دیموکراسی دیجتاڵی وەک تەحەددای بەردەم پڕۆسەی دیموکراسی

“پێشەکی”

زۆربەی ئەوانەی باس لە چەمکی دیموکراسی دیجیتاڵی دەکەن پێیان وایە ئامرازێکە کە لە ڕێگەیەوە دیموکراسی لەگەڵ پێشکەوتووەکانی تەکنەلۆژیادا تێکەڵ دەکرێن، بۆ ئەوەی دیموکراسی وەک دیاردەیەکی جیهانی دابڕاو نەبێت لە پیشکەوتنە جیهانییەکان. واقیع تەحەددای گەورەی ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسی بەسەر جیهانی ڕۆژئاوادا سەپاندووە، کە زۆربەیان لە تەحەددای ناوخۆییەوە سەرچاوە دەگرن و بە ڕوونی لەو سیستەمە جیهانییەدا ڕەنگ دەدەنەوە کە بناغەکانی لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابدروو لەسەر بنەمای  قوتابخانەی لیبرالیزم دامەزراوە. لە ڕۆژگاری ئێستادا وڵاتانی ڕۆژئاوایی  ڕووبەڕووی پەرەسەندن و فراوانبوونی چالاکیی وڵاتانی نادیموکراسی لە جیهاندا بوونەتەوە، ئەمەش بۆتە گەورترین مەترسی لەسەر ڕەوتی دیموکراسی.

بەڵام ئەوەی ڕوودەدات ئەوەیە کە ئەم دیموکراسییانە کەمتر متمانەیان بەخۆیان هەبووە و ڕووبەڕووی تەحەدای گەورە دەبنەوە لە پاراستنی پێگەی خۆیان وەک مۆدێلێکی جیهانی پێشکەوتن و شارستانییەت و پێوەرێک بۆ ئاستی گەشەسەندن لە کۆمەڵگادا، مرۆڤ دەتوانێت لە کاتی سەیرکردندا درک بە گەورەیی ئەم تەحەددایانە بکات لە جەمسەرگیری سیاسی و لاوازی بەشداری جەماوەری و گۆڕان لە پارتە جەماوەرییەکانەوە بۆ حزبە نوخبەییەکان، وایکرد زۆرێک بپرسن ئایا ئەم کێشانە لە دیموکراسیەوە سەرچاوە دەگرن یان مەرجێکی دەرەکی سەپێنراوی بۆ سەر دیموکراسی بە شیوەیەکی گشتی؟ لەم دواییانەدا؛ ئەدەبیاتێکی زۆر هەبووە کە باس لە دووڕیانەکانی دیموکراسی ڕۆژئاوایی و ڕێگاکانی وەڵامدانەوەی ئەو تەحەددایانە دەکات کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە و لە بەشێکی زۆریدا یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی گۆڕانکارییە خێراکانی تەکنەلۆژیایە کە فەزای نوێی دوور لە دامەزراوە فەرمییەکان دروستکردووە. لەگەڵ ئەوەی تەکنەلۆژیا کاریگەری زۆری لەسەر بەها دیموکراسیەکان هەبووە و چەمکە تەقلیدییەکانی ناسنامەی نەتەوەیی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی گۆڕیوە، ئینتەرنێت و پلاتفۆرمی پەیوەندییە دیجیتاڵییەکان تادێت گرنگتر بوون وەک کەناڵی نوێ بۆ گفتوگۆ و کارلێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی، لەگەڵ کەمبوونەوەی خواست و پێویستی بە نەریتی و میدیای سەر بە دەوڵەت یان کۆنتڕۆڵ کراو لەلایەن دەسەڵاتی سیاسییەوە.

لە ڕووانگەی بابەتەکەوە تیشک دەخەینە سەر چەند تەوەرێک؛ یەکەم:- دیموکراسی دیجتاڵی وەک ئامرازی ڕووبەڕوو بوونەوە، تەوەری دووەم:- دیموکراسی دیجتاڵی چۆن بەکاردێت، تەوەری سێیەم:- مەترسی و تەحەددیاتی بەردەم دیموکراسی دیجتاڵی، تەوەری چوارەم:- دیموکراسی دیجتاڵی وەک ئامرازی کۆنتڕۆڵکردن و لە کۆتایشدا چەند خاڵێک وەک دەرئەنجامی بابەتەکە خراونەتەڕوو.

