“وەرچەرخانێکی ستراتیژی”
لە کاتێکدا جیهان چاوی لەسەر جموجۆڵە سەربازییەکانی گرووپە چەکدارەکانی ئێراقە، بهتایبهت كه لهم جهنگی نێوان “ئێران- ئهمریكا و ئیسرائیل” بهفهرمی پاڵپشتی خۆیانیان بۆ ئێران ڕاگهیاندووه و لهدهستپێكردنی جهنگهوه، بهبهردهوامی بهدهیان و سهدان درۆن و مووشهك ههردوو باڵوێزخانه و كونسڵخانهی ئهمریكا له بهغداد و ههولێری پایتهختیان كردووه به ئامانج. لهماوهی چهند ساڵی ڕابردوودا، بهنهێنی و بهپلان، گۆڕانکارییەکی بێدەنگ و مەترسیدار لە ژێرخانی ئەم گرووپانەدا ڕوودەدات. حەشدی شەعبی کە لە ساڵی 2014 لەسەر بنەمای فەتوای مەرجەعی باڵای شیعە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش دامەزرا، چیتر تەنها ڕێکخراوێکی شەڕکەر نییە، بەڵکو بە خێرایی بەرەو مۆدێلێکی ئابووریی هاوشێوەی “سوپای پاسداران”ی ئێرانی هەنگاو دەنێت، ئەم وەرچەرخانە نەک تەنها سەربەخۆیی سیاسی ئەم گرووپانە زامن دەکات، بەڵکو کێبڕکێی کەرتی تایبەت و سیستەمی بانکی ئێراقیش دەخاتە ژێر هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەوە.
“ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی و فرەیی پێکهاتەکان”
زۆربەی میلیشیا شیعەکان دوای پرۆسهی ئازادی ئێراق، لە ساڵی 2003دا دەرکەوتن و لەلایەن حکومەتی ئێراق و ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێن. ئەمڕۆ حەشدی شەعبی، وەک چەتری یاسایی بۆ زیاتر لە 40 میلیشیای جیاواز کار دەکات. لە گرنگترین ئەو گرووپانەی کە پێکهاتەی ئەم ئیمپراتۆرییەتە پێکدەهێنن:-
ئاماری گشتی و میلاکی مرۆیی.
- کۆی گشتی ئەندامان:- ژمارەی میلاکی مرۆیی حەشدی شەعبی، گەشەی کردووە بۆ زیاتر لە 230هەزار کارمەند.
- پێکهاتەی گرووپهكان:- حەشدی شەعبی وەک چەتری یاسایی بۆ زیاتر لە 40میلیشیای جیاواز کار دەکات.
دیارترین گرووپهكان و ژمارەی چەکدارەکانیان، بەپێی بەڵگەنامەکان، ژمارەی چەکدار و ناسنامەی هەندێک لە گرووپە سەرەکییەکان بەم شێوەیەیە:-
- کەتائیبی حزبوڵای ئێراق:- ژمارەی چەکدارەکانی بە نزیکەی 40هەزار کەس دەخەمڵێندرێت.
- ڕێکخراوی بەدر:- ژمارەی ئەندامانیان دوای ساڵی 2003 زۆر زیادی کرد و گەیشتە دەیان هەزار کەس، کە ئێستا لەلایەن هادی عامرییەوە سەرۆکایەتی دەکرێن.
- عەسائیبی ئەهلی حەق:- ئەم بزووتنەوەیە لە چوار لقی سەربازی پێکهاتووە و خاوەنی پێنج بەشی کارگێڕی و ئەنجومەنێکی جێبەجێکردنە.
- سەرایای سەلام (سوپای مەهدی پێشوو):- باڵی سەربازی ڕەوتی سەدرە بە ڕێبەرایەتی موقتەدا سەدر.
- سەرایای بەرگری میللی:- یەکەیەکی تایبەتە کە لەلایەن کەتائیبی حزبوڵاوە لە ساڵی 2014 بۆ کۆکردنەوەی ئەو کەسانەی ئەزموونیان کەمە دامەزراوە.
