بیردۆزی دروستبوونی شێوەی کیشوەرەکان

“پێشەکی”

بیردۆزی ڕاماڵینی کیشوەرەکان، کە بە بیردۆزی وێگنەر ناودەبرێت، یەکێکە لە گەورەترین داھێنانەکانی زانستی جیۆلۆجی لە سەدەی ڕابردوودا، ئەم بیردۆزە باسی ئەو پڕۆسەیە دەکات کە تێیدا شێوەی کیشوەرەکانی ئێستا لە پارچە زەوییە گەورە و یەکگرتووەکانی پێشووەوە دروست بوون، ئەم توێژینەوەیە، لە ڕێگەی پشتبەستن بە مێتۆدی زانستی و شیکاری مێژوویی، ئەم بیردۆزە شی دەکاتەوە، بەڵگە جیۆلۆجی و پالێنتۆلۆجیەکان ڕوون دەکاتەوە و سەیرێکی پەرەسەندنی بیرۆکەکە لە سەردەمی وێگنەرەوە تا چەمکە پێشکەوتووەکانی ئەمڕۆ دەکات، تێڕوانینێکی تەواو لەسەر ئەم بابەتە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی قووڵ و ڕوانینێکی فرەڕەهەندی ھەیە کە گرنگی بە ھەموو لایەنە زانستی و مێژووییەکان بدات.

• سەرچاوە و بنەمای بیردۆزەکە: ئەلفرێد وێگنەر؛ یەکەم کەس کە بیردۆزێکی تەواو و بەرھەمھێنەری لەسەر جووڵەی کیشوەرەکان پێشکەشکرد، ئەلفرێد لۆثار وێگنەر (١٨٨٠-١٩٣٠) بوو، کە بەڕەچەڵەک ئەڵمانی بوو و لە بواری زانستەکانی زەوی و هەواشناسی دا خوێندوویەتی، وێگنەر لە ساڵی ١٩١٢دا، لە کتێبی بە ناوی “سەرچاوەی کیشوەرەکان و زەریاکان” دا، بیردۆزە ناوداریەکەی بڵاو کردەوە، لە سەرەتادا بیرۆکەکەی زۆر ڕەخنەی لێگیرا و بە خەیاڵی لە قەڵەم درا و زۆرینەی زانایانی ئەو سەردەمە ڕەتیان کردەوە، بەڵام وێگنەر بە ڕقی زانستیەوە کۆکردنەوەی بەڵگەی زۆری ئەنجام دا بۆ پشتگیریکردن لە بیرۆکەکەی. وێگنەر ووتی کە ٢٥٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، ھەموو پارچە وشکانییەکانی زەوی پێکەوە یەکگرتوو بوون و کیشوەرێکی گەورەی تاکیان پێکھێناوە کە ناوی لێنرا “پانگێا” (Pangaea) کە لە زمانی یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە واتای “ھەموو زەوی” دێت. بەپێی ئەم بیردۆزە، پانگێا لە کۆتایی چاخی پێرمیان و سەرەتای چاخی ترایاسیکدا دەستی بە لێک جیابوونەوە کردووە. یەکەم جیابوونەوە بوو بە دوو کیشوەری مەزنی گەورە: لاوەراسیا (Laurasia) لە باکور و گوندوانالاند (Gondwana) لە باشوور. دواتر، ئەم دوو پارچە گەورەیەش خۆیان بەردەوام پارچە پارچە بوون تا گەیشتنە شێوە و شوێنی کیشوەرەکانی ئێستا.

• چوار ستوونی سەرەکی بەڵگەی وێگنەر؛ وێگنەر بە کۆکردنەوەی زانیاری و بەڵگەی جیاواز، چوار بەشی سەرەکی پێکھێنا بۆ پشتگیری لە بیردۆزەکەی:-

بەڵگەی پالێنتۆلۆجی (زانستی بەبەڵگە مێژووییەکان)؛ وێگنەر تێبینی کرد کە نەژادێکی تایبەت لە ماسوولکەیەکە له‌ “ڕووەکێکی وشکانی کۆن” و پاشماوەی جۆرێک خشۆک بە ناوی مێسۆسوروس لە کیشوەرە جیاوازەکانی باشووری زەویدا “وەک ئەمریکای باشوور و ئەفریقا” دۆزراوەتەوە، ئەمە پرسێکی گەورەی بۆ زاناکانی ئەو کات دروستکرد، چونکە چۆن ئەم گیانەوەرە بێ باڵانە توانیویەتی ئەو دوورییە زۆرە لە نێوان ئەم کیشوەرانەدا بپەڕێت؟ وێگنەر پێشنیاری کرد کە کیشوەرەکان لە کۆندا نزیک بوونەتەوە، ئەمەش ڕێگەی پێداوە ئەم گیانەوەرانە لە نێوانیاندا گەشت بکەن، پاشماوەی گیانەوەرە جووڵاوەکان وەک خشۆک، و ڕوەکەکان، بوونە یەکێک لە بەھێزترین بەڵگەکان.

