باوکم دەیگوت کاتێک لە بانک کارم دەکرد لە بەشی پارەدانی قەرز، هەندێکجار ئەوانەی دەهاتن بۆ بانک، نیازمەندبوون یان خانوویەکیان کڕی بوو، یان قەرزدار بوون یان گرفتار و کەمدەرامەت بوون. هەندێک جار بەهۆی یاساکانەوە نەمانتوانی یارمەتی ئەو کەسانە بدەین، یان ئەو بڕە قەرزەیان بدەینێ کە دەیانویست؛ هەندێکیان تووڕە دەبوون و تووندوتیژییان دەنواند، تۆمەتیان دەکرد، قسەی ناشیرینیان دەکرد، منیش هەوڵم دەدا خوێنسارد بم. هەندێک لە هاوکارەکانم دەیانگوت: “پێویستە ڕاپۆرت بدەین، ئەم کەسە بێئەدەبی کردووە و دەبێت سزا بدرێت، تۆمەتی بۆ کارمەندانی دەوڵەتدروست کردووە و لەم قسانە…” منیش قسەم نەدەکرد. هەندێکی تریان دەیانگوت: “تۆ بەخەیاڵتدا نایەت، ترسنۆکیت، هیچ نیت و زۆر قسەی دیکە.” منیش لە وەڵامدا دەمگوت: کاری ئێمە چییە؟ ئەرکی ڕێکخراوەکەمان چییە؟ ئێمە بۆچی لێره دانیشتووین؟ ئێمە بۆیە پارە وەردەگرین کە کاری ئەم کەسانە بەڕێ بکەین، هەندێک جار ناتوانین یارمەتییان بدەین، بێزار دەبن و شتێک دەڵێن. ئەوانیش دەیانگوت: “تۆ بێ غیرەتی کە مۆڵەت دەدەیت هەرچی بەدەمیاندا هات بیڵێن. دەمگوت: “کاری ئێمە وەک دەرمانخانەیەکە، خەڵک ئازار دەچێژن و دێن و ڕێنماییەکانیان بۆ ئێمە دەهێنن، هەندێک جار ئەو دەرمانەمان نییە کە ئەوان دەیانەوێت، ئەوانیش چونکە دەردەدارن و ئازاریان زۆرە، هەندێکیان کەم تاقەتن و بێزار دەبن و تووڕەیی دەردەبڕن، ئەگەر ئێمە نەتوانین کۆمەکیان بکەین، لانیکەم با ئازاریان بۆ زیاد نەکەین. ئێمە لێرە بە کرێ نەگیراوین بۆ ڕێکخستنی کۆبوونەوە و ڕاپۆرتدان، کە فڵانی سوکایەتی بە ئەفسەرێکی حکومەت دەکات لە کاتی ئەرکەکەیدا. ئەوە کاری ئێمە نییە. ئەرکی ئێمە ئەوەیە کاری ئەوان بەڕێ بکەین، ئەگەریش نەمانتوانی، داوای لێبوردن بکەین. لەوانەیە لە کات و دەرفەتێکدا یاساکان بگۆڕین و بتوانین خزمەتیان بکەین.
ئەم جۆرە بیرکردنەوە و ڕەفتارەی باوکمان کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانمان هەبووە. ئێمە زۆر شتی باشی لێوە فێر بووین. دواتر، کاتێک بووم بە خاوەنی کۆمپانیای خۆم، هەندێک جار هاوکار و هاوبەشەکان پێشنیاری ئەوەیان دەکرد کە خۆمان لە باج بدزینەوە، یان نیوەی نرخی ئەو کاڵایانە بدەین کە هاوردەمان دەکردن بۆ ئەوەی بتوانین گومکی کەمتر بدەین. بەڵام من بەو بەڕێزانەم دەگوت: ئێمە بۆ ئەوە کۆمپانیامان دروست نەکردووە کاری حکومەت تێک بدەین. ئامانجمان ئەوە نییە گومرگ نەدەین و بە فڕوفێڵ بژین. ئامانجمان ئەوەیە کە قازانج بکەین، ئەویش بە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی کڕیارەکانمان و دابینکردنی خزمەتگوزاری بە نرخ هەرزان. زیادکردنی فرۆشیش بە “پەروەردە و فێرکاری و کۆرسی ڕاهێنانی فرۆشتنی پیشەیی” دەکرێت، نەک بە دزی و درۆ. ئەگەر من بمەوێت بە فرت و فێڵ و دەستبڕینی ئەم و ئەم و ئەو کێبڕکێ بکەم، کات و وزە و فیکرم بە ئاڕاستەی غەیری ئەرکی ڕێکخراوەکەم سەرف دەبن. زۆر جار ئێمە بە ئامانج و خواستەکانمان ناگەین، چونکە بیرمان لای ڕێگایەکەیە، نەک ئامانجەکەمان.
