“لە هەولێرەوە بۆ بەغداد”
لەیەكترازان و ناكۆكی نێوخۆیی لایەنە کوردییەکان زیانی گەورەی ھەبووە و ھەیە، لە سەر مافە دەستوورییەكانی ھەرێم لەبەغدا. بەداخەوە لە بەغدا فراكسیونە كوردییەكان نەك ھەر یەكگرتوو نەبوون، بەڵكو لە زۆر کاتدا ھەر یەكێکیان خۆیان خستۆتە پاڵ لایەنی تری سوونی یان شیعی، لە شوێنی ئەوەی بەیەکەوە فراکسیۆنی هاوبەش و یەکگرتوو و بەهێز لەپێناو مافە دەستوورییەکانی هەرێم پێکبهێنن. زۆربەیان لە شوێنی ئەوەی شەڕ بۆ مافە دەستوورییەكانی ھەرێم بكەن، خەریكی موزایدەی سیاسی دژ بەیەکتری بوون. ئەمە لە كاتێكدا بوو كە لایەنە دژەبەرەكانی ھەرێم زۆر بە بەرنامە پیلانەكانیان دژ بە ھەرێم جێبەجێدەکرد
“گواستنەوەی ناکۆکییەکان؛ لە هەولێرەوە بۆ بەغداد”
ململانێی نێوخۆیی پارتی و یەکێتی رۆژ دوای رۆژ لە ئێراق و دەرەوەی ئێراقیش ڕەنگدانەوەی زیاتری پەیداكردووە، ئەمەش وایکردووە هەر دوو لایەن جووڵە و ڕاگەیەندراوی سیاسیی خێرایان دژ بەیەکتری هەبێت، وەک ئەوەی پارتی چەند جارێک هۆشداریی کشانەوەی خۆی لە هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت دا و یەکێتیش بەشێوەیەکی مەترسیدار پەیوەندی و بەرژەوەندییەکانی خۆی لەگەڵ گرووپە میلیشیاکانی سەر بە ئێران و ئیتارییەكان زیادکردووە، کە هەموو ئەمانەش خاڵی زۆر مەترسیدارن بۆ هەرێمی کوردستان لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست.
هەرچەندە لە دوای دابەشبوونی شیعەکان لە پەرلەمانی ئێراق بەسەر بەرەی سەدر و چوارچێوەی هاوئاهەنگیدا چاوەڕێ دەکرا لایەنە کوردییەکان لە پەرلەمانی ئێراق بەهێزتر بێت و دەستکەوتی زیاتری هەبێت، بەڵام لەبەر دوو هۆکاری سەرەکی لایەنە کوردییەکان لەمەدا سەرکەوتوو نەبوون. هۆکاری یەکەم، دابەشبوونی لایەنەکان بەسەر چەند بەرەیەکدا وایکرد هیچ جۆرە دڵنیاییەک نەبێت كە بودجە سێ ساڵییەکە وەک خۆی جێبەجێبکرێت و کێشەی سیاسی کاریگەری نەخاتە سەر جێبەجێکردنی ماددەکانی، بەڵکو مەترسیشی خستەسەر یەکگرتوویی هەرێم. هۆکاری دووەم، بریتییە لەوەی بەشێکی زۆری لایەنە کوردییەکان لە بەغداد بەتایبەت پەرلەمانتارانی یەکێتی و پارتی هاوشێوەی مستەفا سەند و یوسف کیلابی خەمی هەموو بڕگەکانیان نەبوو، بەڵكو تەنها شەڕیان لەسەر بڕگەکانی تایبەت بە هەرێمی کوردستان بوو. لە کاتێکدا زۆر بابەت هەن وەک ماددەی ١٦ی بودجە، باجدانان لەسەر سووتەمەنی، هاوکاریی مرۆیی بۆ سۆماڵ، کۆمۆرۆس و فەلەستین بە بڕی سێ ملیار دۆلار، سندووقی دووبارە بونیانیادنانەوەی پارێزگا ئازادکراوەکان لەدەستی داعش، خەرجییەکانی حەشدی شەعبی، هەروەها پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان كە دەکرا لایەنە کوردییەکان وەک کارتێکی فشار بۆ بەدیهێنانی مافەکانی هەرێم وەک جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، قەرەبووکردنەوەی بنەماڵەی ئەنفالکراوان بنەماڵەی کیمیابارانکراوەکان بەکاریبهێنێت.
