“بەرایی”
جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران قەیرانی وزەی ئەوروپای تووندتر کردووە، ئەمەش بووەتە تووندترین قەیران لە دوای شۆکی دوای لەشکرکێشی ئۆکرانیا لە ساڵی 2012. نرخی وزەی جیهانی بەرزبووەتەوە لە کاتێکدا ترسی پچڕانی درێژخایەنی لێشاوی گەرووی هورمز هەیە لەگەڵ پەرەسەندنی ململانێیەکان، هەروەها کۆگاکانی غازی ئەوروپا بە نزمترین ئاستی وەرزی خۆیان لە زستانی ساڵی ٢٠٢٦ ەوە چوونەتە ساڵی ٢٠١٧-٢٠١٨. بازاڕی تووندی غازی سرووشتی شل (LNG) یەکێتی ئەوروپای لە وەڵامدانەوەی پچڕانی دابینکردندا کەمکردووەتەوە. ئەم شیکارییە هەوڵدەدات قەیرانی وزەی ئێستای ئەوروپا بە بەراورد لەگەڵ قەیرانی ساڵی ٢٠٢٢ شی بکاتەوە، ئەو بەردەوامییە پێکهاتەییانەی کە وایکردووە ئەوروپا بەرەوڕووی قەیرانەکە بێتەوە، هەڵسەنگاندن بۆ کاردانەوەی ئابووری، کۆمەڵایەتی و جیۆپۆلەتیکی لەسەر ئاستی وڵاتانی ئەندام، گونجاوی ستراتیژییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی یەکێتی ئەوروپا و نیشتمانی، و گەڕان بەدوای ئەو بژاردانەی کە لەبەردەستی یەکێتی ئەوروپادان لەگەڵ بەردەوامبوونی ململانێکان.
“لێکدانەوەیەك بۆ قەیرانی وزە دەوڵەتانی یەكێتی ئەوروپا لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٥”
لە ڕووی پێکهاتەوە قەیرانەکانی ساڵی ٢٠٢٢ و ٢٠٢٦ لە بنەڕەتدا هاوشێوەن، هەردووکیان دەرئەنجامەکانی شکستی دەیان ساڵەی ئەوروپا لە بوونیادنانی سەروەری ڕاستەقینەی وزە ئاشکرا دەکەن. ئەم لاوازییە لە ساڵی ٢٠٢٢دا لە پشتبەستن بە بۆرییەکانی سەر بە دەوڵەتێکی دوژمنکارانە دەرکەوت. لە ساڵی ٢٠٢٦دا لە پشتبەستن بە سیستەمێکی جیهانی گازی سرووشتی شل دەردەکەوێت، کە لە ناوچە دوورەکاندا بەرەوڕووی شۆکی جیۆپۆلەتیکی دەبێتەوە. لە ساڵی 2022ەوە نرخی غاز بۆ بەکارهێنەرانی پیشەسازی لە ئەوروپا بە تێکڕا 30% بەراورد بە چین بەرزبووەتەوە، هەروەها پێنج هێندە زیاترە لە ئەمریکا. زۆرێک لە پیشەسازییەکانی غاز و وزە زۆر ناچار بوون بەرهەمهێنان کەم بکەنەوە و هەندێک کارگەکانیش بەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی بەرهەمهێنانەوە داخراون. هەروەها هەردوو قەیرانەکە ناتەواوی ڕێبازێکی تەنیا لەسەر بنەمای بازاڕ بۆ ئاسایشی وزە نیشان داوە. بەپێی سیاسەتەکانی ئێستا، پێشبینی دەکرێت بەکارهێنانی غازی یەکێتی ئەوروپا تەنها بە ڕێژەی 25% کەم ببێتەوە، خۆبژێوی تا ساڵی 2050 دەگاتە تەنها 13%، واتە ئەم مەترسیانە زۆر دوورن لە کۆتایی. لە کاتێکدا ئەوروپا لە قەیرانی ساڵی ٢٠٢٢ مەترسییەکانی دابینکەرانی چڕ فێربوو، قەیرانی ساڵی ٢٠٢٦ ئاشکرای دەکات کە بنکەیەکی دابینکەرانی هەمەچەشن تەنها پارێزگارییەکی سنووردار پێشکەش دەکات کاتێک ژێرخانی گواستنەوە تێکدەچێت.