- لیوای ئەبو فەزڵی عەباس:- بزووتنەوەیەکی چەکدارە کە جگە لە ناوخۆی ئێراق، لە شەڕی سوریاشدا بەشداربووە.
“بودجەی دەوڵەت؛ سووتەمەنی گەشەکردن”
حەشدی شەعبی، توانیویەتی لە ڕێگەی یاسایی و حکومییەوە پێگەی خۆی بەهێز بکات، داتاکانی بودجەی ئێراق نیشانی دەدەن، کە تەرخانکراوە داراییەکان بۆ حەشد لە نێوان ساڵانی 2016 بۆ 2024، لە 1.1 تریلیۆن دینارەوە بۆ نزیکەی 4 تریلیۆن دینار زیادی کردووه، ئەم پارهدانكردنه وایکردووە میلاکی مرۆییان بگاتە زیاتر لە 230 هەزار کارمەند، کە ئەمەش حەشدی کردووەتە گەورەترین خاوەنکار لە دەرەوەی دامەزراوە مەدەنییەکان.
مۆنۆپۆڵکردنی وەبەرهێنان و سپیکردنەوەی پارە؛ کۆمپانیای گشتیی ئهلموههندس:- چەق و بزوێنەری ئابووری تەریب(الموازی). دامەزراندنی General Muhandis Company لەلایەن دەستەی حەشدی شەعبییەوە، وەرچەرخانێکی مێژووییە لە گۆڕینی ئەم گرووپه چەکدارانە بۆ قەوارەیەکی ئابووری سەربەخۆ. ئەم کۆمپانیایە کە لە2022 بڕیاری لەسەر درا و لە 2023 بە فهرمی تۆمارکرا، خاوەنی تایبەتمەندییەکی بێوێنەیە لە مێژووی کارگێڕی ئێراقدا.
- سەرمایە و پاڵپشتی:- کۆمپانیاکە بە سەرمایەی 100ملیار دینار دەستی بەکار کردووە. ئەوەی جێگەی سەرنجە، کۆمپانیاکە بەپێی یاسا، لە باج و تێچووەکانی ئاو و کارەبا و سووتەمەنی بەخشراوە، ئەمەش وای لێدەکات لە کێبڕکێیەکی نادادپەروەرانەدا بێت بەرامبەر کەرتی تایبەت.
- هەژموونی پڕۆژەکان:- تەنها لە سەرەتای کارکردنیدا، کۆمپانیاکە دەستی بەسەر زیاتر لە60 پڕۆژەی خزمەتگوزاری و ستراتیژیدا گرتووە لە پارێزگاکانی “دیوانیه، میسان، سهلاحهدین و بهغدادی پایتهخت” یەکێک لە مەترسیدارترین پڕۆژەکانی، کەرتی کشتوکاڵییە لە بیابانی سەماوە کە ڕەهەندێکی جیۆپۆلیتیکی و ئەمنی قووڵی هەیە.
- ستراتیژیی “ستونی:- چاودێران ئەم هەنگاوە وەک کۆپیکردنی ئەزموونی سوپای پاسدارانی ئێران دەبینن. ئامانج لێی دروستکردنی ئۆتۆنۆمییەکی داراییە، کە حەشد لە بودجەی ساڵانەی دەوڵەت بێ نیاز بکات، ئەمەش ڕێگر دەبێت لە هەر هەوڵێکی سیاسی بۆ هەڵوەشاندنەوە یان ڕێکخستنەوەی ئەم هێزانە لە داهاتوودا.