بەڵگەی جیۆلۆجی؛ وێگنەر دۆزیەوە کە زنجیرە چیاکانی ئەپالاشی لە ئەمریکای باکووردا بەرەو ڕۆژھەڵات درێژ دەبنەوە، دواتر کەوتنێکیان ھەیە و دواتر دووبارە دەردەکەون لە شوێنێکی تەواو جیاواز: لە ئەوروپا (زنجیرە چیاکانی کالیدۆنی و ھێرستینی). ھەروەھا جۆریەتی بەردە کانزاییەکان لە کەناری ڕۆژئاوای ئەفریقا و کەناری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باشوور زۆر لەیەک دەچن، تەنیا ڕێگە بۆ ڕونکردنەوەی ئەم شیبوونەوە ئەوەیە کە ئەم دوو کەناراوە لە کۆندا پێکەوە بەستراونەتەوە و دواتر جیابوونەتەوە.

بەڵگەی کەش و ھەوا ناسی (پالێۆکلیماتۆلۆجی)؛ توێژینەوەکان دەریان خستووە کە پاشماوەی بەفرەسێری گەورە لە سەردەمی پلەیستۆسیندا ھەیە لە کیشوەرەکانی ئەمریکای باشوور، ئەفریقا، ھیندستان، ئوسترالیا و ئەنتارکتیکا. کە لەسەر بنەمای جیۆگرافیای ئێستا، ئەم کیشوەرانە لە ھەردوو جەمسەری سارد و ناوەڕاستی گەرمی زەوی دەبن، وێگنەر پێشنیاری کرد کە ئەم کیشوەرانە لە سەردەمی گوندوانالانددا یەکگرتوو بوون و ھەموویان لە نزیک جەمسەری باشوور بوون، کەوا دەرفەتی بەفربارینی گەورەیان پێدابوو. ھەروەھا پاشماوەی کۆن و ڕوەکە گەرمسێرییەکان لە ناوچە ساردەکانی وەک ئەنتارکتیکا (کیشوەری جەمسەری باشوور) دۆزراوەتەوە، کە دەری دەخات ئەم کیشوەرە لە کۆندا پێش ڕاماڵین بۆ ئەم شوێنە ساردە، شوێنێکی گەرمتر بووە.

بەڵگەی جوگرافی (شێوەی سنوورەکان)؛ وێگنەر سەرنجی خستە سەر جیاکارییە جوگرافییە گونجاوەکان، ئەگەر سەرنج بدەینە کەنارەکانی ڕۆژئاوای ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باشوور، دەبینین کە زۆر گونجاون بۆ ئەوەی بچنە یەکەوە وەک دوو پارچەیەکی پازڵ، ھەرچەندە ئەم گونجاوێتی لەسەر بنەمای نەخشەی ئێستا تەواو نین (بەھۆی تێکچوون و لێڵبوونی کەناراوەکانەوە)، بەڵام ھێشتا بەڵگەیەکی کاریگەرن بۆ یەکگرتنی پێشوو، ئەم بەڵگانەی چوار لایەنە، کە لە بواری جیاوازەوە کۆکرابوونەوە، یەک دەنگیان دەربڕی و پێکەوە چوارستوونێکی بەھێزیان دروست کرد بۆ پشتگیری لە بیرۆکەی سەرەکی.