سەرەڕای ئەوەش، ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٢٦دا بیناسازییەکی زۆر ئاڵۆزتری بەڕێوەبردنی قەیرانەکانی هەیە لە چاو ساڵی ٢٠٢٢. لە نێوان مانگی ئابی ٢٠٢٢ و ژانویەی ٢٠٢٥، یەکێتی ئەوروپا بە سەرکەوتوویی خواستی غازی بە ڕێژەی ١٧% کەمکردەوە، کە یەکسانە بە ٧٠ ملیار مەتر سێجا غاز لە ساڵێکدا. پلاتفۆرمی وزە، میکانیزمی دابینکردنی هاوبەش بۆ گازی شل و چوارچێوەی یەكێتی ئەوروپا یەکگرت بۆ دروستکردنی ئامرازێک کە چوار ساڵ پێشتر بوونیان نەبوو. جگە لەوەش، جێگیرکردنی سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە خێراتر بووە؛ لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە یەکێتی ئەوروپا کارەبای زیاتری لە وزەی با و خۆرەوە بەرهەمهێناوە نەک لە غاز و لە ساڵی ٢٠٢٣دا تەنها وزەی با کارەبای زیاتری لە غاز بەرهەمهێناوە. لە ساڵی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار وزەی خۆر پشکێکی گەورەتری لە بەرهەمهێنانی کارەبای یەکێتی ئەوروپا لە خەڵوز پێکهێناوە. خەمڵاندنی پیشەسازی ئاماژە بەوە دەکات کە توانای دانراوی وزەی با و خۆر بە ڕێژەی 58% زیادی کردووە بە کۆی گشتی لە نێوان ساڵانی 2021 بۆ 2024، ئەمەش نزیکەی 38 ملیار مەتر سێجا غازی لە ماوەی سێ ساڵدا پاشەکەوت کردووە.
“لێکەوتە ئابووریی و جیۆپۆلەتیکی و کۆمەڵایەتی”
لێکەوتەکانی قەیرانی وزە کە لە ئەنجامی شەڕی ئێرانەوە هاتۆتە ئاراوە، بەسەر سێ بواردا دابەشکراوە کە ڕاستەوخۆ بەیەکەوە گرێدراون لە چوارچێوەی دەوڵەتانی یەكێتی ئەوروپادا، ئەوانیش
1. کاریگەرییە ئابوورییەکان؛ کاریگەرییەکانی قەیرانی وزە لەسەر سێکتەری ئابووریی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی سێ کەناڵەوە خۆی وێنا دەکات، ئەوانیش:- یەکەم؛ هەڵاوسان لە تێچووی بەرهەمهێنان، دووەم؛ کاریگەرییەکانی لەسەر نرخی وزەی بەکاربەر و سێیەم؛ کاریگەرییە داراییە بەتایبەتی ئەوەی پەیوەستە بە لایەنی سەروەری دارایی. زیانە ئابوورییەکان بە ڕوونی هەم بۆ هاووڵاتیان و هەم بۆ کاروبارەکانی حکومەتەکان زۆر بە ڕوونی دیار بوو. قۆناغی سەرەتایی قەیرانی نرخی غاز هۆکارێکی سەرەکی بوو بۆ هەڵاوسان و بەرزبوونەوەی بەرچاوی تێچووی ژیان. هەڵئاوسانی تێچووی بەرهەمهێنان کاریگەری زۆری لەسەر کەرتە پیشەسازییە وزەچڕەکان هەبوو، کە بڕبڕەی پشتی بەرهەمهێنان لە ئەوروپا پێکدەهێنن، وەک پۆڵا، ماددە کیمیاییەکان، شووشە، سیرامیک و کەلوپەلە کاغەزییەکان. بەرزبوونەوەی نرخی غاز و کاردانەوە بەرفراوانەکانی هەوڵەکانی حکومەتەکانی بۆ دەستەبەرکردنی دابینکردنی وزەی متمانەپێکراو و گونجاو بۆ هاوڵاتیان و بازرگانان ئاڵۆزتر کرد و تیشکی خستە سەر توانای کێبڕکێی نێودەوڵەتی پیشەسازی ئەوروپا. پێدەچێت ئەڵمانیا- گەورەترین هێزی پیشەسازی ئەوروپا- زۆرترین کاریگەری قەیرانەکەی لەسەر بێت. دابەزینی پیشەسازی بەهۆی قەیرانی وزە لە دوای ساڵی ٢٠٢٢ بووە هۆی گۆڕانکاری لە مۆدێلی ئابووری وڵاتدا. مەترسی قەیرانی وزەی دووەم هەیە کە دەتوانێت ئەوەی کە ڕێکخستنی بەرهەمهێنانی خولیی بوو بگۆڕێت بۆ زیانەکانی پێکهاتەیی هەمیشەیی.