ئەم ئیمپراتۆرییەتە ئابوورییە، کە پاڵپشتە بە زیاتر لە ,000230 چەکدار لە ناو بودجەی فەرمیدا، ئەو هێزە داراییەی بۆ بەرەی مقاوەمە دابین کردووە کە لە مانگی شوباتی 2026دا پڕۆسە سەربازییەکانی دژی ژێرخانی وزەی هەرێمی کوردستانی پێ ئەنجام بدەن. لێرەوە دەردەکەوێت کە “کۆمپانیای موههندیس” تەنها ناوێکی بازرگانی نییە، بەڵکو ژووری ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی داراییە بۆ درۆن و مووشەکەکان لەژێر پەردەی ئاوەدانکردنەوەدا. خاڵی وەرچەرخانی ستراتیژی لە ئابووریی حەشددا، دامەزراندنی “کۆمپانیای گشتیی موهەندیس” بوو لە کۆتایی 2022دا. ئەم کۆمپانیایە بە دەسەڵاتی فراوان لە بوارەکانی نەوت، کشتوکاڵ و تەلارسازیدا، بووەتە ئامرازی کۆنترۆڵکردنی گرێبەستە حکومییەکان. جگە لەمەش وەبەرهێنانی حەشد بە قووڵی چووەتە ناو بازاڕی ئازاد و کەرتی خانووبەرە لە بەغداد، کە وەک ڕێگەیەک بۆ جێگیرکردنی سەرمایە و “سپیکردنەوەی پارە” دەبینرێت. ئەم هەنگاوە وای کردووە بەشێکی گەورە لە پارەی کاش (Liquidity) لە بازاڕدا لەژێر کۆنترۆڵی ئەواندا بێت.
“بودجەی تەرخانکراوی دەوڵەت، سەرچاوەی فەرمی”
حکومەتی ئێراق، بە فەرمی بودجەی ئەم گرووپانە دابین دەکات و وەک بەشێک لە سیستەمی ئەمنی وڵات ناساندوونی.
- گەشەی بودجە:- تەرخانکراوەداراییەکان لە نێوان ساڵانی 2016 بۆ 2024 زیاتر لە 4 هێندە زیادی کردووە.
- بڕی پارە:- بودجەکە لە 1.1 تریلیۆن دینارەوە بۆ نزیکەی 4 تریلیۆن دینار بەرز بووەتەوە.
- مەبەستی خەرجی:- ئەم بڕە پارەیە بۆ دابینکردنی مووچەی زیاتر لە 230 هەزار کارمەند و خەرجییە کارپێکردنەکان بەکاردێت.
ئابووریی سێبەر و بازاڕی ئازاد؛ گرووپهکان، بە قووڵی چوونەتە ناو کەرتی تایبەت و بازاڕی دراوەوە بۆ جێگیرکردنی سەرمایەکانیان:-
- کەرتی خانووبەرە:- کڕینی عەقاراتی گرانبەها لە بەغداد و دروستکردنی کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون و مۆڵە بازرگانییەکان.
- سپیکردنەوەی پارە:- بەکارهێنانی پڕۆژە بازرگانییەکان، وەک ڕێگەیەک بۆ سپیکردنەوەی پارە و کۆنترۆڵکردنی نەختینە (Liquidity) لە بازاڕدا.
- پشتیوانی دەرەکی:- هەندێک لە گرووپهكان (وەک عەسائیبی ئەهلی حەق و کەتائیبی حزبوڵا) جگە لە داهاتی ناوخۆیی، لەلایەن “فەیلەقی قودس”ی سوپای پاسدارانی ئێران و حزبوڵای لوبنانەوە پاڵپشتی دەکرێن.
