ڕۆڵی زانایانی کورد لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی زانستی فەرموودە

“سەدەی یەکەمی کۆچی – سەدەی دەیەمی کۆچی”

“توێژینەوەیەکی مێژوویی-شیکاری”

“پوختە”

ئەم توێژینەوەیە هەوڵدەدات ڕۆڵی زانایانی کورد لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی زانستی حەدیسی پێغەمبەری ئیسلامدا ڕوون بکاتەوە، کورد وەک نەتەوەیەکی موسڵمان لە مێژووی ئیسلامدا، ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پەرەپێدانی زانستە ئیسلامییەکان، بەتایبەتی زانستی حەدیسدا هەبووە. لەم توێژینەوەیەدا، بە شێوازی مێژوویی-شیکاری و پشتبەستن بە سەرچاوە بنەڕەتییەکان، ڕۆڵی زانایانی کورد لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی ئیسلامیدا لە ڕووی کۆکردنەوە، ڕیوایەتکردن، پێگەیاندن، شرۆڤەکردن و نووسینی حەدیسەوە لێکۆڵینەوەی لێوەکراوە. توێژینەوەکە لە سەردەمی تابعینەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی سەدەی دەیەمی کۆچی بەردەوام دەبێت، کە چەندین کەسایەتی دیاری وەک مەیمونی کوردی، ئیبن سەلاحی شەهرەزوری، شەمسەدین موحەممەدی کوردی، شێخ عومەر کوردی، ئیبراهیم کوڕانی و ئەحمەد گورانی لەخۆدەگرێت. لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە زانایانی کورد ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پاراستن و پێگەیاندن و نووسینی حەدیسدا هەبووە و کاریگەرییان لەسەر زانایانی دوای خۆیان بەجێهێشتووە.

“١. پێشەکی”

١.١. گرنگی توێژینەوەکە.

زانستی حەدیس وەک دووەم سەرچاوەی شەریعەتی ئیسلامی لەپاش قورئانی پیرۆز، گرنگییەکی تایبەتی لە ژیانی موسڵماناندا هەیە. زانایانی موسڵمان لە سەرەتای سەدەی یەکەمی کۆچییەوە گرنگییان داوە بە کۆکردنەوە و پێگەیاندن و نووسینی حەدیسەکانی پێغەمبەری ئیسلام. لەم ڕێگەیەدا، نەتەوە جیاوازەکانی موسڵمان، لەوانە کورد، ڕۆڵیان لە پەرەپێدانی ئەم زانستەدا هەبووە .کورد وەک یەکێک لە نەتەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین، لە سەردەمی هاتنی ئیسلامەوە تا ئەمڕۆ، بەشدارییەکی چالاکی لە ژیانی زانستی و کولتووری جیهانی ئیسلامیدا هەبووە. زۆرێک لە زانایانی کورد بوونەتە خاوەنی پێگەی بەرچاو لە ناوەندە زانستییەکانی جیهانی ئیسلامیدا، وەک بەغدا، دیمەشق، موسڵ، ئەسفەهان، و دواتریش ئەستەنبوڵ . سەرەڕای ئەمە، توێژینەوەکان لەسەر ڕۆڵی کورد لە زانستە ئیسلامییەکان، بەتایبەتی زانستی حەدیس، سنووردارن و پێویستیان بە توێژینەوەی زیاتر هەیە.

١.٢. کێشە و پرسیارەکانی توێژینەوە.

کێشەی سەرەکی ئەم توێژینەوە ئەوەیە کە هەرچەندە زۆرێک لە زانایانی کورد لە بواری حەدیسدا ناسراون، بەڵام ڕوون نییە کە ڕۆڵی کورد لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی حەدیسدا چەندە فراوان بووە و چ کەسایەتییەکی دیاریان لەم بوارەدا هەبووە. بۆیە، پرسیارەکانی توێژینەوەکە بریتین لە:-

کەسایەتییە دیارەکانی کورد لە بواری حەدیسدا کێن؟

بەشدارییەکانیان لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی حەدیسدا چی بووە؟

کاریگەریی زانایانی کورد لەسەر پەرەپێدانی زانستی حەدیس چۆن بووە؟

١.٣. میتۆدی توێژینەوە.

ئەم توێژینەوەیە بە شێوازی مێژوویی-شیکاری ئەنجام دراوە. لەم ڕێگەیەدا، سەرەتا سەرچاوە مێژووییە بنەڕەتییەکان، وەک پەرتووکەکانی تەبەقات (چینەکان)، پەرتووکەکانی مێژوو، پەرتووکەکانی تەرجەمە (ژیاننامە)، و پەرتووکەکانی حەدیس خوێندراونەتەوە. پاشان، زانیارییەکانی پەیوەست بە زانایانی کورد لەم سەرچاوانەدا کۆکراونەتەوە و بە شێوەیەکی شیکاری ڕێکخراون. لە کۆتاییدا، ئەم زانیارییانە لە چوارچێوەی گۆڕەپانی مێژوویی و زانستی سەردەمی خۆیاندا شیکراونەتەوە.

١.٤. چوارچێوەی کاتی و جوگرافیایی توێژینەوە.

توێژینەوەکە لە ڕووی کاتییەوە، لە سەردەمی تابەعین (کۆتایی سەدەی یەکەمی کۆچی)ەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی سەدەی دەیەمی کۆچی بەردەوام دەبێت. لە ڕووی جوگرافیاییەوە، ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتە ئیسلامییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین دەگرێتەوە، بەتایبەتی ناوچە کوردنشینەکانی وەک شەهرەزور، دینەوەر، هەمەدان، موسڵ، بەغدا، دیمەشق، و دواتریش ئەستەنبوڵ.

 

“٢. پێگەی کورد لە کۆمەڵگەی ئیسلامیدا لە سەردەمی زوودا”

٢.١. ناسنامەی کورد لە سەرچاوە مێژووییەکاندا.