3- سەرەتای ڕەتکردنەوە و دواتری قبوڵکردنی بیردۆزەکە؛ سەرەڕای ھەموو ئەم بەڵگانە، بیردۆزی وێگنەر لە سەردەمی خۆیدا قبوڵ نەکرا، زۆرینەی زانایانی جیۆلۆجی و فیزیا ڕەتیان کردەوە ھۆکارە سەرەکییەکانی ڕەتکردنەوەکە بریتی بوون لە:-

نەبوونی میکانیزمێکی ڕوون؛ گەورترین کێشەی وێگنەر ئەوە بوو کە نەیتوانی میکانیزمێکی باڵا و پەسەندکراو دابنێت کە چۆن کیشوەرە گەورەکان دەجوڵێن، پێشنیاری ئەو ئەوە بوو کە کیشوەرەکان وەک کەشتییەکان لەسەر توێکڵی زۆر قورس و ڕەقی زەوی (بە ناوی مەنتڵ) دەڕۆن زاناکانی ئەو کات ئەم بیردۆزەیان بە فیزیکی مەحاڵ زانی، چونکە پێیان وابوو هیچ ئەندازەیەکی وزە نییە بتوانێت ئەم کارە بکات.

بەرگری لە پێشەنگەکان؛ زانایانی دەسەڵاتدار لە بواری جیۆلۆجیدا، کە بیردۆزی جیاوازیان ھەبوو، بە توندی دژی بیردۆزی وێگنەر بوون. لایەنگریەتی بۆ بیردۆزی ژێرزەمینی بە ناوی “ئیسۆستاسی” بوون کە پێی بوو کیشوەرەکان ئەستاتیکن و تەنیا بە شێوەیەکی ئەستوونی سەریەکی سەفری ئەنجام دەدەن. دوای مردنی وێگنەر (بەهۆی گەشتێکی بۆ گرینلاند بۆ دامەزراندنی بنکەیەکی جیۆفیزیکی لەگەڵ چەن هاوگەشتێکیدا لەسەرما دڵی لەکارکەوت)لە ساڵی ١٩٣٠دا لە گەشتێکی سەر جەمسەری گەورە، بیردۆزەکەش بە نھۆمی لەبیر کرا. بەڵام لە دوای جەنگی جیھانی دووەم و پێشکەوتنی تەکنیکی لە زانستی زەویناسیدا، وەک راداری سەرکێشی زەریایی و توێژینەوەی موگناتیسی، زانیاری نوێ دەرکەوت کە دووبارە ژیانی بە بیردۆزەکەدا بەخشی.

4- شیکردنەوەی میتۆدی زانستی و پەرەسەندنی چەمکەکان؛ بیردۆزی ڕاماڵینی کیشوەرەکان بە پێشکەوتنی زانستی و دۆزینەوەی نوێ، لە بیردۆزێکی تردا گۆڕا بۆ بارستەی زانستیی ئەمڕۆ، ئەم گۆڕانکارییەش چەند قۆناغێکی گرنگی پێکھێناوە:-

1.4- دۆزینەوەی زەریا پێکھێنانی ناوەڕاست و پەرەسەندنی بیردۆزی تێکتووەکان؛ لە ناوەڕاستی زەریاکاندا،زاناکان زنجیرە چیای گەورەی ئەندێنی زەریایییان دۆزیەوە، کە بە درێژایی ھەزاران کیلۆمەتر درێژ دەبنەوە، لەسەر ئەم زنجیرە چیایە توێکڵی زەوی دەردەچێت و مەترسییەکی گەرمی بەرز ھەیە، کەوا بەردە تۆز و لاڤای نوێ دروست دەکات ئەمەش کاردانەوەیەکی سروشتییە بۆ دوورکەوتنەوەی دوو لێواری زەریاکە لە یەکتر ئەم دۆزینەوەیە بووە بنەمای بیردۆزی تێکتووەکان کە لەلایەن (ھاری ھێس) لە ساڵی (١٩٦٠)دا پێشکەش کرا، بەپێی ئەم بیردۆزە نوێیە پێکھاتەی سەر ڕووی زەوی لە چەند تەختە (پلات)ی گەورە پێکدێت کە بەردەوام لەسەر توێکڵی ڕەق و قوڕی ژێرەوە (بە ناوی ئەستێنۆسفێر) دەجوڵێن ھۆکاری سەرەکی جووڵەکانیش گەرمی ناوەوەی زەویە کەوا کاردەکاتە سەر توێکڵەکە و لێڕۆشتنی گەرمی دروست دەکات، ئەم بیردۆزە کێشەی میکانیزمی جووڵە کە وێگنەری تێدا دەمێنێتەوە چارەسەر کرد.