با لە خۆمان بپرسین؛ ئەرکی و ڕۆڵی من لەم خێزانە و لەم کۆمپانیایە چییە؟ بۆچی من لە لیستی مووچەدام؟ من چ کارێک دەکەم؟ چ بەها و سوودێک دروست دەکەم کە پارەم پێ دەدەن؟ چۆن دەتوانم ئەم بەهایانە زیاتر بکەم بۆ ئەوەی داهاتێکی زیاترم پێ بدەن؟ بۆ نموونە: ئەگەر من ئەرکی کڕینم لەسەر شانە، بە دروستکاری و بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری باشتر “نەک بۆ شکستهێنانی فرۆشیار، بەڵکوو بۆ ئەوەی ئەویش قازانج بکات بە شێوەیەک کە ڕێکخراوەکەشم قازانج بکات” بۆ ئەوەی قەناعەت بە فرۆشیار بهێنم کە بۆ چەند مانگێک متمانەمان پێ ببەخشێت و لە کاتی خۆیدا پارە بدەین، ئەوا ڕێکخراوەکەم و وڵاتەکەم سەرکەوتووتر دەبن. چونکە بۆم دەرکەوت کە ئەرکی من لەم ڕێکخراوەدا چییە “بێگومان بەڕێوەبردن و دیزاینی ڕێکخراوەکە یارمەتیدەرن”. خاتوون، ئەرکی تۆ لە ماڵەوە چییە؟ ئەگەر من ئەرکەکەم بدۆزمەوە و بە ئاراستەی خۆیدا بڕۆم، ژیانم باشتر و دەبێت و دڵخۆشتر دەبم. ئەگەر پێویست بکات گرنگ بم، خۆم دەرببڕم و لەلایەن کەسانی دەوروبەرمەوە بناسرێم، دەتوانم لە ڕێگەی خراپەوە بەم ئامانجەم بگەم، یان دەتوانم بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بەدەستی بهێنم.. دەبێت هەڵبژێرم و بزانم بۆچی لێرەم؟ ئەو کۆمپانیا یان کۆمپانیایانەی کە من کاریان تێدا دەکەم، ئەرک و ئامانجیان چییە؟ ئامانج و ئەرکی کۆمپانیایەک ئەوەیە کە قازانج بکات. یەکەم پاڵنەر بۆ دروستکردنی کۆمپانیایەکی ئابووری بریتییە لە قازانج. بەڵام بە چ ڕێگایەک؟ ئەگەر من کۆمپانیایەک دروست بکەم کە خزمەتگوزاری هاوردە بکات یان بەرهەمێک بەرهەم بهێنێت، ئایا ڕێگەم پێ دەدرێت کە دەرمان و مادەی هۆشبەر بفرۆشم؟ ئایا ڕێگەم پێدراوە بە نایاسایی کار بکەم و کاڵای نایاسایی بفرۆشم؟ ئەگەر بمەوێت ئەمە بکەم، من لە ئەرکی ڕێکخراوەکەم دەردەچم. کەواتە:
قازانج تەنیا هۆکار و پاڵنەر نییە. قازانج بە شێوازی پێناسە و یاساییی، دروست و ڕاستە. لە دەستووری وڵاتەکەمان پێمان وتراوە کە دەبێت چی بکەین. پێویستە ئەو شتانە بکەین. ئەگەر پێویستمان بە گۆڕانکاری بوو، دەبێت هێزەکانمان بگۆڕن یان ڕاهێنانیان پێ بکەین. لەگەڵ یەکێک لە هاوڕێکانم قسەم دەکرد. سکاڵای لەسەر بارودۆخەکە کرد. گللەیییەکەی لەگەڵ ئێوە بەش دەکەم. “ئێمە دەتوانین کێشەکە چارەسەر بکەین ئەگەر لە ئازارەکە تێ بگەین”. گوتی: ئەوەی دڵتەنگم دەکات ئەوەیە کە لە سادەترین کڕینەوە کە دەمەوێت بکەم، کە بریتییە لە نانێک، تا دەگات بە چەند ملیارێک موڵک یان زەوی، هەمیشە ئەوە لە مێشکمدایە کە فێڵم لێ نەکرێت. ئەمە قسەیەکی زۆر ئازاربەخشە. منی شارۆمەند پێویستە هەمیشە وریا بم کە هەڵم نەخڵەتێنن! ئەمە نیشانەیەکی زۆر خراپە. ئابووری لە متمانەوە گەشە دەکات. بنەماکانی گەشەی ئابووری، متمانەیە، نەک پارە. ئەگەر هەموو شتێک بە پارە ئەنجام بدرێت، هەڵئاوسان هەمووان دەکوژێت.