2. کاریگەرییە جیۆپۆلەتیکییەکان؛ کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکانی قەیرانەکە لە کاریگەرییە ئابوورییە دوولایەنەکان زیاترە و پرسی یەکێتی ئەوروپا دەگرێتەوە. قەیرانی ساڵی ٢٠٢٢ لە کۆتاییدا بووە هۆی تا ڕادەیەک هاودەنگی لەناو یەکێتی ئەوروپادا، وڵاتانی ئەندام لەسەر پلانی هاوبەش، ئامانجەکانی کەمکردنەوەی داواکاری و ڕۆیشتنی گازی هاودەنگی ڕێککەوتن. قەیرانی ساڵی ٢٠٢٦ بەردەوامیی ئەم پێکهاتە هاوپشتییە تاقی دەکاتەوە و ئایا مەرجدارە یان نا. چەندین خاڵی فشار لە چوارچێوەی ئێستادا دیارە. وڵاتانی ئەندامی ئەوروپای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات- بەتایبەتی هەنگاریا و سلۆڤاکیا- تەنانەت پێش قەیرانەکەش، دوودڵییان نیشانداوە بەرامبەر بە ڕێککەوتنەکانی دابینکردن بە نێوەندگیری یەکێتی ئەوروپا و لەوانەیە بەدوای چارەسەری دوولایەنەدا بگەڕێن کە دەسەڵاتی بەکۆمەڵ دەخەنە بەردەم مەترسی. جگە لەوەش، ئەو چاوەڕوانییەی کە حکومەتەکان و باجدەران لە کۆتاییدا قورسایی بەرزبوونەوەی نرخەکان لە ئەستۆ دەگرن، هاندەرێک بۆ پیشەسازی ئەوروپی لاواز دەکات بۆ ئامادەکاری لە بەرامبەر قەیرانەکانی داهاتوو کە دەکرێت ڕووبەڕووی دەوڵەتانی یەکێتی ئەوروپا ببێتەوە. جگە لەوەش، چوارچێوەدان بە قەیرانەکە وەک ئەنجامی هەڵمەتێکی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل کە بەبێ ڕاوێژ لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا دەستیپێکردووە، ڕەهەندێکی ترانزاتلانتیک دەناسێنێت و بەڕێوەبردنی سیاسی داواکارییەکانی هاودەنگی ئاڵۆزتر دەکات.
3. کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکان؛ لەگەڵ پەرەسەندنی قەیرانی وزە، دابەزینی چالاکییە پیشەسازییەکان، بەرزبوونەوەی پارەی گاز و کارەبا و بەرزبوونەوەی هەڵاوسان، پێشبینی دەکرێت ئەوروپا قەیرانێکی کۆمەڵایەتی بەتایبەتی لەنێو چینی کرێکار و چینی ناوەڕاستدا بەخۆیەوە ببینێت، لەڕێگەی زیادبوونی بێکاری و دابەزینی هێزی کڕین. بەشێکی بەرچاو لە هاووڵاتیان (ماڵان) پشت بە ڕێژەی پاڵپشتیکراو دەبەستن بۆ گەرمکردنەوە و یارمەتی دەوڵەت؛ بۆیە، بەردەوامی قەیرانی نرخەکان پێویستی بە دەستێوەردانی دارایی دەستبەجێی حکومەتەکان دەبێت لە کاتێکدا کە دارایی گشتی ئەوروپا لە ئێستاوە ڕووبەڕووی تەحەدای سەقامگیری بووەتەوە.
“میکانیزمەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکە لەلایەن دەوڵەتانی یەكێتی ئەوروپا”
لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستا، یەکێتی ئەوروپا لە سیاسەتی خۆیدا بەرامبەر بە گەرووی هورمز ڕووبەڕووی دووڕیانێکی سێ لایەنی ڕاستەقینە دەبێتەوە. پێویستی بەوەیە کە گەرووەکە بە کراوەیی بهێڵێتەوە لەبەر هۆکاری ئاسایشی وزە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانێت بە شێوەیەکی تاکلایەنە ئەمنیەتی بکات. بەڵام هاوتەریبکردنی خۆی لەگەڵ هەڵمەتی ئەمریکا و ئیسرائیل کە ئەم هەڕەشەیەی لێکەوتەوە، مەترسی تێچووی دیپلۆماسی و جیۆپۆلەتیکی و هەروەها فشارە سیاسییە ناوخۆییەکانی ناو وڵاتانی ئەندام دەخاتە مەترسییەوە. کەواتە، میکانیزمەکانی دەوڵەتانی ئەوروپا بۆ چۆنیەتی مامەڵە کردن لەگەڵ قەیرانەکە ئەمانەن:-
میکانیزمی یەکەم:- بریتییە لە بەهێزکردنی بەشداریکردن لە چوارچێوەی ئێستادا بە زیادکردنی بەشدارییە ئۆپەراسیۆنییەکانی وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا لە هێزە دەریاییە یەکگرتووەکاندا، لە هەمان کاتدا جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ئەمە پەیوەندی بە ئاسایشی وزەوە هەیە و نەک پشتگیریکردنی شەڕ. ئەم بژاردەیە هاوتەریبی لەگەڵ ئەمریکا دەپارێزێت و کارکردنی هاوبەش لەگەڵ کاریگەرترین دەسەڵاتی ناوچەکە مسۆگەر دەکات، بەڵام ڕەنگە لە ڕووی سیاسییەوە لە ناوخۆدا گونجاو نەبێت بە لەبەرچاوگرتنی دوودڵی بەربڵاوی وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا بۆ هاوتەریبکردنی خۆیان لەگەڵ هەڵمەتی ئەمریکا و ئیسرائیل. جیاوازییەکانی نێوان بەشداریکردن لە دەستەبەرکردنی ئاسایشی گەرووەکە و بەشداریکردن لە شەڕدا لە چوارچێوەی ئێستادا کاڵ دەردەکەون و دەتوانێت تێچووی زۆری بسەلمێنێت.
میکانیزمی دووەم:- نوێنەرایەتییەکی سەربەخۆی ئەوروپییە بۆ پاراستنی ڕێگا دەریاییەکان. دەستپێکردنی ئەرکێکی دەریایی تایبەتمەند لە چوارچێوەی سیاسەتی هاوبەشی ئاسایش و بەرگری (CSDP)، دەتوانێت بژاردەیەکی سەربەخۆتر بێت بۆ یەکێتی ئەوروپا، بەڵام بە گرنگیدانێکی تایبەت بە پاراستنی هێڵەکانی دابینکردنی وزە. ئەمەش پێویستی بە بڕیارێکی ئەنجومەنی ئەوروپا دەبێت بەپێی مادەی ٤٣ی پەیماننامەی یەکێتی ئەوروپا و پەسەندکردنی کۆی دەنگی وڵاتانی ئەندام و ناسینەوەی هێزە بەشداربووەکان. لایەنی سیاسی ئەم بژاردەیە- دووپاتکردنەوەی سەربەخۆیی ستراتیژی یەکێتی ئەوروپا- زۆر گرنگە. مەترسییەکانی متمانەپێکراوی کارکردن بە هەمان شێوە گرنگن؛ نوێنەرایەتییەکی یەکێتی ئەوروپا بەبێ بەشداریکردنی هێزەکانی ئەمریکا، ڕووبەڕووی نەیارێکی بەتواناتر دەبێتەوە.
میکانیزمی سێیەم:- ڕێبازێکی دیپلۆماسییە بۆ بێلایەنکردنی گەرووەکە. پچڕانی درێژخایەنی ڕۆیشتنی گازی سرووشتی شل بە گەرووی هورمزدا دەبێتە کارەساتێکی ئابووری گەورە بۆ ئەوروپا. بۆیە ڕەنگە دەوڵەتانی ئەوروپا هەوڵێکی دیپلۆماسی نێودەوڵەتی بۆ دەستەبەرکردنی گەرەنتییەکی فرەلایەنە بۆ تێپەڕبوونی سەلامەت بەناو گەرووەکەدا، کە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان یان کۆمپانیا گەورەکانی هاوردەکاری وزە، لەوانەش هیندستان، ژاپۆن، کۆریای باشوور و چینەوە پشتگیری دەکرێت، بە دانوستان لەگەڵ تاران بۆ بێلایەنکردنی ڕێڕەوی ئاوەکە، بەدواداچوون بکەن. لە کاتێکدا بژاردەی دیپلۆماسی بە بەراورد لەگەڵ تووندی قەیرانەکە تاڕادەیەک خاو دەبێتەوە، بەڵام ڕەنگە بۆ یەکێتی ئەوروپا هەڵبژاردەیەکی ستراتیژی بێت و جیای بکاتەوە لە هەڵوێستی ڕەق و ڕەقی ئەمریکا.
