر ٤٠٠ دابەش دەبێت، دووبارە ساڵێکی پڕە.
بە پێکەوە دانانی ئەم سیستەمە، ساڵێکی پڕ هەموو چوار ساڵ جارێک ڕوودەدات، بەڵام ساڵە سەدەییەکان (وەک ١٧٠٠، ١٨٠٠، ١٩٠٠) لە ڕۆژژمێری جولیاندا ساڵی پڕ بوون، لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا ساڵی ئاسایین. بەڵام ساڵەکانی وەک ١٦٠٠ و ٢٠٠٠ کە لەسەر ٤٠٠ دابەشدەبنەوە، دووبارە ساڵی پڕن. ئەم یاسایە دووەم ڕێگادەگرێتە بەر ڕێگریکردن لە کۆبوونەوەی هەڵەی پاشەکشە لە ڕۆژژمێری جولیاندا. ناوەڕاستی ماوەی ساڵ لەم سیستەمەدا دەبێتە ٣٦٥.٢٤٢٥ ڕۆژ، کە زۆر نزیکە لە ڕێژەی ڕاستەقینە (٣٦٥.٢٤٢١٩). جیاوازیەکە تەنها ٢٦ چرکەیە لە ساڵێکدا، کە دەکاتە ڕۆژێک هەر ٣٢٢٠ ساڵ جارێک.
“بەشی سێیەم؛ ٢٩ی شوبات-ڕۆژی زیادکراو”
ئەنجامی ئەم سیستەمی پێکهاتووە زیادبوونی ڕۆژێکی زیادە لە کۆتایی کۆنترین مانگی ساڵەکەدا، کە مانگی شوباتە. لە ساڵی ئاساییدا، مانگی شوبات ٢٨ ڕۆژە. بەڵام لە ساڵی پڕدا، ڕۆژژمێرەکە ٢٩ی شوبات زیاد دەکات. ئەم ڕۆژە نە ڕۆژێکی ئاهەنگە و نە پشووە، بەڵکو تەنها بەڵگەیەکی ژیرانەیە لەسەر دەستکاری مرۆڤ بۆ هاوسەنگکردنی پێوانی کاتی مرۆڤانە لەگەڵ یاسا گەردوونییەکان.
“کاریگەرییەکان”
هاوسەنگی وەرزی؛ بەبێ زیادکردنی ئەم ڕۆژە، کات لەگەڵ وەرزەکان ناهاوسەنگ دەبوو. نموونە، دوای ١٠٠ ساڵ، ڕۆژژمێرەکە نزیکەی ٢٥ ڕۆژ لەپاش وەرزە ڕاستەقینەکان دەبۆوە.
ژیانی ڕۆژانە؛ ڕۆژی ٢٩ی شوبات کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ئەو کەسانەی کە لەم ڕۆژەدا لەدایکبوون (نزیکەی ١ لە ١٤٦١ کەس). ئەوان بە شێوەیەکی فەرمی هەر چوار ساڵ جارێک یادی لەدایکبوونیان دەکەنەوە. لە هەندێک وڵاتدا، ئەوان خۆیان دەتوانن بڕیار بدەن لە ٢٨ی شوبات یان ١ی ئازار یادی لەدایکبوونیان بکەنەوە.
ئابووری و ڕێکخستن؛ زۆربەی سیستەمە کۆمپیوتەرییەکان و گرێبەستە درێژخایەنەکان ئەم ڕۆژە وەک ڕۆژێکی ڕاستەقینە دەناسن. هەروەها لە بەڕێوبەرایی دارایی و هەژمارکردندا پێویستی بە هەڵسەنگاندنی تایبەت هەیە.