کورد لە سەرچاوە مێژووییە ئیسلامییەکاندا وەک نەتەوەیەکی نیشتەجێی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین ناسراون، زانایانی موسڵمان لە سەدەکانی یەکەمی کۆچیدا کوردیان وەک گەلێک ناسیوە و لە پەرتووکەکانی خۆیاندا ناویان هێناوە. بۆ نموونە، ئەحمەد کوڕی یەحیا بەلازوری (مردووی ٢٧٩ کۆچی) لە پەرتووکی “فوتوح البلدان”دا باسی لە ناوچە کوردنشینەکان کردووە .

٢.٢. هاتنی کورد بۆ ناو ئیسلام.

کورد لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدا دەستیان بە قبوڵکردنی ئیسلام کرد، زۆرێک لە هۆزە کوردییەکان لە سەردەمی خەلافەتی عومەر کوڕی خەتتابدا (١٣-٢٣ کۆچی) موسڵمان بوون. دوای ئەوە، کورد بە تدریج بوونە بەشێک لە کۆمەڵگەی ئیسلامی و ڕۆڵی جیاوازیان لە ژیانی سیاسی و زانستی و سەربەخۆییدا هەبووە .

لە سەردەمی ئەمەوی و عەباسیدا، زۆرێک لە کورد بوونەتە ئەفسەری سەربازی، بەڕێوەبەر، و زانا. ژمارەیەک لە کورد لە سوپاکانی موسڵماندا خزمەتیان کردووە و لە فەتحی ناوچە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقادا بەشدار بوون.

٢.٣. دەستپێکی بەشداری کورد لە زانستە ئیسلامییەکان.

کورد لە سەردەمی عەباسیدا دەستیان بە بەشداری چالاک لە زانستە ئیسلامییەکان کرد. لەو سەردەمەدا، ناوەندە زانستییەکانی وەک بەغدا، بەسڕە، و کوفە بوونەتە شوێنی کۆبوونەوەی زانایانی موسڵمان لە نەتەوە جیاوازەکان. کوردیش لەم ناوەندانەدا ئامادە بوون و لە زانایانی دیاری سەردەمی خۆیان وانەیان خوێند و دواتر بوونە مامۆستا و زانا . زانایانی کورد لە سەرەتادا زیاتر لە بواری فەرموودە (حەدیس) و فیقهدا دەرکەوتن، بەڵام دواتر لە زانستەکانی تریشدا، وەک تەفسیر، زمان، و عیرفانیشدا ناسراون.

“٣. زانایانی کورد لە سەردەمی هاوەڵان و شوێنکەوتوان”

٣.١. جابانی کوردی (ھاوەڵ).

یەکەم کەسایەتی ناسراوی کورد لە مێژووی ئیسلامدا، جابانی کوردییە. جابان کوڕی مەیمونی کوردی لە هاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد(د.خ) بووە، بەپێی سەرچاوەکان، جابان لە ناوچەی شەهرەزورەوە هاتووە بۆ مەدینە و موسڵمان بووە، لەگەڵ پێغەمبەردا(د.خ) چەند کاتێک بەسەر بردووە و پاشان گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەکەی خۆی .جابان بە یەکێک لە هاوەڵان دادەنرێت کە حەدیسی لە پێغەمبەرەوە بیستووە و گەیاندووەتە نەوەکانی دوای خۆی. لە پەرتووکەکانی حەدیسدا، چەند حەدیسێک لە ڕێگەی جابانەوە گێڕدراونەتەوە .

٣.٢. مەیمونی کوردی (تابەعی).

مەیمون کوڕی جابانی کوردی، کوڕی جابانی هاوەڵە. ئەو لە سەردەمی تابەعیندا ژیاوە و لە زانایانی دیاری ئەو سەردەمە بووە، مەیمون لە کوفە نیشتەجێ بووە و لەوێ وانەی حەدیس و فیقەی وتووەتەوە . بەپێی توێژینەوەکانی هاوچەرخ، مەیمونی کوردی ھەشت حەدیسی لە پەرتووکەکانی سوننەدا ھەیە، ئەم حەدیسانە لە پەرتووکەکانی وەک سونەنی ترمزی، سونەنی ئەبی داوود، و سونەنی ئیبن ماجەدا تۆمار کراون. زانایانی حەدیس لەسەر باوەڕپێکراوی مەیمون کوردی ڕێککەوتوون و زۆربەی حەدیسەکانی لە پەرتووکەکانیاندا ھێناون . مەیمون لە ساڵی (١١٧کۆچی) کۆچی دوایی کردووە. ئەو یەکێک لەو کەسایەتییانەیە کە ڕۆڵی کورد لە گواستنەوەی حەدیسدا لە سەردەمی زوودا نیشان دەدات.

٣.٣. مەھدی کوڕی مەیمونی کوردی.

مەھدی کوڕی مەیمون (مردووی ١٧٢ کۆچی) یەکێک لە زانایانی دیاری کوردە لە سەردەمی شوێنکەوتوانی تابەعین. ئەو کوڕی برای مەیمونی کوردی بووە و لە کوفە گەورە بووە. مەھدی لە زانایانی دیاری کوفە وانەی خوێندووە و دواتر بووەتە یەکێک لە مامۆستایانی حەدیس لەو شارە .مەھدی کوڕی مەیمون لە پەرتووکی “سونەنی ترمزیدا” چەندین حەدیسی ھەیە. زانایانی حەدیس وەک یەحیا کوڕی مەعین و ئەحمەد کوڕی حەنبەل، مەھدییان بە باوەڕپێکراو ناساندووە. ئەو لەگەڵ زۆرێک لە زانایانی سەردەمی خۆیدا پەیوەندی ھەبووە و لە ڕێگەی ئەوانەوە حەدیسی گێڕاوەتەوە. ئەم سێ کەسایەتییە (جابان، مەیمون، و مەھدی) نیشان دەدەن کە کورد لە سەرەتاییترین قۆناغەکانی مێژووی ئیسلامدا لە بواری حەدیسدا بەشدار بوون و ڕۆڵێکی گرنگیان لە گواستنەوەی حەدیسدا ھەبووە.

“٤. زانایانی کورد لە سەدەکانی سێیەم تا پێنجەمی کۆچی”

٤.١. عەبدولڕەحمان کوڕی ئەحمەدی کوردی.