با لە خۆمانەوە دەست پێ بکەین؛ ئەوانەی لەگەڵ من و ئێوە کار دەکەن بزانن کە ئێمە دروستکارین. نرخەکانمان نرخی جێگیرن. نامانەوێت سەرپێچی بکەین. نامانەوێت بە گران بفرۆشین و نامانەوێت زەرە بکەین. باوەڕم پێ بکەن، کاتێک نرخێکی جێگیر و گونجاوت هەیە، خەڵک زووتر متمانەت پێ دەکەن. ئێمە لە ڕێگەی ڕەفتارەکانمانەوە، دەتوانین سیستەمی کۆمەڵایەتیمان بگۆڕین. ئێمە کاریگەرین. ئێمە توانامان هەیە. هەرکەسەمان لە ناوچەی خۆمانەوە دەبێت دەست پێ بکەین. لانیکەم با لە ماڵەکانماندا بە هیچ شێوەیەک فێڵ و درۆ بە بەها حساب نەکەین. لە هیچ شوێنێکی جیهاندا و لە هیچ ئایینێکدا، درۆ بەها نییە، دژی بەهایە. درۆکردن و فریودان بەها نین بەپێچەوانەوە. با دروست بیرکردنەوە و دروست ڕەفتارکردن و ڕاستگۆییی لامان بەها بن. کارێک بکەین کاتێک شتێک دەکڕین، بە متمانەوە بیکڕین. وەک بازرگانە کۆنەکان – هەڵبەت هێشتا نموونەی وەک ئەوان زۆرن کە ترزاوویان بۆ بەرژەوەندی کڕیارەکە قوورستر دەکرد. پارەین کەمتر وەردەگرت و کاتێک پارەکەیان وەردەگرت دەیان پرسی: ئایا ڕازیت؟
من و تۆ ده توانین ئەم وەرچەرخانە دروست بکەین. هەر ئێستا هەوڵ بدەین ڕاستگۆ بین لە مامەڵەکردن لەگەڵ هاوسەرەکانمان، لەگەڵ منداڵەکانمان، هاوکارەکانمان، کارمەندەکانمان، کاسبی گەڕەکەکەمان و کڕیارەکانمان دروستکار و ڕاستگۆ بین. لەوانەیە قورس بێت و ئەوانی تر درەنگ باوەڕ بکەن، (چونکە زۆربەی کات پێچەوانەی ئەم حاڵەتە بووە).بەڵام وەکچۆن بە تێپەڕینی کات بە ئێرە گەیشتووە، دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ پردی متمانە. کاتێک کەسێک متمانەم پێ دەکات، بۆچی شایەنی ئەو متمانەیە نەبم؟ با کارێک بکەین کە ژینگەکەمان، ژینگەیەکی ئاڵوگۆڕ و هەڵسووڕانی کار بیت. با کات و وزە بیرکردنەمان بۆ پەرەپێدان تەرخان بکەین، نەک پاراستن و سنوردارکردن و ڕسواکردن و شەڕکردن. هەروەک چۆن باوک و باپیرانمان پێکەوە کاریان دەکرد. وەک ئەو پیاوە ژاپۆنییەی کە شکستی هێنابوو، کاتێک دوای چەند ساڵ بازرگانێکی ئێرانی بینی کە ساڵانێک لەگەڵی کاری کردبوو، ئەو پارەی کە لەو کاتەی لەگەڵ بازرگانە ئێرانییەکە لای خۆی هەڵیگرتبوو، بۆی گەڕاندەوە. کاری جوان هەمیشە جوانە و پایەدار بەردەوامە. پێویستە چاوەکانمان بشۆین و بەجۆرێکی دیکە ببینین. خۆتت خۆش بوێت و یارمەتی ئەوانی دیکەش بدە تا زیاتر خۆیانیان خۆش بوێت.
ن: مەحموود موعەزەمی
و: شاهۆ لەتیف