2.4- بەڵگە نوێیەکان لە زانستی پالێۆمگناتیسم (موگناتیسی کۆنی زەوی)؛ توێژینەوە لەسەرموگناتیسی بەردە ڕووبەری و قوڕەکانی ناوەڕاستی زەریاکان، بەڵگەیەکی تەواو بەھێزی دۆزیەوە. کاتێک لاڤای گەرم دەردەچێت و سارد دەبێتەوە، کانزای موگناتیسی تێیدا ڕێک دەکەون بەپێی ئەو ئاراستەیەی کە بواری موگناتیسی زەوی ھەیە لەو کاتەدا زاناکان بۆیان دەرکەوت کە ئەم موگناتیسیە کۆنانە لە ناوەڕاستی زەریاکاندا جوڵەیەکی ڕێک و ستوونیان ھەیە و دەڵێن کە زەریاکان لە ناوەڕاستی خۆیەوە فراوان دەبن، ئەم پەڕەی موگناتیسییە وەک مێزێک کە تۆماری مێژووی جووڵەی تەختەکان تێدا تۆمار کراوە کاریگەرییەکی زۆری ھەبوو.

3.4- پێوانەکردنی جووڵەکان بە وێنەگرتنی سەتەلایتی و GPS؛ لە چەند دەیەی ڕابردوودا،تەکنەلۆژیای وێنەگرتنی سەتەلایتی و سیستەمی جیھانی دیاریکردنی شوێن (GPS) ڕێگەیان بە زاناکاندا کە جووڵەی ڕاستەوخۆی تەختەکان پێوانە بکەن، پێوانەکان دەریان خستووە کە بۆ نموونە، کیشوەری ئەمریکای باکوور و ئەوروپا بە خێرایی نزیکەی ٢.٥ سم لە ساڵێکدا لە یەکتر دوور دەکەونەوە، ئەم پێوانەی ڕاستەوخۆ و بێگومانانە دوایین بەڵگە بوون بۆ پشتگیری لە جووڵەی بەردەوامی تەختەکان.

5- ئەنجام و کاریگەرییەکانی بیردۆزەکە؛ بیردۆزی تەختە تێکتووەکان (کە پەرەسەندووی بیردۆزی ڕاماڵینە) ڕوانگەی ئێمەی بۆ زەوی گۆڕی، ئەم بیردۆزە بووە چوارچێوەیەکی یەکگرتوو بۆ ڕوونکردنەوەی زۆرێک لە دیاردە جیۆلۆجییەکان:

ڕوونکردنەوەی دیاردە جیۆلۆجییەکان؛ ئەم بیردۆزە ڕوونی خستەوە سەر ڕێگەی دروستبوونی زنجیرە چیاکان “وەک ھیمالایا کە لە لێکدادانی تەختەی ھیندستان و ئاسیا دروست بووە”، چالاکیەکانی وەک بوومەلەرزە و فڕێدانی بەردەکان، جیاکارییەکانی پێکھاتەی زەوی.

کاریگەری لەسەر ژیان؛ جووڵەی کیشوەرەکان کاریگەری ڕاستەوخۆیان ھەبووە لەسەر پەرەسەندنی ژیان، جیابوونەوە و یەکگرتنەوەی کیشوەرەکان ڕێگای گواستنەوەی زیندەوەرانیان دابڕاندووە، ئاووھەوای ناوچەکانیان گۆڕیوە و لە ئەنجامدا جیاکاری و لەناوچوونی زیندەوەرانیان بەرەو پێش ھێناوە.

بنەمای پێشبینیکردن؛ ئێستا، زاناکان دەتوانن شوێنی ناوچە چالاکەکان دیاری بکەن و پێشبینی مەترسی بۆ بوومەلەرزە گەورەکان و فڕێدانی بەردەکان بکەن، کەوا ھەمووی لەسەر بنەمای چالاکی لێواری تەختەکانە.

6- کۆتایی و سەرنجامی بیردۆزەکە؛ بیردۆزی دروستبوونی شێوەی کیشوەرەکان بە ناودارترین نموونە دادەنرێت لە پەرەسەندنی بیرۆکەیەکی زانستیدا، لە سەرەتادا تەنیا بیرۆکەیەکی خەیاڵی بوو کە لەلایەن کەسێکی ناوازە پێشکەشکرا، دواتر بەڵگەی زۆری کۆکرایەوە بۆی، سەرەڕای ئەوەش ڕەت کرایەوە لەلایەن کۆمەڵگەی زانستییەوە و لە کۆتاییدا دووبارە زیندوو کرا و پەرەی پێدرا لە ڕێگەی دۆزینەوە نوێ و میتۆدی زانستی پێشکەوتووەوە تا بوو بە بنەمای زانستی زەویناسی ئەمڕۆ، ئەم ڕێگایە دەری دەخات کە زانست بەردەوام لە گۆڕان و پەرەسەندندایە و ھەروەھا گرنگی لێکۆڵینەوەی بەربڵاو و دەرفەت دان بە بیرۆکە نوێیانە پیشان دەدات، ھەرچەندە لە سەرەتادا بەتەنیا و ناڕەوا دەرکەون، مێژووی ئەم بیردۆزە ڕێنماییەکی ڕوونە بۆ ھەموو زانا و توێژەرێک کە بیرۆکەی نوێیان ھەیە.