ڕووداو و ئاڵۆزییە سیاسییەکانی ماوەی ڕابردوو لە هەموو کاتێک زیاتر گرنگی پێگە و کاری لایەنە کوردییەکان لە بەغدا خستەڕوو، هەروەها مەترسییەكانیشی لەسەر هەرێم زیاتر كرد. لە کاتێکدا لە دوای ڕووخانی رژێمی پێش ٢٠٠٣وە، کورد وەک ئەکتەرێکی سەرەکی بڕیاریدا بەشدارببێت لە ئێراقی نوێ و لەوکاتەوە تاوەکو ئێستا چەندین جار هەلی بۆ رەخساوە ببێتە ئەکتەرێکی سەرەکی، بەڵام هیچ کات نەیتوانی دەسەڵات و هەژموونی خۆی لە بەغدا لە لووتکەدا بهێڵێتەوە و بیپارێزیت. هۆکارەکانی ئەمەش بۆ چەند فاکتەرێکی وەک کێشەی نێوخۆیی و کاریگەریی نێودەوڵەتی دەگەڕێتەوە، بەڵام کەم توانایی نوێنەری لایەنە کوردییەکان لە بەغدا و لە هەموویشی زیاتر دابەشبوونی لایەنەکان لە بەغداد بۆ خۆی فاكتەرێكی دیارە. پێویستە پێداچوونەوەیەک بۆ رابردوو بکرێت و چاوێک بەسەر خاڵە لاوازەکانی لایەنە کوردییەکان لە بەغدا بخشێندرێت كە یەكێك لەوانە ڕەفتاری نوێنەرانی لایەنەکانە لە بەغدا.
“بەشە بودجەی لیژنەی ماددەی ١٤٠”
لە یاسای بودجەی گشتیی ئێراق ١٠٠ ملیار دینار بۆ جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ی دەستووری ئێراق تەرخان کراوە. نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە لیژنەی باڵای مادەی ١٤٠ دەڵێت، بەو بڕە پارەیە بێت ٤٠ ساڵی دیکە بڕگەی یەکەمی مادەکە جێبەجێ ناکرێت کە خۆی لە سێ بڕگە پێکهاتووە؛ ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و گشتپرسی. “دژوار فایەق”، نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە لیژنەی مادەی ١٤٠ دەڵێت، “ئێمە لە لیژنەکە، دوای تاوتوێکردنی ژمارەی ئەوانەی ماون، بۆمان دەرکەوتووە ئەگەر ئەو پارەیە بەو شێوەیە بمێنێتەوە، رەنگە ٣٠ تاوەکو ٤٠ ساڵی دیکە خاڵی یەکەمی مادەی ١٤٠ و ٥٨ی یاسایی ئیدارە دەولەی ڕابردوو، جێبەجێکردنی خاڵی یەکەمیش تەواو نابێت، ئەی چۆن دەچینە خاڵی دووەم و سێیەم؟”
دوای پێکهێنانی حکومەتی نوێی ئێراق بە سەرۆکایەتیی “محەممەد شیاع سوودانی”، لیژنەی باڵای جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ی دەستووری ئێراق کارا کرایەوە. لیژنەکە بە سەرۆکایەتیی هادی عامری، سەرۆکی هاوپەیمانیی فەتح تائێستا دوو کۆبوونەوەی کردووە و چەند راسپاردەیەکی داوەتە حکومەتی ئێراق، لەوانەش، هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی لیژنەی کاروباری باکوور، هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی هەڵوەشاوە. هەروەها لیژنەکە داوای لە وەزارەتی کشتوکاڵی ئێراق کردووە، هیچ گرێبەستێکی جووتیاران نوێ نەکاتەوە تاوەکو پەرلەمانی ئێراق هەڵوەشانەوەی بڕیارەکانی لیژنەی کاروباری باکوور و بڕیارەکانی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش پەسند دەکات.