عەبدولڕەحمان کوڕی ئەحمەدی کوردی (مردووی ٢٣٩ کۆچی) یەکێک لە زانایانی حەدیسە لە سەدەی سێیەمی کۆچیدا. ئەو لە شاری دینەوەر لەدایک بووە و بۆ خوێندنی حەدیس گەشتی کردووە بۆ شارەکانی ئێراق و حیجاز و شام. عەبدولڕەحمان لە زانایانی وەک ئەحمەد کوڕی حەنبەل و یەحیا کوڕی مەعین وانەی خوێندووە و دواتر بووەتە مامۆستا لە مزگەوتی گەورەی دینەوەر .

٤.٢. ئەحمەد کوڕی موعاویەی کوردی.

ئەحمەد کوڕی موعاویە (مردووی ٢٦٥ کۆچی) زانایەکی دیاری کوردە لە بواری حەدیس و فیقهدا. ئەو لە ناوچەی شەهرەزور لەدایک بووە و لە موسڵ و بەغدا خوێندوویەتی. ئەحمەد لە زانایانی وەک ئیسحاق کوڕی ڕاهەویە و ئەبو خەیسەمە وانەی خوێندووە و دواتر لە موسڵ وانەی حەدیسی وتووەتەوە .لە پەرتووکی “تاریخ بغداد”دا، خەتیب بەغدادی باسی لە ئەحمەد کوڕی موعاویە کردووە و وتوویەتی کە ئەو یەکێک لە شەیحەکانی حەدیس بووە لە موسڵ. ژمارەیەک لە زانایانی دوای خۆی، وەک ئیبن عەقیدە، لەو حەدیسیان بیستووە .

٤.٣. فەخرونیسا شوهدە بەغدادی (سەدەی پێنجەم).

یەکێک لە کەسایەتییە ناوازەکانی مێژووی کورد لە بواری حەدیسدا، فەخرونیسا شوهدە بەغدادییە (مردووی ٥٧٤ کۆچی). ئەو ژنە زانایەکی کورد بووە لە بنەماڵەیەکی ناسراوی دینەوەرەوە. باوکی، ئەبو نەسر ئەحمەد کوڕی فەرەج، خۆی زانایەکی حەدیس بووە و بەشداری لە پەروەردەی کچەکەیدا کردووە . فەخرونیسا لە زانایانی دیاری بەغدای سەردەمی خۆیدا وانەی خوێندووە، لەوانە تراد کوڕی محەممەد زەینەبی، ئیبن تەلحە نیعالي، و ئەبو حەسەن کوڕی ئەیوب. ئەو حەدیسی لەم زانایانە بیستووە و دواتر خۆی بووەتە مامۆستای حەدیس . شوهدە بەغدادی بە “فەخرونیسا” (شانی ژنان) ناسراوە و لە سەردەمی خۆیدا بە یەکێک لە گەورەترین مومەحدیساتی (شارەزایانی حەدیس) ئێراق دادەنرا. ئەو لە ڕێگەی زنجیرەی گێڕانەوەی باڵا (ئیسناد)ەوە حەدیسی دەگێڕایەوە و خەڵکی لە شارە دوورەکانەوە بۆ بیستنی حەدیس لەو دەهاتن بەغدا. فەخرونیسا شارەزای لە بواری خۆشنووسیدا هەبووە و بە “الکاتبة” (نووسەر) ناسراوە. ئەو چەندین پەرتووکی حەدیسی بە دەستی خۆی نووسیوەتەوە و لە مەدرەسەکانی بەغدادا وانەی حەدیسی وتووەتەوە. لە کاتی کۆچی دواییدا، لە گۆڕستانی وەربەد لە بەغدا بە خاک سپێردراوە.

“٥. زانایانی کورد لە سەردەمی ئەییوبی و مەمالیک”

٥.١. ئیبن سەلاحی شەهرەزوری (٥٧٧-٦٤٣ کۆچی).

تەقی الدین ئەبو عەمر عوسمان کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی سەلاحی شەهرەزوری، ناسراو بە “ئیبن سەلاح”، یەکێک لە گەورەترین زانایانی کوردە لە بواری زانستی حەدیسدا. ئەو لە ساڵی ٥٧٧ی کۆچی لە شەهرەزور لەدایک بووە و لە بنەماڵەیەکی زانستی گەورە بووە .

ژیان و گەشتە زانستییەکان؛- ئیبن سەلاح لە شەهرەزور دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان ڕۆیشتووە بۆ موسڵ بۆ بەردەوامیدان لە خوێندن. لەوێ لە زانایانی دیاری موسڵ، وەک “کەمال ئه‌لدین تەنوخی”، وانەی خوێندووە. پاشان ڕۆیشتووە بۆ بەغدا و لەوێش لە زانایانی دیاری وەک ئیبن دەبیسی و ئیبن نقطە خوێندوویەتی. دواتر ڕۆیشتووە بۆ نیسابوور لە ئێران و لەوێش لە زانایانی وەک عەبدولغەفار فارسی و زاهیر کوڕی تاھر شەحامی خوێندوویەتی .لە کۆتاییدا، ئیبن سەلاح گەڕاوەتەوە بۆ شام و لە دیمەشق نیشتەجێ بووە. لەوێ بووەتە مودەریس (مامۆستا) لە مەدرەسەی ڕەواحیە، کە یەکێک لە گرنگترین مەدرەسەکانی دیمەشق بووە لەو سەردەمەدا. تا کۆتایی ژیانی لەم مەدرەسەیەدا وانەی حەدیس و فیقەی وتووەتەوە و لە ساڵی ٦٤٣ی کۆچی لە دیمەشق کۆچی دوایی کردووە .

