چی بەسەر هەرێمی کوردستاندا دێت، ئەگەر چەکی ئەتۆمی لەجەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران بەکاربهێنرێت؟ لەسەردەمی بێ کەرامەتی و بێ شکۆکردنی مرۆڤایەتی لەسەردەمی بەکاڵاکردنی مرۆڤ، هەمیشە مرۆڤەکان دەسیان لەسەر دڵیانە ئاخۆ کەی و چ کاتێک دەبێت ڕووبەڕووی مردن و جەنگ و ماڵوێرانی و ئاوارەیی و دەربەدەرکردن ببەنەوە لەسەر خاک و ماڵ و نیشتمانی خۆیان. تازەترین ترسی مرۆڤایەتی لە ئێستادا بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمییە لەجەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، لەم وتارەدا دەمانەوێت ئاماژە بە مەترسییەکانی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی بکەین لەم جەنگدا، لەسەر هەرێمی کوردستان و خەڵکەکەی، بەوردی باس لەو شار و ناوچانە دەکەین کە مەترسیی جدی و ترسناکیان لەسەرە و ڕێگاکانی چارەسەری فیزیکیی دەخەینەڕوو.
“چەکی ئەتۆمی و پێکهاتەکەی”
چەکی ئەتۆمی (ناوکی) بەهێزترین و وێرانکەرترین چەکە کە مرۆڤ دروستی کردبێت، ئەم چەکە “هێزە وێرانکەرەکە”ی لەو وزە گەورەیە وەردەگرێت کە لە ناوکی (ناوەندی) ئەتۆمەکاندا هەیە، بەپێچەوانەی چەکە تەقەمەنییە ئاساییەکان کە لە کارلێکی کیمیاییەوە وزە وەردەگرن، ئەم چەکە لە گۆڕانکاری فیزیکی لە ناوکی ماددەدا دروست دەبێت و پێکهاتەکانی بریتین لە.
- ماددەی سووتەمەنی (Fissile Material): ئەمە دڵی چەکەکەیە و ئەو ماددەیە کە دەتەقێتەوە زۆربەی جار یەکێک لەم دووانەیە:- یۆرانیۆمی پیتێنراو (Uranium-235). پلاتۆنیۆم (Plutonium-239). –
- تەقەمەنی ئاسایی (High Explosive): بۆ ئەوەی ناوکی ئەتۆمەکان پارچە بن، پێویستیان بە فشارێکی یەکجار زۆر هەیە، بۆیە لە دەوری ماددە ئەتۆمییەکە تەقەمەنی ئاسایی وەک TNT دادەنرێت تاوەکو لە کاتی تەقینەوەدا فشار بخاتە سەر ناوکەکە و پرۆسەی پیتاندن دەست پێ بکات.
- دەستپێکەری نیوترۆن (Neutron Initiator): ئامێرێکی بچووکە لە ناوەندی بۆمبەکەدا، لە ساتەوەختی تەقینەوەکەدا “نیوترۆن” دەوەشێنێت بۆ ناو سووتەمەنییە ئەتۆمییەکە تا زنجیرە کارلێکەکە دەست پێ بکات.
- بەرگ یان ڕەنگدانەوە (Tamper/Reflector): چینێکی قورسە لە دەوری سووتەمەنییەکە کە ڕێگری دەکات لەوەی نیوترۆنەکان بپرژێن و بڕۆنە دەرەوە، بەڵکو دەیانگەڕێنێتەوە بۆ ناوەوە تا زۆرترین ئەتۆم بشکێنن و هێزی تەقینەوەکە زیاد بکەن.
- سیستەمی کۆنتڕۆڵ و کارەبایی. کۆمەڵێک ئامێری ورد و هەستیارن کە کاتی تەقینەوەکە و بەرزاییەکەی دیاری دەکەن (زۆربەی بۆمبە ئەتۆمییەکان پێش ئەوەی بگەنە زەوی، لە هەوادا دەتەقێنرێنەوە بۆ ئەوەی زیانی زۆرتر بگەیەنن.
- بەرگی دەرەکی (Casing): ئەو بەرگە دەرەکییە تووندەیە کە هەموو بەشەکانی ناوەوە دەپارێزێت، بە تایبەت کاتێک بە مووشەک یان فڕۆکە دەگوازرێتەوە. مەترسییەکانی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەسەر هەرێمی کوردستان.
خوێنەرانی هێژا،بەشی سەرەکی ئەم وتارە بریتییە لە ڕوونکردنەوەی مەترسییەکانی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەسەر هەرێمی کوردستان لەگەڵ دیاریکردنی ئەو شار و ناوچانەی کە مەترسیی جدییان لەسەرە وە دیاریکردنی زیانەکان ئەم بابەتە لایەنێکی هەستیار و ئاڵۆزی جیۆپۆلیتیکی و ژینگەییە، دەکرێت کاریگەرییەکانی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لەسەر هەرێمی کوردستان لە چەند ڕەهەندێکی سەرەکییەوە کورت بکەینەوە.
1.کاریگەرییە جوگرافی و ژینگەییەکان (تیشکدانەوە)
- جوگرافیا:- کوردستان بەهۆی هاوسنوورییەوە لەگەڵ ئێران ڕاستەوخۆ دەکەوێتە ژێر کاریگەریی “بارانی ئەتۆمی”
- (Radioactive Fallout). ب. کەشوهەوا:- ئاڕاستەی با (Wind patterns) ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت ئەگەر با لە ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو ڕۆژئاوا بێت، تیشکدانەوەکە بە ماوەیەکی کەم دەگاتە قووڵایی خاکی هەرێم و کاریگەری لەسەر هەوا سەرچاوە ئاوییەکان و کشتوکاڵ دەبێت.