بەرەو “دەوڵەت لە ناو دەوڵەتدا”؛- بەهێزبوونی ئابووریی حەشدی شەعبی، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر داهاتووی چاکسازیی ئابووری لە ئێراق. ئەم ئیمپراتۆرییەتە داراییە ڕێگە بە گرووپهكان دەدات وەک ئەکتەری سەربەخۆ بمێننەوە، تەنانەت ئەگەر هەژموونی دەرەکییان لەسەر کەمببێتەوە، بۆیە هەر هەوڵێک بۆ چاکسازی یان داماڵینی چەک لە داهاتوودا، بێبایەخ دەبێت ئەگەر پێشتر “داماڵینی دارایی” و شەفافکردنی سەرچاوەکانی وەبەرهێنانیان ئەنجام نەدرێت. ئەم میلیشیایانە گۆڕاون بۆ ناوەندی هێزی ڕاستەقینە، خاوەنی سەرچاوەی ئابووریی زەبەلاحن و تۆڕێکی فراوانی بەرژەوەندیخوازییان هەیە؛ کە لە بانکەکانەوە دەست پێدەکات و بە کۆنترۆڵکردنی کەرتی بەڵێندەرایەتی و گرێبەستە حکومییەکان کۆتایی نایەت، ئەمەش وایان لێدەکات بتوانن لەسەر هەژموون و کاریگەرییەکانیان بەردەوام بن.
“کاریگەریی هەژموونی دارایی حەشد لەسەر سیستەمی بانکی و ئابووری”
- مۆنۆپۆڵکردنی کەرتی بانکی و دراو:- بەهۆی ئەوەی بەشێکی زۆری پارەی کاش (Liquidity) لە بازاڕدا کەوتووەتە ژێر کۆنترۆڵی ئەم گرووپانە، ئەوان کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر نرخی دراو و جوڵەی پارە لە بازاڕدا هەیە.
- هەڕەشە بۆ کەرتی تایبەت:- ئەم وەرچەرخانە داراییە تەنها بریتی نییە لە قازانجی گرووپهكان، بەڵکو کێبڕکێی کەرتی تایبەت بەتەواوی دەخاتە ژێر هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەوە.
- سپیکردنەوەی پارە و بازاڕی خانووبەرە:- بەکارهێنانی کڕینی عەقاراتی گرانبەها و دروستکردنی مۆڵ و کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون وەک باشترین ڕێگە بۆ سپیکردنەوەی پارە دەبینرێت، کە ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر نرخی خانووبەرە لە شارەکان، بەتایبەت بەغداد، دروست دەکات.
- کۆنترۆڵکردنی گرێبەستەکان:- لەڕێگەی “کۆمپانیای گشتیی موهەندیس”ەوە، کە خاوەنی سەرمایەیەکی گەورەی 100 ملیار دینارییە، ئەم گرووپانە دەستیان گرتووە بەسەر گرێبەستە حکومییەکان لە بوارەکانی نەوت و تەلارسازی و کشتوکاڵدا، ئەمەش ڕۆڵی کەرتی تایبەتی بێلایەنی لەو گرێبەستانەدا لاواز کردووە.
- بارگرانی لەسەر دەوڵەت:- زیادبوونی بەردەوامی مووچەخۆرانی حەشد بۆ زیاتر لە 230 هەزار کەس، بارگرانییەکی درێژخایەنی دارایی لەسەر خەرجییە کارپێکردنەکانی دەوڵەت دروست کردووە، کە لە داهاتوودا دەبێتە ڕێگر لەبەردەم چاکسازییە ئابوورییەکان.
ئەم دۆخە وای کردووە حەشدی شەعبی وەک “دەوڵەتێک لە ناو دەوڵەتدا” بمێنێتەوە و هەر هەوڵێک بۆ داماڵینی چەک بەبێ “داماڵینی دارایی” و شەفافکردنی سەرچاوەکانیان، کاریگەری ئەوتۆی نابێت
ئاماری زیانی گیانی و مرۆیی بۆردومانهكان لهسهر ههرێمی كوردستان؛ لەسەرەتاى جەنگى نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژى ئێران لە 28ـى شوبات، هەرێمى کوردستان کەوتووەتە بەر هێرشى درۆنى و مووشەکى، لەکاتێکدا بەرپرسانى هەرێمى کوردستان بەردەوام جەخت لە بێلایەنى دەکەنەوە و ڕەتیدەکەنەوە ببنە بەشێک لە ململانێکانى ناوچەکە. بەگوێرەى ئامارەکان، هێرشەکان زیانى گیانى و ماددیان لێکەوتووەتەوە و تاوەکو ئێستا 13 کەس گیانیان لەدەستداوە کە دوایین قوربانى شەهیدبوونى شەش پێشمەرگە و برینداربوونى 30 پێشمەرگەى دیکە بوو لە دوو هێرشى مووشەکى بۆ سەر دوو پێگەى هێزەکانى پێشمەرگە لە بەنى هەریر لە سنوورى ئیدارەى سەربەخۆى سۆران.