“بەشی چوارەم؛ ڕۆژژمێری گریگۆری و ئیسلامی-جیاوازی بنەڕەت”
لە کاتێکدا ڕۆژژمێری گریگۆری لەسەر بنەمای خولگەی زەوی بە دەوری خۆرە (خۆری)، ڕۆژژمێری ئیسلامی ڕۆژژمێرێکی مانگییە کە لەسەر جوڵەی مانگ بە دەوری زەوی دادەڕێژرێت. مانگی مانگی بە نزمبوونەوەی ڕێژەیی ٢٩.٥ ڕۆژە. بەم پێیە ١٢ مانگی مانگی ٣٥٤ یان ٣٥٥ ڕۆژ دەخایەنێت، کە نزیکەی ١٠-١١ ڕۆژ کەمترە لە ساڵێکی خۆری. بۆیە مانگی پیرۆزی ڕەمەزان هەموو ساڵێک لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا نزیکەی ١٠-١١ ڕۆژ پێش دەکەوێتەوە و بە درێژایی ٣٣ ساڵێکی گریگۆری هەموو وەرزێک دەسوڕێتەوە. هەروەها مانگی ذو الحجة (مانگی حەج) بە هەمان شێوە دەجوڵێت. ڕۆژژمێری ئیسلامی سیستەمی زیادکردنی ڕۆژی زیادە وەک ڕۆژژمێری خۆری ناناسێت.
“کۆتایی”
زیادبوونی ڕۆژی ٢٩ی شوبات هەموو چوار ساڵ جارێک، تەنها نەریتێکی کاتێن نییە، بەڵکو ئەنجامی پێداچوونەوەیەکی زانستی درێژخایەن و پێشکەوتووی مرۆڤایەتییە بۆ پێوانی کات. گەشەسەندنی ئەم سیستەمە لە ڕۆژژمێری ناتەواوی ڕۆمانییەوە بۆ ڕۆژژمێری جولیان و دواتر ڕۆژژمێری وردی گریگۆری، هەڵوەشاندنەوەی پاشەکشەی ١١ خولەکە بوو کە لە ڕۆژژمێری جولیاندا ماوەتەوە. یاساکانی “ساڵی پڕ” و “ساڵی سەدە” و “ساڵی ٤٠٠” ڕێگەیەکن بۆ هاوسەنگکردنی نەگونجانی نێوان ساڵی خولگەیی ڕاستەقینە (٣٦٥.٢٤٢١٩ ڕۆژ) و ساڵی ڕۆژژمێری (٣٦٥ ڕۆژ). بەم شێوەیە، ئەم ڕۆژە کە لە ساڵی پڕدا زیاد دەکرێت، تەنها بەڵگەیەکی ژیرانەی مرۆڤە بۆ بەرەوپێشبردنی شارستانییەت لە ڕێکخستنی کاتدا.
سەرچاوەکان؛
١. Richards, E. G. (٢٠١٣ “Mapping Time؛ The Calendar and Its History”. Oxford University Press.
٢.Dershowitz, N., & Reingold, E. M. (2008. “Calendrical Calculations” (Edition 3rd. Cambridge University Press
٣.Jones, A. (٢٠١٧). “Time and Cosmos in Greco-Roman Antiquity”. Institute for the Study of the Ancient World. (
٤.Aslaksen, H. (٢٠١٠). “The Mathematics of the Gregorian Calendar”. National University of Singapore. (
٥.al-Biruni, A. R. (سەدەی ١١ی زایینی). “التفهيم لصناعة التنجيم”.
٦.Kennedy, E. S. (١٩٧٥). “A Survey of Islamic Astronomical Tables”. American Philosophical Society. (
٧.Neugebauer, O. (١٩٧٥). “A History of Ancient Mathematical Astronomy”. Springer-Verlag. (
٨.أبن سينا، ح. (سەدەی ١١ی زایینی). “الشفاء (الطبیعیات)”.
٩.Moyer, G. (١٩٨٢. “The Gregorian Calendar”. Scientific American.
١٠.Poole, R. (١٩٩٥). “Time’s Alteration؛ Calendar Reform in Early Modern England”. UCL Press. (
١١.طوسی، ن.د. (سەدەی ١٣ی زایینی). “زیج ایلخانی”.
١٢.Oestmann, G., et al. (٢٠٠٢). “Horoscopes and Public Spheres؛ Essays on the History of Astrology”. Walter de Gruyter. (
١٣.فەرھەنگی زانستی کوردی، بەرگی یەکەم؛ “فەلەک و کەشناسی”. (٢٠١٨). دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
١٤.خەزنەدار، م. (٢٠٠٥). “مێژووی بیرکاری لە کوردستاندا”. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.
١٥.Seidelmann, P. K. (Ed.). (١٩٩٢). “Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac”. University Science Books. (
