بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی كۆمپانیاكان

“دەستپێك”

كوردستان بە زۆر ئاراستەدا ڕووە و بازاڕی جیهانی كاردەكات و هەنگاو دەنێت، كەرتی وزە و پیشەسازی دوو كەرتی بەرچاو دیارن لە بوارەكەدا، ئەوی جێگای سەرنجە، كاریگەری شێوازی كاركردنی كۆمپانیاكان و ئاسەوارە خراپەكانی لە سەر ژینگە و ژیانی خەڵك لە هەرێم بە شێوەیەكی خراپ دیارو بەرچاوە، بە گشتی هاوار و هەڵای خەڵك و ڕێكخراوەكان دژ بە كۆمپانیان لە بەرانبەردا و بێباكی كۆمپانیاكان گشت لایەك هەمووانی هێناوەتە دەنگ و پەرچەكردارەكەش لە ئاستی جیهاندایە،  خەمخۆران لە گشت ئۆل، تیرە و تایەفەیەك هاتوونەتە دەنگ، چونكە تەكنەلۆژیا سرووشت ویران دەكات، لە ناوبردنی سرووشتیش تیاچوونی مرۆڤایەتییە، “یاشار كەمال”ی رۆمانووس جوانی گوتووە: دووركەوتنەوەی مرۆڤ  لە سرووشت، دوركەوتنەوەیە لە خودی ئادەمیزاد. خەمەكە جیهانییە و لەو پێناوەدا زۆر قانوون و رێنمایی دەركراون، كۆمپانیاكان ناچار كراون كاروكردەوەكانیان هۆكاری ویرانكردنی ژینگە نەبێت، بە پێچەوانەوە هۆكاری گەشەی بەردەوامی ژینگە بێت “Sustainable”.
 

لە هەرێمی كوردستانیش، یاسای ژمارە (8) ی پاراستنی ژینگە لە ساڵی 2008 دەرچوێنراوە، بەڵام لە زۆر جێگا كارو كردەوەی كۆمپانیان تژییە دژ بە ژینگە و تەندرووستی هاووڵاتیان، وەك دروستكردنی یەكەی نیشتەجێبوون لە سەر زەوییە كشتووكاڵێكان، پیسكردنی ئاو و هەوای هەرێم بە پاشەڕۆكانیان، شێواندن و تێكدانی سرووشتی هەرێمی كوردستان بە تایبەت لە لایەن كارگەكانی بەرهەمهێنانی چیمەنتۆ و …هتد. ئەم نووسینە، شیكاری ڕۆڵی كۆمەڵایەتی كۆمپانیاكان دەكات.

“بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی چییە؟”

بیرۆكەیەكە، كۆشش دەكات بۆ جێبەجێكردنی قانوونی تۆكمە بە سەر ڕێكخراوەكاندا، بەخاتری ئەوەی لە كارە خراپەكان دووربكەونەوە، كاریگەرییان لەسەر كۆمەڵگا هەیە، ئەمكارەش لە پێناو هاندانی ئەو ئیشانەیە، كە خۆشگوزەرانی بۆ تاك و كۆمەڵگا لێ دەكەوێتەوە بەرپرسیارێتێكە هەمە چەشنە و دەكەوێتە سەر دامەزراوەكان، زانكۆكان، تاك و كۆمەڵگا و …هتد.

“مێژووی بەكارهێنانی دەستەواژەی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی”

ساڵی 1923 بۆ یەكەمجار دەستەواژەی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی لەلایەن (شلدون)ەوە بەكارهاتووە، ئەو ئاماژەی كردووە؛ كە بەرپرسیارێتی هەر كۆمپانیایەك بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتییە، هۆكاری مانەوە و بەردەوام بوونیشی بەرپرسیارێتییە كۆمەڵایەتێكەیەتی لەكاتی جێبەجێكردنی كارە جیاوازەكانیدا. ساڵی 1953 كتابێك بەناوی (بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی پیاوی كار) چاپكرا كە جێگای بایەخی پسپۆڕان بوو، چونكە كتاوەكە دەریخستبوو؛ كۆمپانیا لە ژینگەی ناوخۆیی و دەرەكیدا دەتوانێت كاریگەری لەسەر ڕەفتاری ئەو كەس و لایەنانە دابنێت كە مامەڵەیان لە تەكدا دەكات.