2.لایەنی مرۆیی و تەندروستی.
بەکارهێنانی ئەم چەکە تەنها لە کاتی تەقینەوەکەدا نامێنێتەوە، بەڵکو کاریگەری درێژخایەنی دەبێت بەجۆرێک
- نەخۆشییەکان:- زیادبوونی ڕێژەی شێرپەنجە تێکچوونی جینات و نەخۆشییە پێستییەکان لە ناوچە سنوورییەکان
. ب. کۆچی بە کۆمەڵ: لێشاوی ملیۆنەها ئاوارە لە ئێرانەوە بەرەو هەرێمی کوردستان ڕوودەدات کە ئەمەش فشارێکی گەورەی ئابووری و ئەمنی دروست دەکات
3.کاریگەرییە ئابووری و ژێرخانییەکان.
أ. ئاڵوگۆڕی بازرگانی:- هەرێمی کوردستان وەک ناوچەیەکی ترانزێت و هاوبەشی بازرگانی لەگەڵ ئێران هەموو جوڵەیەکی بازرگانی لەڕێگای دەروازە سنوورییەکانی لەگەڵ ئێران لەدەست دەدات.
ب. پەککەوتنی ژیان:- شەپۆلی کارۆموگناتیسی (EMP) کە لە تەقینەوە ئەتۆمییەکانەوە پەیدا دەبێت، دەکرێت ببێتە هۆی پەککەوتنی تۆڕەکانی کارەبا، پەیوەندییەکان و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان لە ناوچە سنورییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و ئێران.
. 4-دەرهاویشتە سیاسی و سەربازییەکان.
نەمانى سەقامگیری:- هەرێمی کوردستان دەکەوێتە ناو جەرگەی ململانێیەک کە هیچ دەسەڵاتێکی بەسەردا نییە، ئەگەری هەیە خاکی هەرێم وەک مەیدانی جەنگی بریکارەکان یان بۆ هێرشی پێچەوانە بەکاربهێنرێت ئەو ناوچانە کوێن،کە لەئەگەری بەرکاهێنانی چەکی ئەتۆمی لەم جەنگەدا مەترسیان لەسەرە؟ ئەوانیش بریتین لە؛ شارە سنوورییەکانی وەک هەڵەبجە، قەڵادزێ و پێنجوێن وە ناوچەکانی چۆمان و حاجی ئۆمەران دەبنە هێڵی پێشەوەی بەرکەوتن،ئەم ناوچانە بەهۆی نزیکییان لە ناوەندە سەربازی و ئەتۆمییەکانی ڕۆژئاوای ئێران، ئەگەری زۆری بەرکەوتنی تیشکدانەوەیان هەیە.
“ڕێگاکانی چارەسەر و خۆپارێزی چین ئەگەر چەکی ئەتۆمی بەکارهات؟
چونکە هەرێمی کوردستان خاوەنی چەکی بەرگریی ئەتۆمی نییە، چارەسەرەکان زیاتر خۆپارێزی و مرۆیی دەبن.
- پەناگەی تایبەت:- دروستکردنی پەناگەی کۆنکرێتی لەژێر زەوی کە دژی تیشکدانەوە و پەستانی هەوا بن، بەتایبەت لە ناوچە سنوورییەکانی وەک چۆمان و حاجی ئۆمەران و پێنجوێن و قەڵادزێ.
- کۆگای ستراتیژی:- پاشکەوتکردنی خۆراک و ئاوی پاک لە شوێنی پارێزراو، چونکە دوای تەقینەوەکە هەوا و ئاوی سەر زەوی لەو ناوچانە ژەهراوی دەبن.
- دەرمانی خۆپارێزی: دابینکردنی حەبی “پۆتاسیۆم ئایۆداید” (Potassium Iodide) بۆ هاووڵاتییان، کە ڕێگری دەکات لە هەڵمژینی تیشکدانەوە لەلایەن غودەی دەرەقییەوە.
- دیپلۆماسی و بێلایەنی:- هەوڵە سیاسییەکان بۆ دوورخستنەوەی خاکی هەرێم لە ململانێکان و ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی خاکەکەی وەک بنکەی هێرشبردن، تا نەبێتە ئامانجی ڕاستەوخۆ.
- هۆشیاریی گشتی:- فێرکردنی خەڵک لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ “بارانی ئەتۆمی” (مانەوە لە ماڵەوە، داخستنی پەنجەرەکان و بەکارنەهێنانی ئاوی سەرچاوە کراوەکان). خوای گەورە کوردستانی گەورە و هەموو کوردێک بپارێزێت و نیشتیمانمان ئاودان
سەرچاوە؛
- ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم (IAEA): بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتەی چەکەکان و مەودای تیشکدانەوەی ناوکی.
- نەخشەی جیۆپۆلیتیکی و سەربازی: کە دووریی نێوان ناوەندە ئەتۆمییەکانی ئێران و شارە سنوورییەکانی هەرێم دیاری دەکەن
- ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی (WHO): سەبارەت بە کاریگەرییە بایۆلۆژییەکانی تیشکدانەوە و “بارانی ئەتۆمی” لەسەر مرۆڤ و ژینگە
- زانستی فیزیکی ناوکی: کە باس لە چۆنیەتی کارکردنی (Fission) و بڵاوبوونەوەی شەپۆلە گەرمی و فشارەکان دەکات
- ڕێکخراوی نێودەوڵەتی خاچی سوور (ICRC): تایبەت بە دەرهاویشتە مرۆییەکان و چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ قوربانیانی ئەتۆمی.