پەرتووکی “مەعریفە ئەنواعی عەلوم الحدیث” (موقەدیمەی ئیبن سەلاح): گرنگترین کاری ئیبن سەلاح لە بواری حەدیسدا، پەرتووکی “مەعریفە ئەنواعی عەلوم الحدیث”ە، کە بە “موقەدیمەی ئیبن سەلاح” ناسراوە. ئەم پەرتووکە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی زانستی حەدیسە و بۆ سەدەها ساڵە وەک سەرچاوەی سەرەکی لە زانکۆ ئیسلامییەکاندا خوێندەکرێت . ئیبن سەلاح لەم پەرتووکەدا زانستی حەدیسی بە ٦٥ جۆر (نەوع) دابەش کردووە و هەر جۆرێکی بە پێناسە و نموونە ڕوون کردووەتەوە. ئەم دابەشکردنە بووەتە بناغەی کارەکانی دوای خۆی و زۆرێک لە زانایان، وەک نەوەوی، ئێراقی، و ئیبن حەجەر، شروحیان لەسەر ئەم پەرتووکە نووسیوە .

ڕێبازی زانستی:– ئیبن سەلاح لە ڕێبازی زانستیدا پشتی بە ڕیوایەتی ڕاست و ڕێکخراو و شیکاری وردی زنجیرەکانی گێڕانەوە بەستووە. ئەو زۆر بە وردی لەسەر باوەڕپێکراوی گێڕەرەوەکان ڕای داوە و لە پۆلێنکردنی حەدیسدا ڕێبازیەکی توندی پەیڕەو کردووە. ئەم ڕێبازە بووەتە بناغەی کارەکانی دوای خۆی و زۆرێک لە زانایان ڕێبازی ئەویان لە پۆلێنکردنی حەدیسدا پەیڕەو کردووە.

٥.٢. عیززەددین کوڕی عەبدوسەلام سولەمی (٥٧٧-٦٦٠ کۆچی).

عیززەددین عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوسەلام سولەمی، ناسراو بە “سلطان العولەما”، یەکێک لە زانایانی دیاری کوردە لە بواری فیقە و حەدیسدا. ئەو لە ساڵی ٥٧٧ی کۆچی لە دیمەشق لەدایک بووە و لە بنەماڵەیەکی کوردی سولەمی هاتووە .عیززەددین لە دیمەشق خوێندوویەتی و لە زانایانی وەک فەخر الدین کوڕی عەساکر و سەفەدین کوڕی تەبارمەز وانەی خوێندووە. دواتر بووەتە مامۆستا لە مزگەوتی ئەمەوی لە دیمەشق و پاشان لە مزگەوتی ئەزھەر لە قاھیرە. ئەو چەندین پەرتووکی لە بواری حەدیسدا نووسیوە، لەوانە “الملل والنحل” و “الفتاوی الموصلية”.

٥.٣. شەمسەدین محەممەد کوڕی محەممەدی کوردی (سەدەی حەوتەم).

شەمسەدین محەممەد کوڕی محەممەدی کوردی (مردووی ٦٤٢ کۆچی) یەکێک لە زانایانی دیاری کوردە لە بواری حەدیسدا لە سەدەی حەوتەمی کۆچیدا. ئەو لە ناوچەی شەهرەزور لەدایک بووە و لە موسڵ و دیمەشق خوێندوویەتی. شەمسەدین لە زانایانی وەک ئیبن سەلاح وانەی خوێندووە و دواتر بووەتە مامۆستا لە مەدرەسەی مستەنسریە لە بەغدا .

٥.٤. شەمسەدین محەممەد کوڕی عوسمان کوردی (سەدەی هەشتەم).

شەمسەدین محەممەد کوڕی عوسمان کوردی (مردووی ٧٩٥ کۆچی) یەکێک لە زانایانی کوردە لە بواری حەدیسدا لە سەردەمی مەمالیکدا. ئەو لە دیمەشق لەدایک بووە و لە زانایانی وەک ئیبن کەثیر و مززی و تەقی الدین سوبکی خوێندوویەتی. شەمسەدین لە مزگەوتی ئەمەویدا وانەی حەدیسی وتووەتەوە و چەندین خوێندکاری هەبووە .

“٦. زانایانی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا”

٦.١. شێخ عومەر کوڕی بەدر کوردی موسڵی (٥٥٧-٦٢٢ کۆچی).

شێخ عومەر کوڕی بەدر کوردی موسڵی، ناسراو بە “عومەر کوردی”، یەکێک لە زانایانی دیاری کوردە لە سەدەی شەشەم و حەوتەمی کۆچیدا. ئەو لە ساڵی ٥٥٧ی کۆچی لە شاری موسڵ لەدایک بووە و لە بنەماڵەیەکی کوردی نیشتەجێی موسڵ هاتووە. ژیان و ڕێگای زانستی:شێخ عومەر لە موسڵ دەستی بە خوێندن کردووە و لە زانایانی دیاری موسڵ وانەی خوێندووە. پاشان ڕۆیشتووە بۆ بەغدا و لەوێش لە زانایانی وەک ئیبن جەوزی خوێندوویەتی. عومەر کوردی لە بواری حەدیس و فیقەدا شارەزاییەکی بەرچاوی هەبووە و بە یەکێک لە زانایانی حەنەفی سەردەمی خۆی دادەنرێت ،شێخ عومەر لە چەندین شاری جیهانی ئیسلامیدا وانەی وتووەتەوە، لەوانە موسڵ، بەغدا، دیمەشق، و قودس. لە کۆتاییدا، لە شاری موسڵ نیشتەجێ بووە و تا کۆتایی ژیانی لەوێ وانەی حەدیسی وتووەتەوە. لە ساڵی ٦٢٢ی کۆچی لە موسڵ کۆچی دوایی کردووە .

 

ھەوڵەکانی لە بواری حەدیسدا.

عومەر کوردی چەندین کاری گرنگی لە بواری حەدیسدا ئەنجام داوە:-

١. الجمع بین الصحیحین:- ئەم پەرتووکە کۆمەڵێکە لە حەدیسەکانی پەرتووکەکانی بوخاری و موسلیم. شێخ عومەر لەم پەرتووکەدا حەدیسەکانی بە ڕێکی پیتی (ئەلفبێیی) ڕێک خستووە بۆ ئاسانکاری خوێندکاران و توێژەران .

٢. الأحادیث الموضوعة فی الأحکام المشروعة: ئەم پەرتووکە تایبەتە بە حەدیسە ساختە و درۆییەکان. شێخ عومەر لەم پەرتووکەدا زۆرێک لە حەدیسە ساختەکانی ناساندووە و هۆی ساختەبوونی ڕوون کردووەتەوە .