پێناسەی كۆمپانیا: دامەزراوەیەكە تایبەتە بە ئیشكردن، لەڕێگای فرۆشی بەرهەمەم و دابینكردنی خزمەتگوزارییە جۆراو جۆرەكانییه‌وه‌ هەوڵی بە دەستهێنانی پارە دەدات، هەروەها بەشێوەیەكی دیكە دەناسێندرێت كارێكی بازرگانییە و بە هیوای قازانج  كاری كڕین و فرۆشتن دەكات.

“بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی كۆمپانیاكان چییە؟”

بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی بە واتا فراوانەكەی، بریتییە لەڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان لایەنە جیاوازەكاندا ” مرۆڤ، ژینگە و گەشەی بەردەوام” بەدیهێنانی هاوسەنگییەكە بەشێوەیەك بێت پێداویستی بەرهەم هێنان و كرێكاران، ژینگە و كۆمەڵگا دابینبكات. (CSR) كورتكراوەی  دەستەواژەی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی كۆمپانیاكانە، ئاماژەیە بۆ قازانج، كەسەكان و ژینگە، كۆمپانیایەك بۆ قازانج كاردەكات و لە بەرانبەریشدا بە شێوەیەكی ئاكارانە بەرانبەر ژینگە و لایەنی كۆمەڵایەتی مامەڵە دەكات، كەواتە لە بواری ئابووریدا باڵا دەستە و لە مامەڵەكردنیش لە تەك خاوەن بەرژەوەندێكان دادپەروەرە، دەكرێت نموونەی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی لە پەیوەست بوون بە قانوون، پاراستنی ژینگە و مامەڵەكردن بە شێوەیەكی دروست لەگەڵ خاوەن بەرژەوەندێكان(ئەو كەس و لایەنانەی لەگەل كۆمپانیاكەدا هاو بەرژەوەندن) بخەینە بەرچاو. هەروەها تایبەتمەندی ڕكابەری (Competitive advantage) سەرمایەكی دیكەی مەعنەوی كۆمپانیاكەیە، بە هەمانشێوە ” Intangible assets ” كە بنەمایەكی مەعنەوییە بۆ نموونە “ماركە و ناو و ناوبانگی كۆمپانیا” دەتوانێت لە بازاری كاردا بانگەشیان پێوە بكات، وەك دوو بنەما لە بواری كاری كۆمەڵایەتییدا سوودیان لێ‌ وەربگرێت. بۆنموونە (5) كۆمپانیای یابانی بە ڕێبەری كۆمپانیای توركیا بە نیازن ئوتومبیلێك دروستبكەن بە هایدرۆجین كاربكات، واتە دۆستی ژینگە بیت.

پێناسەی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی: فەرمانگەی ئەوروپایی بۆ بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی بەمشێوەیە بەرپرسیاری كۆمپانیاكان دەناسێنێت؛ بریتییە لە كاریگەری چالاكییەكانی كۆمپانیا لەسەر كۆمەڵگا، ئەو كارە پابەندی دەكات بە پەیوەستبوون بە قانوون، بنەماكانی ڕێكخستن و پەیماننامە جیاوازەكانەوە لە تەك لایەنە جۆراوجۆرەكاندا، تاوەكو دامەزراوەكە بتوانێت بە شێوەیەكی سنووردار هاوبەشی بكات  لە تەك لایەنە جیاوازەكان و دیاریكردنی شێوازی كاركردنیان بە شێوەیەك بێت كۆمپانیاكە گرنگی بدات بە بابەتەكانی كۆمەڵایەتی، ژینگە، ئاكار، مافی مرۆڤ و بەكاربەر لە كارەكانیدا یاخود لە داڕشتنی پلانە ستراتیژێكانیدا.