“رێبوار تاڵەبانی” راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان بۆ ماددەی ١٤٠ ئاماژە بەوە دەکات، “عەرەبی هاوردە زۆر هەیە کە قەرەبوویشیان وەرگرتەوە و زەوییشیان پێدرا، ئەوانە کاتی خۆی لە سەردەمی سەدام ١٠ هەزار دیناری سویسرییان وەرگرت، هاتنە کەرکووک، ئێستا ٢٠ ملیۆن دینار و پارچەیەک زەوییشیان وەرگرت، کەچی بەداخەوە دووبارە لە کەرکووک نیشتەجێ بوون و لەپێش چاوی هەموو سیاسییەکانە و کەسیش هیچ مەلەفێک ناجووڵێنێت. عەرەبە هاوردەکان بەشێکیان خانوویشیان وەرگرت و نەگەڕاونەتەوە، لە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە خراپتر بوو، هەموویان گەڕانەوە، وەکو دەڵێیت کەشێکیان بۆ دروستبوو کە کەس ناتوانێت دووبارە مەلەفە دەستوورییەکەیان لەسەر جێبەجێ بکات و ئێستا لەنێو کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکان نیشتەجێبوون.”
ژمارەى مامەڵەى ئەو خێزانە ئاوارانەى کە لەلاى لیژنەى جێبەجێکردنى مادەى ١٤٠ ماون و قەرەبوویان وەرنەگرتووە ١٠٤,٤١٨ خێزانە، لە کاتێکدا مامەڵەى ١٠,١٥٧ خێزانى عەرەبی هاوردە ماوە کە قەرەبوو بکرێنەوە بۆئەوەى بگەڕێنەوە ناوچەکانى پێشووى خۆیان. قەرەبووى خێزانە ئاوارەکان ١٠ ملیۆن دینارە لە کاتێکدا عەرەبە هاوردەکان بۆ گەڕانەوە دوو هێندەیان پێدەدرێت.
“بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکان”
بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکان یەکێک لە دیارترین ژمارەکانی نێو بودجەی گشتیی ئێراقە، کە پشکی هەرێمی کوردستانیشی تێدایە. بەپێی یاسای بودجە دوو تریلیۆن و ٥٠٠ ملیار دینار بۆ پەرەپێدانی پارێزگاکان تەرخاندەرێت، بەڵام ئەگەری زیادبوونی ژمارەکە هەیە.
“شێروان دووبەردانی”، ئەندامی لیژنەی هەرێم و پارێزگاکانی پەرلەمانی ئێراق دەڵێت، “دوو تریلیۆن و ٥٠٠ ملیار دینار بۆ پەرەپێدانی پارێزگاکان تەرخانکراوە، هەرێمی کوردستان ١١٪یە، نەک ٪١٢.٦٧ کە پشکی هەرێمی کوردستانە، ٢٧٦ ملیار دینار بەشی هەرێمی کوردستانە. دوای چەندین کۆبوونەوە، زانیاریمان هەیە ڕێککەوتن لەگەڵ “محەممەد شیاع سوودانی”، سەرۆکوەزیرانی ئێراق، لایەنی سیاسی و پارێزگاکان کراوە، بۆئەوەی ببێتە چوار تاوەکو پێنج تریلیۆن دینار. بۆ هەرێمی کوردستان لە ٢٧٦ ملیار دینارەوە ئەگەر چوار تریلیۆن دینار بێت، دەچێتە ٤٤٠ ملیار دینار لەسەر رێژەی ١١٪، ئەگەر بکرێتە پێنج تریلیۆن دینار، ئەوا دەکاتە ٥٥٠ ملیار دیناری ئێراقی.”
ڕێژەى هەژارى و ژمارەى دانیشتووان دوو پێوەری سەرەکین بۆ دابەشکردنی بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکان، تاوەکو ئێستا ڕوون نییە هەر پارێزگایەکی هەرێمی کوردستان بە دیاریکراوی چەند پارەی لەو بودجەیە بەردەکەوێت، بەڵام پارەکان زیاتر بۆ پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان دەبێت بەتایبەتی بۆ پڕۆژە ڕاوەستاوەکان.