“کۆبەند”
دووەم قەیرانی گەورەی وزەی ئەوروپا لە ماوەی چوار ساڵدا ئاشکرای دەکات کە پشتبەستنی کیشوەرەکە بە سووتەمەنی بەردینی کە لە بازاڕە جیهانییە جیۆپۆلیتیکییە ناجێگیرەکاندا بازرگانی پێوەدەکرێت، کەموکوڕییەکی پێکهاتەییە کە بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی شۆکی کارەساتبار لە نرخەکاندا لە ماوەیەکی ناڕێکدا تا ئەو کاتەی بەردەوام دەبێت. حکومەتەکانی ئەوروپا دەچنە ساڵی چوارەمی بەرزبوونەوە و ناجێگیری نرخی غاز، لەگەڵ هەموو زیانەکانی هاوپێچی کەرتی پیشەسازی و کاریگەرییە ناڕاستەوخۆکانی لەسەر نرخی بەکاربەر و خۆشگوزەرانی چینی کرێکار و چینی ناوەڕاست.
پرسی گەرووی هورمز نموونەی کورتهێنانی ستراتیژی فراوانترە. ئەوروپا لە مێژە ژێرخانی فیزیکیی دابینکردنی وزەی خۆی وەک بەرپرسیارێتی کەسانی دیکە و بەتایبەتی ئەمریکا مامەڵەی لەگەڵ دەکات. ئەمڕۆ ئەوروپا باجی ئەم حیساباتە هەڵەیە دەدات، چیتر ناتوانێت ئاسایشی هێڵە وزە گرنگەکانی بسپێرێت بە هاوبەشێک کە بەرژەوەندییەکانی تادێت لە بەرژەوەندییەکانی خۆی جیا دەبنەوە. بۆیە ڕێگای ئاسایشی ڕاستەقینەی وزەی ئەوروپا سێ قۆناغی ئینتقالی لە یەک کاتدا لەخۆدەگرێت: یەکەم، کەمبوونەوەی پێکهاتەیی لە داواکاری غاز کە بەسە بۆ کۆتاییهێنان بە پشتبەستن بە هاوردەکردن؛ دووەم: وەبەرهێنانێکی سیاسی لە دیپلۆماسی دەریایی کەنداو کە هاوتەریب بێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی وزەی ئەوروپا لەو ناوچەیەدا؛ و لە کۆتاییدا، قووڵکردنەوەی دامەزراوەیی میکانیزمەکانی هاوپشتی وزە لەسەر ئاستی یەکێتی ئەوروپا کە توانای کارکردنیان هەیە لە ژێر بارودۆخی جیۆپۆلەتیکی پڕلە ئاڵنگاریی و ئاڵۆزدا.
سەرچاوەکان؛
- https://www.ice.com/products/27996665/Dutch-TTF-Natural-Gas-Futures/data?amp%3Bspan=3&%3BmarketId=6164787&marketId=6164787
- https://www.iea.org/commentaries/european-gas-market-volatility-puts-continued-pressure-on-competitiveness-and-cost-of-living
- https://thinkeuropa.dk/en/explainer/2026-01-eu-natural-gas-prices-and-storage-status
- https://epc.ae/ar/details/featured/azmat-altaqa-fi-uwrubaa-bisabab-alharb-al-irania
- https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/actions-and-measures-energy-prices/repowereu-3-years_en
- https://www.euractiv.com/news/europes-high-energy-prices-are-hardening-into-a-structural-competitiveness-risk/
- https://www.nytimes.com/2026/03/13/business/energy-environment/iran-energy-costs-germany-factories.html
- https://www.euronews.com/my-europe/2025/06/16/hungary-and-slovakia-resist-eus-energy-security-plan
- https://europeangashub.com/european-gas-storage-deficit-deepens-as-winter-withdrawals-accelerate.html