“جۆرەكانی بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی كۆمپانیاكان”

1. بەرپرسیارێتی ژینگەیی: تیاچوونی ئەم هەسارەیە لە ناوبردنی مرۆڤایەتییە، كەشتییەك هاوشێوەی كەشتییەكەی نوحیش نییە، جارێكیتر بمانگەیەنێتە كەناری ئارامی، دەستێوەردانی مرۆڤایەتی لە سیستەمی ژینگەدا هەمە چەشنە، لە بەرانبەردا بەرپرسیارێتییە كۆمەڵایەتێكانی كۆمپانیاكانیش فرە ڕەنگن، وەك دانانی ئاستێك بۆ پیسبوونی ژینگە، پاشەكەوتكردنی وزە و قەرەبووكردنەوەی شوێنەوارە خراپەكانی ژینگە بە چالاكی وەك چاندنی نەمام و زیاد كردنی ڕێژەی سەوزایی و …هتد.

2. بەرپرسیارێتی ئاكاری: پابەندبوونی ئاكاری لە سەر بریكارەكانە ئەوانەی خەریكی چالاكی بازرگانین، بریكاری ئاكاری كێیە؟ بێشك گشت كەسێكە، باشە سەبارەت بە كۆمپانیاكان  چی بێژین: بەرپرسیارێتی ئەخلاقی لێرەدا مەبەست لە كۆمپانیا وەك قەوارەیەكی قانوونی نییە، بەڵكو ئاماژەیە بۆ كۆمپانیا كە بریتییە لە كۆمەڵە كەسێك، بەم پێودانگە بەرپرسیارێتی كۆمپانیا، بریتییە لە مامەڵە كردن لە تەك خاوەن بەرژەوەندێكاندا بەشێوەیەكی دادپەروەرانە، وەك  پارێزگاریكردن  لە تایبەتمەندیان، هەمەچەشنی هێزی كار لە كۆمپانیاكەدا، دیاریكردنی نرخی گونجاو بۆ دابینكەران و …هتد.

3. بەرپرسیارێتی ئاكاری: گشت ئەو لایەنە ئاكاریانە دەگرێتەوە كە كۆمپانیا جۆراجۆرەكان لە مامەڵەكردنیان لە تەك كڕیار، خاوەن بەرژەوەندێكان و پارێزگاری لە تایبەتمەندی كڕیارەكان دەیگرنەبەر، بۆ نموونە كۆمپانیای “هاسبرۆ”  كە نزیكەی بەر لە سەد ساڵە دامەزراوە و پسپۆڕە لە دروستكردنی  یاری و ئەو كایانەی لە دەست بەتاڵیدا بەكاردەهێنرێن، ساڵی 2017 یەكەمی  ئەو سەد كۆمپانیایە بوو لە ڕووی هاونیشتمانی بوونەوە “المواگنە” بە گوێرەی گۆڤاری  (Corporate Responsibility)  لە پێنجی ساڵی ڕابردوودا ئەو لە ترۆپكی ئەو بوارەدا بووە، چونكە بوارەكانی دڵنیایی بەرهەم، گەشەی بەردەوام، مافی مرۆڤ و بەكارهێنانی ئاكاری سەرچاوەكان لە بوارەكانی داهێنان و پێشخستنی بەرهەمەكان سەرتۆپی ئیشەكانی بووە، سەرباری خزمەتكردنی كۆمەڵگا.

4. بەرپرسیارێتی خێرخوازی: گۆڕانكاری  كۆمەڵگا بەرەو دۆخی باشتر، وەك بەخشین لە بواری تەندروستی و فێركردندا، بە نموونە كۆمپانیا ڕوسێكان لە دەستپێكی خوێندنەوە تا لێكۆڵینەوە ئاڵۆز و گرانەكان یارمەتی بواری فێركردن و توێژینەوە دەدەن، هەروەها زانكۆیەكی وەك هارفارد ساڵانە بە ملیار دۆلاری لە ڕێگای خێرخوازانەوە دەست دەكەوێت و لە بواری توێژینەوەدا خەرجیان دەكات.