“تەوەری یەکەم:- دیموکراسی دیجیتاڵی وەک ئامرازی ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەددییەکان؟”

بەشێک لە پسپۆڕ و شارەزایان لەو بڕاویەدان کە تەکنەلۆژیا دەتوانێت بەشداری بکات لە چارەسەرکردنی ئەو تەحەددایانەی کە ڕووبەڕووی دیموکراسی دەبنەوە، ئەگەر بەکاربهێنرێت بۆ گۆڕینی ڕەفتار و ئامرازە تەقلیدییەکان کە لە ڕێگەیانەوە گەلانی جیاواز ماف و ئەرکە سیاسییەکانیان جێبەجێ دەکەن، وەک بەشداریکردن لە هەڵبژاردن و دەنگدان و ڕیفراندۆم، بە جۆرێک کە متمانە بۆ دیموکراسی دەگەڕێنێتەوە و پردێکی بەرگری و مانەوە لەو بۆشاییە دروست دەکات کە بەشداری کردووە لە پاشەکشەی (https://shorturl.at/asHLT ). لێرەوە چەمکی “دیموکراسی دیجیتاڵی” سەریهەڵدا. کە دانپێدانانێکی ئاشکرایە بە پێویستی گەشەسەندن و گۆڕینی دیموکراسی لە تەقلیدییەوە بۆ تەکنەلۆژی. لە ڕووی تیۆریەوە پێناسەیەکی هەمەلایەنە بۆ دیموکراسی دیجیتاڵی ئاسان نییە، بەو پێیەی هەندێک وەک یەکێک لەو ئامرازانەی کە ڕێگە بە پراکتیزەکردنی دیموکراسی دەدات، سەیری دەکەن، هەندێکی دیکەش بە ئامرازێک دەزانن کە لە ڕێگەیەوە بەشداری هاووڵاتیان لە ژیانی سیاسیدا بەرزتر و چەسپاندنی، و هەندێکی تر لەوە زیاتر دەڕۆن کاتێک بە بەراوردکردنی بە دیموکراسی ڕاستەوخۆ یان ڕاوێژکاری (شێوازی ئەسینای-یۆنانی)، پێیان وایە کە تۆڕیکە فەزای مەجازی فراوان بۆ هاووڵاتیان دابین دەکات کە توانای بڕیاردانیان پێدەدات بەبێ ئەوەی پێویستی بە نوێنەر (https://shorturl.at/ouCHZ).

بەم پێیە جیاوازی لە تێڕوانین بۆ دیموکراسی دیجیتاڵیدا هەیە. کەسانێک هەن کە لە بەرتەسکترین سنوورەکانیدا وەک ئامرازێک دەیبینن، کەسانێکیش هەن کە لە فراوانترین سنوورەکانیدا وەک کەناڵێکی سەرەکی بۆ پراکتیزە سیاسییەکان و کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان دەیبینن، بێگومان توێژەر جولی سیمۆن و ئەوانی دیکە هاوڕان لەسەر ئەوەی کە “ئەوپراکتیزەکردنی دیموکراسی بە بەکارهێنانی ئامراز و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی”، چونکە دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ بەرزکردنەوەی بەشداریکردنی هاوڵاتیان، پەیوەندیکردن لەگەڵ ئەکتەرەکان و بەشداریکردن. داڕشتنی سیاسەت لەسەر بنەمای کۆمەڵگە، دوور لە سنووردارکردنی نەریتی کات و شوێن (https://shorturl.at/GPQ28 ).

“تەوەری دووەم:- دیموکراسی دیجیتاڵی چۆن بەکاردێت؟”