کاریگەریی هێرشەکان لەسەر کەرتی وزە و وەبەرهێنان لە هەرێم؛ هێرشە بەردەوامەکانی درۆن و مووشەک، کە زۆربەیان لەلایەن ئەو گرووپانهوه ئەنجام دەدرێن کە دڵسۆزی تەواوی خۆیان بۆ دەرەوەی سنوور ڕاگەیاندووە، تەنها ئامانجی سەربازییان نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی ئابووریی قووڵیان هەیە:-
- پەکخستنی ژێرخانی وزە:– کێڵگە نەوتییەکان و وێستگەکانی غاز (وەک کۆرمۆر) بەردەوام دەکرێنە ئامانج بۆ پەکخستنی توانای هەناردەکردن و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی هەرێم.
- کشانەوەی کۆمپانیا بیانییەکان:– ئەم هێرشانە ترس لەلای وەبەرهێنەرانی بیانی دروست دەکەن، کە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی تێچووی دڵنیایی (Insurance) و ناچارکردنی هەندێک کۆمپانیا بۆ ڕاگرتنی چالاکییەکانیان.
- تێچووی پاراستنی ئەمنی:- حکومەتی هەرێم ناچارە بڕێکی زۆر لە بودجە و وزەی خۆی بۆ پاراستنی کێڵگەکان و کەرتی وزە تەرخان بکات، کە ئەمەش بارگرانییەکی دارایی زیادەیە لەسەر داهاتی گشتی.
- پەیوەندی بە ئابووریی سێبەرەوە:– ئەم هێرشانە وەک ئامرازێکی گوشار بەکاردێن بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان ملکەچی ئەو هاوکێشە ئابوورییانە بێت کە “ئیمپراتۆرییەتی ئابووریی سێبەر” لە بەغداد دەیانەوێت بیسەپێنن.
“دەرەنجامی ستراتیژی”
ئەم هێرشانە بەشێکن لە ستراتیژییەتێکی فراوانتر بۆ لاوازکردنی قەوارەی هەرێم وەک ڕکابەرێکی ئابووری و سیاسی لە ناوچەکەدا، تێکەڵکردنی “هێزی سەربازی” لەگەڵ “هەژموونی دارایی” وایکردووە کە ئەم گرووپانە بتوانن لە یەک کاتدا هەم لە ڕێگەی مووشەکەوە ژێرخانی ئابووری هەرێم پەکبخەن، و هەم لە ڕێگەی کۆنتڕۆڵکردنی بودجە و سیستەمی بانکییەوە فشارەکان توندتر بکەن.
بۆ ئامادهكردنی ئهم بابهته سوود لهم سهرچاوانه وهرگیراوه؛
- https://www.aljazeera.net/news/2026/3/25/%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%85%D9%84%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AD
- https://aawsat.com
- https://alkhanadeq.com/post/5499
- https://channel8.com/kurdish/news/191654
- https://www.alquds.co.uk/%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9/
- https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%B4%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%AF-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82
- https://www.kurdistan24.net/ckb/story/905164/%D8%A6%D9%88%D9%85%DB%8E%D8%AF-%D8%AE%DB%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%88-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%84%DB%95-500-%D9%87%DB%8E%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D8%A7%DA%95%DB%95%D9%88%D8%A7-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%D8%AA%DB%95-%D8%B3%DB%95%D8%B1-%D9%87%DB%95%D9%88%D9%84%DB%8E%D8%B1
ئامادەکردن: سهركۆ یونس