ئەم لایەنە لە كۆمپانیای گووگڵ دیار و بەرچاوە، بۆ نموونە بەشی خێرخوازی گوگل “Google.org” ساڵی 2017 ڕایگەیاند: لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا ملیارێك دۆلار لە سێ‌ بواردا خەرجدەكات، فێربوون، هەلی ئابووری و بوارەكانی دیكە، كۆمپانیای ناوبراو بە شێوەیەكی بەرچاو كەمكردنەوەی كردووە لە فڕێدانی پاشەڕۆكانی بۆ ناو ئاو، لە شەش جێگا لە ناوەندی زانیارێكانی كۆمپانیاكە تەنەكەی خۆڵ ڕشتنی هەڵگرتووە، یەك ملیار و نیف دۆلاریشی لە وزەی نوێبووەدا وەگەڕ خستووە. كۆمپانیای فەیسبووكیش ملیاریك دۆلاری بە خشیووە بە رێكخراوە قازانج نەویستەكان و …هتد.

5. بەرپرسیارێتی ئابووری: بریتییە لە ڕاگرتنی هاوسەنگی ئاكاری، ژینگەیی و خێرخوازی، بۆ نموونە بەرهەم هێنانی ئەو كاڵا و شمەكانەی توانای دووبارە بەكارهێنانەوەیان هەیە، چونكە مادەیەكی وەك پلاستیك سەدان ساڵی گەرەكە بۆ شیبوونەوە و شوشەش هەرگیز شینابێتەوە.

“كەڵكی بەرپرسیارێتی كۆمپانیاكان چییە؟”

1. دروستكردنی وێنایەكی زەینی لای كڕیار یاخود بەكاربەر: بریتییە لە وێنەی كۆمپانیایەك لە مەژگی خەڵكدا شەقڵ دەگرێت، تەنها بە ناوهێنانی، یاخود بیرهێناوەی بەرهەم و خزمەتگوزاریەكی  كۆمپانیایەك بۆ خەڵك ئاشنا دەبێت،، بە گوێرەی ئەو بارودۆخەی كۆمپانیاكەی پیادا تێپەڕ دەبێت، یان بە گوێرەی بانگەشە و ئاستی تەواوكردنی كارەكانی و …هتد. وێنەی زەینی كۆمپانیا بەردەوام دەگۆڕێت لە باشەوە بۆ خراو بە پێچەوانەوە. چونكە لە بازاڕدا كاریگەری لە سەر ناو و ناوبانگی كۆمپانیاكە دادەنێت، هۆكارێكیشە بۆ كەمەند كێشكردنی كڕیار، هاوبەشەكان و خاوەن پشكە نوێیەكان، هاوكات بەراورد بەو كۆمپانیانەی ناویان زڕاوە و وێنایەكی زەینی ناشیرینیان لە بەر دیدەی كڕیار دروستكردوە یارمەتی زیاد كردنی قازانج، دەستهات و فرۆشەكانی دەدات.

2. وێنه‌یەكی جوانی كۆمپانیا: پیادەكردنی پەیڕەوێك كە دۆستایەتی ژینگەی لێ بكەوێتەوە، یان هەستكردن بە بەرپرسیارێتی ناو و ناوبانگی كۆمپانیا هۆكارە وێنایەكی جوانی كۆمپانیا لە بەر دیدەی بەكاربەر و كۆمەڵانی خەڵك دروستبكات.

3. تایبەتمەندی ڕكابەری:  بریتییە لە بەرهەمهێنانی بەرهەمێك یان دابینكردنی خزمەتگوزاریەك لە جۆری باشترو نرخی هەرزانتر بێت لە هاوشێوەكانی كە لە بازاڕدا هەیە، ئەوەش هۆكارێكە بۆ ئەوەی كڕیار لە دەوری كۆمپانیاكە گرد ببنەوە، هاوكات تایبەتمەندی بەرهەم و خزمەتگوزارێكانی بخاتە بەرچاو دەستیان لە كۆتایشدا خەڵكی پشتگیری لە كۆمپانیاكە دەكەن.