٣. الوقوف على الموقوف: ئەم پەرتووکە تایبەتە بە حەدیسە مەوقوفەکان (ئەو حەدیسانەی کە لەسەر هاوەڵان ڕاگیراون). شێخ عومەر لەم پەرتووکەدا ڕێبازی جیاکردنەوەی حەدیسی مەوقوف لە مەرفوع ڕوون کردووەتەوە .

٤. المعنی عن الحفظ والکتاب:- ئەم پەرتووکە کورتکراوەیەکە لە حەدیسەکانی پەرتووکەکانی بۇخاری و موسلیم، بەبێ زنجیرەی گێڕانەوە .

شێخ عومەر کوردی بە یەکێک لە پێشەنگانی کورد لە بواری کۆکردنەوە و پۆلێنکردنی حەدیسدا دادەنرێت کە کاریگەری لەسەر زانایانی دوای خۆی بەجێهێشتووە.

٦.٢. ئیبراهیم کوڕانی (١٠٢٥-١١٠١ کۆچی).

ئیبراهیم کوڕانی شافعی، ناسراو بە “بەرهانەددین کوڕانی”، یەکێک لە گەورەترین زانایانی کوردە لە بواری حەدیس و کەلام و تەسەوفدا لە سەدەی یازدەیەمی کۆچیدا. ئەو لە ساڵی ١٠٢٥ی کۆچی لە ناوچەی کوڕان لە نزیک شارەزوور لەدایک بووە .

ژیان و گەشتە زانستییەکان:– ئیبراهیم کوڕانی لە شارەزوور دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان ڕۆیشتووە بۆ بەغدا و لەوێ لە زانایانی سەردەم وانەی خوێندووە. دواتر ڕۆیشتووە بۆ دیمەشق و قودس، لەوێش لە زانایانی وەک شێخ محەممەد کوڕی عەلان و عەبدولباقی حەنبەلی خوێندوویەتی. لە کۆتاییدا، ڕۆیشتووە بۆ مەدینە و لەوێ نیشتەجێ بووە . لە مەدینە، ئیبراهیم کوڕانی بووەتە مودەریس لە مزگەوتی پێغەمبەر و لە زانکۆکانی مەدینەدا وانەی حەدیسی وتووەتەوە. ئەو لە مەدینە ناوبانگێکی زۆری دەرکرد و زۆرێک لە زانایانی جیهانی ئیسلامی، لە وڵاتانی جیاوازەوە، بۆ خوێندن لەلای ئەو دەهاتنە مەدینە. لە ساڵی ١١٠١ی کۆچی لە مەدینە کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی بەقیع بە خاک سپێردراوە .

پەرتووکەکانی لە بواری حەدیسدا:-

ئیبراهیم کوڕانی چەندین پەرتووکی لە بواری حەدیسدا نووسیوە، لەوانە:-

١. المسند الإمام الأعظم:- کۆمەڵێکە لە حەدیسەکانی ئەبو حەنیفە.

٢. شرح الشفا للقاضی عیاض:– لەسەر پەرتووکی شفای قازی عیاض.

٣. حاشیە على شرح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر:- لەسەر پەرتووکی ئیبن حەجەر لە زانستی حەدیس.

 

ڕۆڵی لە گواستنەوەی حەدیسدا.

ئیبراهیم کوڕانی لە مەدینە بووەتە ناوەندێکی گرنگ بۆ گواستنەوەی حەدیس. زۆرێک لە زانایانی دوای خۆی، لە وڵاتانی جیاواز، لەو حەدیسیان وەرگرتووە و زنجیرەکانی گێڕانەوەیان لە ڕێگەی ئەوەوە گەیاندووە. بە تایبەتی لە ناوچەکانی هیندستان و ئەفریقا و جەزائیردا، زۆرێک لە زانایان لە ڕێگەی ئیبراهیم کوڕانییەوە زنجیرەی گێڕانەوەیان پێگەیشتووە .

 

٦.٣. شەمسەدین محەممەد کوڕی عەلاء الدین کوردی (سەدەی نۆیەم).

شەمسەدین محەممەد کوڕی عەلاء الدین کوردی (مردووی ٨٧٦ کۆچی) یەکێک لە زانایانی کوردە لە بواری حەدیسدا لە سەدەی نۆیەمی کۆچیدا. ئەو لە ناوچەی کوڕان لەدایک بووە و لە تەورێز و سەمەرقەند خوێندوویەتی. شەمسەدین لە زانایانی وەک شەمسەدین کوڕی جەزەری خوێندوویەتی و دواتر بووەتە مامۆستا لە مەدرەسەی سلاحەددین لە قودس.

٦.٤. ئەحمەد گورانی (٨١٣-٨٩٣ کۆچی).

شێخ ئەحمەد کوڕی ئیسماعیل گورانی، ناسراو بە “ئەحمەد گورانی”، یەکێک لە زانایانی دیاری کوردە لە بواری حەدیس و تەفسیردا لە سەدەی نۆیەمی کۆچیدا. ئەو لە ساڵی ٨١٣ی کۆچی لە ناوچەی گۆران لە نزیک شارەزوور لەدایک بووە .

 

ژیان و گەشتە زانستییەکان:– ئەحمەد گورانی لە ناوچەکەی خۆی دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان ڕۆیشتووە بۆ شارەکانی ئێران، وەک تەورێز و شیراز، بۆ بەردەوامیدان لە خوێندن. لەوێ لە زانایانی دیاری سەردەم وانەی خوێندووە. پاشان ڕۆیشتووە بۆ ئێراق و شام و میسر، و لەوێش لە زانایانی وەک ئیبن حەجەر عەسقەلانی و سەخاوی خوێندوویەتی لە کۆتاییدا ڕۆیشتووە بۆ ئەستەنبوڵ، پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی، و لەوێ نیشتەجێ بووە. لە ئەستەنبوڵ بووەتە مودەریس لە مەدرەسەی سەلەمیە و پاشان بووەتە قازی عەسکەر (دادوەری سوپا) و دواتر بووەتە شێخولئیسلامی دەوڵەتی عوسمانی. ئەم پێگەیە باڵاترین پێگەی زانستی لە دەوڵەتی عوسمانیدا بووە. لە ساڵی ٨٩٣ی کۆچی لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کردووە و لەوێ بە خاک سپێردراوە .