زۆرێک لە مۆدێلەکانی دیموکراسی دیجتاڵی لە ئێستادا جێبەجێ دەکرێن، هەندێک حکومەتەکانی جیهان دەستیان کردووە بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانیان لە ڕێگەی کەناڵە ئەلیکترۆنییەکانەوە (حکومەتی ئەلیکترۆنی)، دوور لەو ئاڵۆزییە بیرۆکراتیانەی کە لە ڕابردوودا هاووڵاتیان ڕووبەڕوویان بووەتەوە. زۆرێک لە سیاسەتە گشتیەکان، بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠١١ فینلاند ئینتەرنێتی بەکارهێنا بۆ بانگهێشتکردنی هاووڵاتیانی بۆ سەرنجدان لەسەر ڕەشنووسی هەموارکردنی دەستوور، ئەو مۆدێلەی کە پێدەچێت ببێتە باوترین مۆدێل ئەوی لە ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن هەڵمەتی هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا “باراک ئۆباما” جێبەجێکرا، کاتێک تیشکی خستە سەر دیموکراسی دیجیتاڵی، شرۆڤەکاران پێیان وایە یەکێک لە هۆکارەکانی سەرکەوتنی ئۆباما پەیوەندی بە ستراتیژییەکەوە هەبوو کە پشتی بە هێزی تەکنەلۆژیا و زانیاری دیجیتاڵی بەستبوو (https://shorturl.at/aIKPW).

ئەم ڕەوتانە لە هەڵکشاندان، بەو پێیەی زۆرێک لە حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان درکیان بە گرنگی پلاتفۆرمی سۆشیال میدیا کردووە وەک سەرچاوەی لێشاوی زانیاری و پەیوەندی لەگەڵ هاووڵاتیان، لە ساڵی ٢٠١٨ توێژینەوەیەک کە لەلایەن Burson Cohn & Wolfe , کە تایبەتمەندە لە بواری پەیوەندییە گشتییەکان و پەیوەندییەکان، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە ٩٧ وڵات هەن کە بە دروستکردنی ئەکاونتی فەرمی لەسەر پلاتفۆرمە جیاوازەکانی پەیوەندیکردن، لە کاتێکدا تویتەر بە تەنیا میوانداری ٩٥١ ئەکاونتی فەرمی دەکات (https://shorturl.at/elnJZ ).

بە کورتی دیموکراسی دیجیتاڵی ئاراستەی نوێی کارکردن بۆ حکومەتەکان و سوودی ڕاستەوخۆ بۆ دیموکراسییەت پێشکەش دەکات، بە تایبەتی لە ڕووی گۆڕینی سروشتی بەشداریکردنی جەماوەری لە ڕووداوە سیاسییەکاندا، کە دوودڵییەکەی ترسی ئەوە دروست دەکات کە دیموکراسی لە کۆتاییدا خۆی تێکبدات.ئەو ئامرازەی کە لە ڕێگەیەوە ئەمە دەتوانرێت بۆشایی پڕ بکرێتەوە، بەڵام مەترسی و تەحەدای نوێی دروستکردووە.

“تەوەری سێیەم:- مەترسی و تەحەددای دیموکراسی دیجیتاڵی”

لەبەر ڕۆشنایی نەزمی ئاژاوەگێڕی جیهانی، کە نادڵنیایی زاڵە و پەرەسەندنی کێبڕکێی نێوان وڵاتانی دیموکرات و نادیموکرات، بەتایبەتی ڕووسیا و چین، ئەم کێبڕکێیە گواستراوەتەوە بۆ کەناڵە دیجیتاڵی و تەکنەلۆژییەکان و هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2016ی ئەمەریکاش لەڕێگەیەوە ئاسۆکانی دەرخست کە نەیاران و ڕکابەرەکانی ئەمریکا دەتوانن زیانی پێ بگەیەنن؛ بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕووسیای تۆمەتبارکرا بەوەی کە کاریگەری لەسەر بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەکان هەبووە، پشتی بە بڵاوکردنەوەی زانیاری چەواشەکارانە بەستووە. سکرتێری پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان “کۆفی ئەنان” لە وتارێکدا لە ژیڕناونیشانی “چۆن تەکنۆلۆژیای زانیاری هەڕەشە لە دیموکراسی دەکات؟” لە وێبسایتی ئەلجەزیرە لە شوباتی ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە، لەمیانەی وتارەکەدا زانیاری گرنگ خراونەتەڕوو لە چوارچێوەی ئەو هەڕەشانەی کە تەکنۆلۆژیا لەسەر پڕۆسەی دیموکراسی دروستی دەکات. بەم جۆرە دیجیتاڵ دیموکراسی دەتوانێت کاریگەری نەرێنی لەسەر هەڵبژاردنی دیموکراسی هەبێت، لەوانە: دەستکاریکردنی ئەو ڕاستی و ڕێکار و میکانیزمانەی کە هاوڵاتیان دەتوانن دەنگ بدەن، گۆڕین و دەستکاریکردنی ئەنجامی دەنگدان، یان پەخشکردنی زانیاری کە ڕەنگە متمانەی هاوڵاتی نەهێلێ بە پرۆسەی هەڵبژاردن (https://shorturl.at/elnJZ).