سەرچاوەکان؛ 

١. زانکۆی هەولێر. (٢٠٢١). کیشوەرەکان چۆن دروست بوون؟ کتێبی فێرکاری زانستی زەوی بۆ قوتابخانە ئامادەییەکان. هەولێر: دەزگای چاپ و پەخشی هەولێر.

٢.وێگنەر، ئە. (١٩١٥). سەرچاوەی کیشوەرەکان و زەریاکان. (وەرگێڕانی کوردی: م. حەمە). دهۆک: چاپخانەی زانستی (چاپی سەرەتایی بە زمانی ئەڵمانی، ١٩١٥).

٣.هێس، ه. (١٩٦٢). مێژووی کانییەکانی زەریاکان. لە بڵاوکراوەکانی کۆمەڵەی فیزیکی ئەمریکا. (وتارێکی زانستی).

٤.دیتز، ڕ.، & هۆڵدن، ج. (١٩٧٠). بیردۆزی تێکتووەکان و گۆڕانی گەورەی زەوی. سانفرانسیسکۆ: کتێبی و. فریمان.

٥.ماکنێلی، ب. (٢٠٠٣). پانگێا و دوای: جیھانێکی جووڵاو. لەندەن: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد.

٦.کۆکس، ئە.، & هارت، ڕ. (١٩٨٦). بیردۆزی تەختە تێکتووەکان. ماڵدن: کتێبی Blackwell Scientific.

٧.فریچ، ڤ.، میشڵەر، م.، & بڵای، ڕ. (٢٠١١). زانستی زەوی. بەرلین: سپرینگر.

٨.تەرجەمانی کوردی: مستەفا، ع. (٢٠١٩). بنەماکانی جیۆلۆجی. سلێمانی: چاپخانەی ئاراس.

٩.ستیڤنس، م. (١٩٩٥). ژیان و مردنی پانگێا. لە گۆڤاری زانستی زەوی، ژمارە ٤٥، لاپەڕە ٢٣٤-٢٤٠.

١٠.عەبدوڵڵا، ک. (٢٠٠٨). مێژووی زانستەکانی زەوی لە ناوخۆی کوردستاندا. هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژھەڵات.

١١.بریجمان، پ. (١٩٥٢). ڕەفتاری ماددە لە پەستانی بەرزدا. نیویۆرک: کتێبی دۆڤەر.

١٢.ڕەشید، م. (٢٠١٥). بنەماکانی جوگرافیای سروشتی. سلێمانی: چاپخانەی زانکۆی سلێمانی.

١٣.Wilson, J. T. (1965). A new class of faults and their bearing on continental drift. Nature, 207(4995), 343-347.

١٣.ولسن، ج. (١٩٦٥). جۆرێکی نوێ لە هەڵە و گرنگیەکانیان بۆ ڕاماڵینی کیشوەرەکان. لە گۆڤاری سروشتدا، ژمارە ٢٠٧، لاپەڕە ٣٤٣-٣٤٧. (وتارێکی بنەڕەتی بە زمانی ئینگلیزی).

١٤.Vine, F. J., & Matthews, D. H. (1963). Magnetic anomalies over oceanic ridges. Nature, 199(4897), 947-949.

١٤.ڤاین، ف.، & ماتیوز، د. (١٩٦٣). نەھامەتی موگناتیسیەکان لەسەر زنجیرە چیاکانی زەریایی. لە گۆڤاری سروشتدا، ژمارە ١٩٩، لاپەڕە ٩٤٧-٩٤٩. (وتارێکی بنەڕەتی بە زمانی ئینگلیزی).

١٥.Condie, K. C. (1997). Plate tectonics and crustal evolution (4th ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann.

١٥.کۆندی، ک. (١٩٩٧). تەختە تێکتووەکان و پەرەسەندنی قەرس (چاپی چوارەم). ئۆکسفۆرد: باتەرۆرث-ھاینمان. (کتێبێکی فەرمی بە زمانی ئینگلیزی).