پەرتووکی “الکوثر الجاری إلى ریاض أحادیث البخاری” گرنگترین کاری ئەحمەد گورانی لە بواری حەدیسدا، پەرتووکی “الکوثر الجاری إلى ریاض أحادیث البخاری”ە کە شرۆڤەیەکە لەسەر “صحيح البخاری”. ئەم پەرتووکە یەکێک لە گرنگترین شروحی پەرتووکی بوخارییە لە سەردەمی عوسمانیدا .

 

ڕێبازی لە شرۆڤەکردنی حەدیسدا:- ئەحمەد گورانی لە شرۆڤەکردنی حەدیسدا ڕێبازێکی تایبەتی هەبووە. ئەو پشتی بە شیکاری زمانەوانی، ڕوونکردنەوەی وشە نامۆکان، ڕوونکردنەوەی پەیوەندی نێوان حەدیس و ئایەتەکانی قورئان و ڕوونکردنەوەی لایەنە فیقهییەکانی حەدیس بەستووە. هەروەها هەوڵی داوە هەڵەکانی شروحی پێش خۆی ڕوون بکاتەوە .

“٧. ڕۆڵی گشتی زانایانی کورد لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی حەدیسدا“

٧.١. ڕیوایەت و گواستنەوەی حەدیس.

زانایانی کورد لە سەرەتاییترین قۆناغەکانی مێژووی ئیسلامدا ڕۆڵی خۆیان لە گواستنەوەی حەدیسدا هەبووە. کەسایەتییەکانی وەک جابان، مەیمون، و مەھدی کوڕی مەیمون لە نەوەی یەکەم و دووەمی گێڕەرەوەکانی حەدیسن. لە قۆناغەکانی دواتردا، زانایانی کورد لە ناوەندە زانستییەکانی جیهانی ئیسلامیدا، وەک بەغدا و دیمەشق و موسڵ و مەدینە و ئەستەنبوڵ، وانەیان وتووەتەوە و حەدیسیان گەیاندووە بە نەوەکانی دوای خۆیان .

٧.٢. نووسین و تۆمارکردنی حەدیس.

کورد ڕۆڵێکی بەرچاویان لە نووسین و تۆمارکردنی حەدیسدا هەبووە. کەسایەتییەکانی وەک فەخرونیسا شوهدە کە دەستنووسی گرنگی لە حەدیسدا بە جێهێشتووە، یان ئیبن سەلاح کە پەرتووکی موقەدیمەی بووەتە بناغەی زانستی حەدیس و، شێخ عومەر کوردی کە کۆمەڵە حەدیسەکانی “الجمع بین الصحیحین”ی نووسیوە، هەموو ئەمانە نیشانەی ڕۆڵی بەرچاوی کورد لە نووسینی حەدیسدان .

٧.٣. پێگەیاندن و ڕاھێنانی خوێندکاران.

زانایانی کورد لە ناوەندە زانستییە جیاوازەکانی جیهانی ئیسلامیدا وانەیان وتووەتەوە و خوێندکاری زۆریان پێگەیاندووە. ئیبن سەلاح لە مەدرەسەی ڕەواحیە لە دیمەشق خوێندکاری زۆری پێگەیاند. ئیبراهیم کوڕانی لە مەدینە خوێندکاری لە وڵاتانی جیاوازەوە پێگەیاند. ئەحمەد گورانی لە ئەستەنبوڵ بووەتە شێخولئیسلام و خوێندکاری زۆری پێگەیاندووە .

٧.٤. دامەزراندنی بنەماکانی زانستی حەدیس.

گرنگترین بەشداری کورد لە بواری حەدیسدا، بێگومان کارەکەی ئیبن سەلاحە لە دامەزراندنی بنەماکانی زانستی حەدیسدا. پەرتووکی “موقەدیمە”ی ئیبن سەلاح بووەتە بناغەی ئەم زانستە و زۆرێک لە زانایانی دوای خۆی، لە نەتەوە جیاوازەکان، لەم پەرتووکە سوودیان وەرگرتووە.

“٨. شیکاری کاریگەری زانایانی کورد لەسەر زانستی حەدیس”

٨.١. کاریگەری لەسەر ڕێبازی پۆلێنکردنی حەدیس.

ئیبن سەلاح بە پۆلێنکردنی حەدیس بۆ ٦٥ جۆر، ڕێبازێکی زانستی و ڕێکخراوی بۆ زانستی حەدیس دامەزراند. ئەم ڕێبازە بووەتە بناغەی کارەکانی زانایانی دوای خۆی، وەک نەوەوی لە پەرتووکی “التقریب”، ئێراقی لە “الألفیة”، و ئیبن حەجەر لە “النخبة”دا .

٨.٢. کاریگەری لەسەر شرۆڤەنووسی حەدیس.

زانایانی کورد لە بواری شرۆڤەنووسی حەدیسدا ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبووە. کارەکانی ئەحمەد گورانی لەسەر پەرتووکی بۇخاری و ئیبراهیم کوڕانی لەسەر پەرتووکی شفا، نمونەیەک لەم کاریگەرییەن. هەروەها شێخ عومەر کوردی بە کۆکردنەوەی حەدیسەکانی بوخاری و موسلیم لە پەرتووکێکدا، ڕێگای خستنە ڕووی خوێندکارانی حەدیسی ئاسانتر کرد .

٨.٣. ڕۆڵ لە پاراستنی حەدیس لە حەدیسە ساختەکان.

شێخ عومەر کوردی بە نووسینی پەرتووکی “الأحادیث الموضوعة فی الأحکام المشروعة” ڕۆڵێکی گرنگی لە پاراستنی حەدیس لە حەدیسە ساختەکاندا هەبووە. هەروەها زانایانی تری کورد، وەک ئیبن سەلاح، لە پەرتووکەکانیاندا باسیان لە حەدیسە لاواز و ساختەکان کردووە .