له باره ی ئه مریکاشدا ژماره یه ک له م شێوازانه پێشتر به بێ پێویستی به نه یارێکی دەرەکی پراکتیز کراون، دوای ئه وەی “دۆناڵد ترەمپ”، سه ڕۆکی پێشووی ئه مریکا ئه‌نجامی ههڵبژاردنه کانی تشرینی دووه می 2020 و به تایبەتی میکانیزمی دەنگدان له ڕێگەی پۆستەوه خستە ژێر پرسیارەوە، کە بووە هۆی ئەوەی ژمارەیەک لە لایەنگرانی بۆ هێرشکردنە سەر بینای کۆنگرێسی ئەمریکا.

 دەنگدان لە ڕێگەی پۆستەوە دەتوانرێت وەک هۆکارێکی سەرەکی ئەم ڕووداوە سەیر بکرێت، ئەمەش پرسیارێک دەوروژێنێت کە چۆن متمانە بە ئەنجامی دەنگدانی ئەلیکترۆنی بکرێت ئەگەر لە داهاتوودا بە شێوەیەکی بەرفراوان پەسەند بکرێت. دیموکراسی دیجیتاڵی تەحەدای گەورە دروست دەکات کە ڕەنگە تەواوی پرۆسەی دیموکراسی تێکبدات، لە ساڵی ٢٠١٩ سەنتەری توێژینەوەی PEW بە هاوبەشی لەگەڵ زانکۆی ئیلۆن ڕاپرسییەکی لەگەڵ شارەزایانی تەکنەلۆجیا ئەنجامدا سەبارەت بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا لەلایەن کۆمەڵگاوە و ڕادەی کاریگەرییەکانی لەسەر دیموکراسی، زۆربەیان پێشبینیان کردبوو – نزیکەی 94% – بەکارهێنانیان دەبێتە هۆی لاوازکردنی دیموکراسی و نوێنەرایەتی دیموکراسی تا ساڵی  2030 (https://shorturl.at/ptyCL ).

“تەوەری چوارەم:- دیموکراسی دیجتاڵی وەک ئامرازێکی کۆنتڕۆڵکردن”

کەواتە بە پێچەوانەی ئەوەی چاوەڕوان دەکرا بەکارهێنانی دیموکراسی دیجیتاڵی وەک ئامرازێک بۆ هاندانی هاووڵاتیانی وڵاتانی نادیموکراسی بۆ داوا کردنی مافەکانیان، بۆمان دەردەکەوێت کە حکومەتەکانی ئەو وڵاتانە سوودیان لەم جۆرە دیموکراسییە وەرگرتووە بۆ چەسپاندنی گێڕانەوەکانیان و بێ شەرعیەتدان بە نەیارەکانیان. بە مانایەکی دیکە، دیموکراسی دیجتاڵی لەلایەن وڵاتانی نا دیموکراسی وەک ئامرازێکی سەرکوتکاری و کۆنتڕۆڵکردن سوودی لێوەرگیراوە. چین نموونەیەکی ڕوون نیشان دەدات کە چۆن تەکنەلۆژیا و زیرەکی دەستکرد بەکاردەهێنرێت بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگا، هەروەها سەرسامی وروژاند تەنانەت لە نێو دیموکراسییە چەسپاوەکانیشدا کاتێک سیاسەتەکانی حکومەتی چین بەشدارییان کرد لە کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی پەتای کۆڤید-١٩ و چۆنیەتی سیستەمی چاودێریکردن (https://shorturl.at/ERY15 ).