“عەلی رەشید”، سەرۆکی ئەنجوومەنی پارێزگای هەولێر ڕایگەیاند، “ئێمە لە ئەنجوومەنی پارێزگای هەولێر، ریزبەندیی یەکەم دەدەین بەو پڕۆژانەی کە تەواو نەکراون، لە ساڵی ٢٠١٤ کۆمەڵێک پڕۆژەی ستراتیجیمان هەبووە و بەهۆی بڕینی بودجەی هەرێمی کوردستان ئەم پڕۆژانە وەستاون و هەموویان گرێبەستیان لەسەرە، بەشێکیان ٥٠٪ جێبەجێ کراون و بەشێکیان ٧٠٪ جێبەجێ کراون، هەندێکیشیان ٢٠٪ و بەرەوسەرن، بۆیە ریزبەندیی یەکەم دەدەین بەو پڕۆژانە و دواتریش پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان.”
لە بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکان پڕۆژەکان زیاتر تایبەت دەبن بە ژێرخانى ئابوورى و ئەو ناوچانەى زۆرترین زیانیان پێگەیشتووە، ٢٠٪ی پارەى بودجەکە بۆ پڕۆژەى نوێ و ٨٠٪یشی بۆ پڕۆژە بەردەوامەکان دەبن. ساڵى ٢٠٢٢ لە پڕۆژە یاساى پاڵپشتیی خێراى ئاسایشى خۆراک و پەرەپێدان ١٠ تریلیۆن دینار بۆ پەرەپێدانى پارێزگاکان دیاریکرابوو، ئەمەش ٧٥٪ی لەو بڕە زیاترە کە لە پڕۆژە یاسای بودجەى گشتیى ئەمساڵ داندراوە.
“گەڕاندەوەی پاشەکەوت”
ئەوەی جێگای سەرنجە بڕگەی گەڕانەوەی مووچەی پاشەکەوتی فەرمانبەرانی هەرێم لە پڕۆژەی یاسای بودجەی ئێراق ٢٠٢٣، لایەنە سیاسیەکان وەکو موزایەدەیەک لە نێوان خۆیاندا لە بەغدا بەکاریاندەهێنا بە مەبەستی ڕاکێشانی سەرنجی جەماوەر، بۆ ئەوەی لە داهاتوودا وەکو کارتێک لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا بۆ کۆکردنەوەی دەنگ بەکاریبهێنن. لە حاڵەتی دەنگدان بەم بڕگەیە و بەدەستهێنانی دەنگی پێوویست بەبێ تەرخانکردنی بڕە پارەی پێویست لە بودجەی گشتی ئێراق، ئەوا تەنها دەبێتە مرەکەبی سەرکاغەز و ناچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، بەڵکو دەبێتە هۆکارێک بۆ بارگرانی پێدانی مووچە و دواکەوتنی مووچە، چونکە بەغداد ئامادە نییە لە بودجەی گشتی ئێراق بڕە پارەیەک تەرخان بکات بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێم پاشکەوتی فەرمانبەرەکانی بگەڕێنێتەوە، بەڵکو بەغدا دەیەوێت حکومەتی هەرێم لە بەشە بودجەی خۆی پاشەکەوتی فەرمانبەران بداتەوە، ئەمەش کاریگەری تەواوەتی دەبێت لەسەر دۆخی ئابووری هەرێم، هەروەها هەرێم بەم جۆرە ناتوانێت وەک پێویست مووچەی فەرمانبەرانی خۆی دابین بکات، چونکە بەغداد هۆکارێک بوو بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێم پەنا بۆ پاشەکەوتی مووچەی فەرمانبەران ببات، هەروەکو ئاشکرایە ساڵی ٢٠١٤ بەغدا بەشە بودجەی هەرێمی بڕی و پرسی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی تێکەڵ بە ناکۆکییە سیاسییەکان کرد، بۆیە پێویستە بەغدا لە بودجەی گشتی ئێراق بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان زیاد بکات، بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێم بتوانێت مووچەی پاشەکەوتی فەرمانبەران بگەڕێنێتەوە. لە ئێستادا لایەنە شۆڤینییەکان بە پاڵپشتی هەندێک لایەن لە نێوخۆ، هەروەها بە پیلانی لایەنی هەرێمی و دەرەکی دەیانەوێت کار بۆ لاوازکردن و دابەشکردنی کیانی هەرێمی کوردستان بکەن.