٨.٤. ڕۆڵ لە گواستنەوەی زنجیرەکانی گێڕانەوە.

ئیبراهیم کوڕانی لە مەدینە بووەتە خاڵێکی گرنگ لە گواستنەوەی زنجیرەکانی گێڕانەوە. زۆرێک لە زانایانی دوای خۆی لە ڕێگەی ئەوەوە زنجیرەکانی گێڕانەوەیان پێگەیشتووە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی هیندستان و ئەفریقا. ئەمە نیشانەی پێگەی بەرچاوی کورد لە تۆڕەکانی گواستنەوەی زانستدا لە جیهانی ئیسلامیدا .

“ئەنجامەکان”

لەم توێژینەوەیەدا، ڕۆڵی زانایانی کورد لە کۆکردنەوە و پێگەیاندنی حەدیسەکانی پێغەمبەری ئیسلام خراوەتە ڕوو. بە پێی بەڵگە مێژووییەکان و سەرچاوە بنەڕەتییەکان، دەتوانین ئەم ئەنجامانە بخەینە ڕوو:-

١. کورد لە سەرەتاییترین قۆناغەکانی مێژووی ئیسلامدا، لە سەردەمی هاوەڵان و تابەعینەوە، لە بواری حەدیسدا بەشدار بوون. کەسایەتییەکانی وەک جابانی کوردی (هاوەڵ)، مەیمونی کوردی (تابەعی)، و مەھدی کوڕی مەیمونی کوردی (شوێنکەوتووی تابەعین)، ڕۆڵێکی گرنگیان لە گواستنەوەی حەدیسدا لەم قۆناغە زووانەدا هەبووە .

٢. زانایانی کورد لە سەدەکانی دواتردا، ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پەرەپێدانی زانستی حەدیس و دامەزراندنی بنەماکانی ئەم زانستەدا هەبووە. ئیبن سەلاحی شەهرەزوری (٥٧٧-٦٤٣ کۆچی) بە پەرتووکی “موقەدیمە”ی خۆی، بووەتە دامەزرێنەری ڕێبازێکی زانستی بۆ پۆلێنکردن و لێکۆڵینەوە لە حەدیسدا کە بووەتە بناغەی کارەکانی زانایانی دوای خۆی .

٣. کورد لە بواری کۆکردنەوە و ڕێکخستنی حەدیسدا ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە. شێخ عومەر کوڕی بەدر کوردی موسڵی (٥٥٧-٦٢٢ کۆچی) بە کۆکردنەوەی حەدیسەکانی پەرتووکەکانی بوخاری و موسلیم لە پەرتووکی “الجمع بین الصحیحین”دا، ڕێگای خوێندنی حەدیسی بۆ خوێندکاران ئاسانتر کرد .

٤. زانایانی کورد لە بواری شرۆڤەنووسی حەدیسدا کاریگەرییەکی بەرچاویان هەبووە. ئەحمەد گورانی (٨١٣-٨٩٣ کۆچی) بە شرۆڤەکەی لەسەر “صحيح البخاری” کە ناوی “الکوثر الجاری”ە، یەکێک لە گرنگترین شروحی پەرتووکی بوخاری لە سەردەمی عوسمانیدای نووسیوە .

٥. ژنانی کوردیش ڕۆڵێکی گرنگیان لە بواری حەدیسدا هەبووە. فەخرونیسا شوهدە بەغدادی (مردووی ٥٧٤ کۆچی) وەک یەکێک لە گەورەترین مومەحدیساتی (شارەزایانی حەدیس) سەردەمی خۆی لە بەغدا ناسراوە و خەڵکی لە شارە دوورەکانەوە بۆ بیستنی حەدیس لەو دەهاتنە بەغدا .

٦. زانایانی کورد لە تۆڕەکانی گواستنەوەی زانستدا لە جیهانی ئیسلامیدا پێگەیەکی گرنگیان هەبووە. ئیبراهیم کوڕانی (١٠٢٥-١١٠١ کۆچی) لە مەدینە بووەتە ناوەندێکی گرنگ بۆ گواستنەوەی حەدیس و زۆرێک لە زانایانی دوای خۆی لە ڕێگەی ئەوەوە زنجیرەکانی گێڕانەوەیان پێگەیشتووە .

٧. کورد لە ناوەندە زانستییە گرنگەکانی جیهانی ئیسلامیدا، وەک بەغدا، دیمەشق، موسڵ، مەدینە و ئەستەنبوڵ، بوونەتە مامۆستا و ڕۆڵیان لە پێگەیاندنی نەوەکانی دوای خۆیاندا هەبووە . بە گشتی، دەتوانین بڵێین کە کورد وەک نەتەوەیەکی موسڵمان، ڕۆڵێکی بەرچاویان لە پاراستن و پێگەیاندن و نووسینی حەدیسدا هەبووە و کاریگەرییەکیان لەسەر زانایانی دوای خۆیان لە نەتەوە جیاوازەکاندا بەجێهێشتووە.

سەرچاوەکان؛

سەرچاوە عەرەبییەکان

1- ابن الأثیر، عزالدین ابی الحسن علی بن ابی الکرم (١٩٩٧)، الکامل فی التاریخ، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمري، دار الکتاب العربي، بیروت.

2-ابن الجوزي، جمال الدین ابو الفرج عبدالرحمن بن علي بن محمد (٢٠١٢)، المنتظم في تاریخ الملوك والأمم، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، مصطفى عبدالقادر عطا، دار الکتب العلمیة، بیروت.

3- ابن حجر العسقلاني، ابو فضل احمد بن علي بن محمد بن احمد (١٩٧١)، لسان المیزان، تحقیق دائرة المعارف النظامیة- الهند، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ط٢، بیروت.

4- ابن خلكان، ابو العباس شمس الدین احمد بن محمد بن ابراهیم بن ابي بکر (١٩٩٤)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، دار صادر، ط٧، بیروت.

5- ابن سعد، ابو عبد الله محمد بن سعد بن منیع الزهري (٢٠٠١)، الطبقات الکبرى، تحقیق: علي محمد عمر، مکتبة الخانجي- القاهرة، ط١.