ئەم ڕەوتانە لە هەڵکشاندان تەنانەت لە دیموکراسیەکانی ڕۆژئاواشدا کە ڕووبەڕووی ناهاوسەنگی دەبنەوە لە ئاشتکردنەوەی ڕۆڵی تەکنۆلۆژیا و ئینتەرنێت وەک فاکتەری ئاسانکاری بۆ بیرۆکەی تووندڕەو و تووندوتیژ و چەواشەکارانە و ئەو شێوازەی کە ئەم سەرچاوە و بنەچە کە بەشدارن لە ئاسانکاری تووندڕەوی دەتوانن شوێنپێی بگیرێت بەبێ ئەوەی پێویستی بە قووڵبوونەوە لە چاودێری هاووڵاتیان هەبێت. لەڕاستیدا حکومەتە لیبراڵەکان ڕووبەڕووی زیادبوونی تۆمەتەکانیان دەبنەوە بە فراوانکردنی سانسۆرەکانیان لەسەر پلاتفۆرمی سۆشیال میدیا، لە ساڵی ٢٠٢٠دا توێژینەوەیەک کە زانکۆی میشیگان ئامادەیکردبوو، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سانسۆری ئینتەرنێت لە ١٠٣ وڵاتدا زیاد دەکات، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی کە بە ئازادترین وڵات لەسەر ئاستی جیهان هەژمار دەکرێن، وەک نەرویج و ژاپۆن، وە ئیتالیا، کە تاکتیکەکانی ئەم جۆرە وڵاتانە پەیڕەوی لێدەکەن لە نێوان دەرکردنی یاسای سنووردارکردنی ئازادی بڵاوکردنەوە یان ڕێگریکردن لە توانای چوونە ناو هەندێک سایتی هەواڵ جیاوازە. سەبارەت بە وڵاتانی نادیموکراسی، لەوانەیە پەنا بۆ سنووردارکردنی ئازادی دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت ببەن (https://shorturl.at/dkCF6 ).

مەترسی سانسۆر تەنها لە حکومەتەکاندا سنووردار نییە، بەو پێیەی بەشداریکردنی ملیارەها کەس سنووردارە بە بەکارهێنانی هەندێک پلاتفۆرمی دیجیتاڵی و لەم کارەشدا داتا و بیرۆکەکانیان بە ڕەهن دەخەنە دەستی کۆمپانیا تایبەتەکان کە تۆمەتبارکراون بە خراپ بەکارهێنانی ئەم داتایانە، فرۆشتنی بە کۆمپانیاکانی تر، یان تەنانەت لەدەستدانی.

“دەرئەنجام”

• ئەزمونی دیموکراسی ڕۆژئاوا ڕووبەڕووی تەحەدای جددی دەبێتەوە کە ڕەنگە کاریگەری لەسەر داهاتووی هەبێت و مۆدێلەکانی ئێستا بەرەو رووی گۆڕانکاری ڕیشەیی بکاتەوە.
• ئەم تەحەددایانە بە پلەی یەکەم لە کاریگەری گۆڕانی سەردەمەوە سەرچاوە دەگرن لەسەر سیستمە سیاسییە لیبراڵەکان، چونکە بێتوانایی هاوسەنگبوون لەگەڵ پێشهاتەکان و خێراکردنی تەکنەلۆژیا بووەتە هۆی فراوانبوونی لە بۆشایی نێوان ئەو هاوڵاتیانەی کە لە ژیانیاندا پشت بە دیجیتاڵ دەبەستن، لەگەڵ کەناڵەکان یان دامەزراوەکاندا.
• هەندێک پێیان وایە دیموکراسی دیجیتاڵییە وەک چارەسەرێک بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە لە پراکتیک و بەکارهێناندا، بەڵام ئەزموونەکانیان لە ماوەیەکی کەمدا ڕووبەڕووی زۆر ئاگادارکردنەوە بوونەتەوە بەهۆی نەتوانینی کۆنترۆڵکردنی فەزای تەکنەلۆژی لە ئەنجامی سەریەککەوتنی فەزای گشتی و تایبەت لەسەر ئاستی دەوڵەت و تاکدا.
• لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەری لەسەر بەهاکانی دەوڵەت و ناسنامەی نەتەوەیی زیاتر بوو، ئەمەش بۆ نەیارەکانی ئاسانتر بوو، و وڵاتانی نا لیبراڵ توانی هێرش بکەنە سەر بەهاکانی ڕۆژئاوا و پرسیاریان لێبکەن. بە تایبەت کە بەرەنگاربوونەوەی ئەو بیرۆکانە پێویستی بەو وڵاتانە هەیە کە ئەو ڕەفتارانە پراکتیزە بکەن کە ئازادییەکان بەرتەسک دەکەنەوە، ئەمەش بە یەکێک لە مەترسییە گەورەکان بۆ خودی دیموکراسی دادەنرێت.