6- ابن شاکر، محمد بن شاکر بن احمد بن عبد الرحمن بن شاکر بن هارون (١٩٧٤)، فوات الوفیات، تحقیق: احسان عباس، ط١، دار صادر- بیروت.

7-ابن الصلاح، عثمان بن عبد الرحمن الشهرزوري (١٩٨٦)، مَعْرِفَة أَنْوَاع عُلُوم الحَدِیث، تحقیق: نور الدین عتر، دار الفكر- دمشق.

8- ابن العماد، عبد الحي بن احمد بن محمد (١٩٨٦)، شذرات الذهب في أخبار من ذهب، تحقیق: محمود الأرناؤوط، ط١، دار ابن کثیر- بیروت.

9- البخاري، محمد بن إسماعيل بن إبراهیم بن المغیرة (د.ت)، التاریخ الكبیر، طبع تحت مراقبة: محمد بن المعیدخان، دائرة المعارف الإسلامیة، حیدر آباد.

10- البغدادي، ابو بكر احمد بن علي بن ثابت (٢٠٠٢)، تاریخ بغداد، تحقیق: د. بشار عواد معروف، دار الغرب الإسلامي، بیروت.

11- الترمذي، محمد بن عيسى بن سَوْرة (١٩٧٥)، سنن الترمذي، تحقیق: احمد محمد شاکر و محمد فؤاد عبد الباقي، مصطفى البابي الحلبي- مصر، ط٢.

12- الذهبي، شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان (١٩٩٣)، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر والأعلام، تحقیق: عمر عبدالسلام التدمري، دار الكتاب العربي، ط٢، بیروت.

13- الذهبي، شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان (١٩٩٨)، تذکرة الحفاظ، دار الكتب العلمیة، بیروت.

14- الذهبي، شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان (٢٠٠٦)، سیر أعلام النبلاء، دار الحدیث- القاهرة.

15- السخاوي، ابو الخیر محمد بن عبد الرحمن بن محمد بن ابي بكر (٢٠٠٣)، فتح المغیث بشرح ألفیة الحدیث للعراقي، تحقیق: علي حسین علي، ط١، مکتبة السنة- مصر.

16- السمعاني، عبدالكريم بن محمد بن منصور التميمي (١٩٦٢)، الأنساب، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیى المعلمي الیماني، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد.

17- السیوطي، عبدالرحمن بن ابي بكر جلال الدین (١٩٨٣)، طبقات الحفاظ، دار الكتب العلمیة، بیروت.

18- الصفدي، صلاح الدین خلیل بن أیبك بن عبدالله (٢٠٠٠)، الوافي بالوفیات، تحقیق: احمد الأرناؤوط وتركي مصطفى، دار إحیاء التراث- بیروت.

19-القرشي، عبد القادر بن محمد بن نصر الله (١٩٩٣)، الجواهر المضیة في الطبقات الحنفیة، تحقیق: د. عبد الفتاح محمد الحلو، ط٢، دار الهجر.

20- المزي، ابو محمد یوسف بن عبد الرحمن بن یوسف (١٩٨٠)، تهذیب الكمال في أسماء الرجال، تحقیق: د. بشار عواد معروف، مؤسسة الرسالة- بیروت، ط١.

21- النووي، ابو زکریا یحیى بن شرف (د.ت)، تهذیب الأسماء واللغات، إدارة الطباعة المنیرية- القاهرة.

22- الیافعي، ابو محمد عفيف الدین عبد الله بن أسعد بن علي بن سلیمان (١٩٩٣)، مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، وضع حواشیه: خلیل المنصور، ط١، دار الكتب العلمیة- بیروت.

سەرچاوە کوردییەکان

٢٣-ئەحمەد، ئیدریس حەمە سەعید (٢٠٢٥)، ڕۆڵی زانایانی ئایینی کورد لە زانستە ئایینییەکاندا لە پەرتووکی “المنتظم”ی ئیبن جەوزیدا (٥٩٧کۆچی/١٢٠١زایینی): خوێندنەوەیەکی مێژوویی-شیکاری، گۆڤاری زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی زاخۆ.

٢٤-حوسێن، دڵشاد حەمە ساڵح (٢٠١٩)، ژیانامەی زانایانی کورد لە سەردەمی عەباسیدا، چاپەمەنیی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

٢٥-خەزنەدار، مەریوان (٢٠٠٢)، مێژووی ئەدەبی کوردی (بەرگی چوارەم: سەردەمی زانایان)، ئاراس، هەولێر.

٢٦-عومەر، فەرهاد عەبدوڵڵا (٢٠١٨)، شێخ ئیسماعیل گورانی و ڕۆڵی لە زانستی حەدیسدا، گۆڤاری زانستە مرۆڤایەتییەکانی زانکۆی زاخۆ.

٢٧- محەممەد، ڕەئوف (٢٠٠٥)، زانایانی کورد لە مێژووی ئیسلامدا، ناوەندی توێژینەوەی ستراتیژی کوردستان، سلێمانی.

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

28- Khudhur, L. S. (2024), Sheikh Omar bin Badr Al-Mawsili Al-Kurdi (557-622 AH) and His Hadithiya Efforts, Zanco Journal of Human Sciences, 28(2), pp. 238-249.

29- Saleh, K. A., & Yahya, F. A. (2021), Narratives of Mahdi bin Maimun al-Kurdi (died 172 AH) in Sunan al-Tirmidhi: Modern Analytical Study, Humanities Journal of University of Zakho, 9(4).

30-Umam, Z. K. (2024), Becoming a Sunni Scholar: Ibrahim al-Kurani (d. 1690), His Role in Seventeenth-Century Medina and the Transregional Contexts of His Writings, Freie Universität Berlin, Doctoral Dissertation.

31- Yahya, F. A. (2023), Mardiyat al-Tabi’i Maymoun al-Kurdi fi Kutub al-Sunnah – Jam’an wa Dirasatan (The Narrations of Maymoun al-Kurdi in the Books of Sunnah), Journal of University of Sulaimani, 25(1), pp. 537-555.