“ناساندنێک بۆ کتێبی کورد و شیعە”
ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر بۆ سەربازە شیعەکان لە سوپای ئێراقی “ئەگەر ناچارکران شەڕ لە دژی کورد بکەن، ئەوا لولەی تفەنگەکانتان ڕوو بکەنە ئاسمان و تەقە بە هەوادا بکەن.”
کتێبی “کورد و شیعە، بارگۆڕانی دەق و هەڵوێست لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا مێژووی هاوچەرخ” لێکۆڵینەوەیەکە و د.یاسین تەها محەمەد نووسیویەتی و ساڵی(٢٠٢٥) ناوەندی چاوی کورد بۆ پەرەپێدانی سیاسی چاپ و بڵاوی کردووەتەوە. کتێبێکی بە بایەخە بۆ تێگەشتن لەو پەیوەندییە لە مێژیینەیەی لە نێوان کورد و شیعە لە ئێراقدا هەبووە، گەڕانە بەدوای ئەو دەقە کەلەپوورییانەی، کە شیعەکان دەربارەی کورد و دۆزەکەی چییان وتووە و تێڕوانیان بۆ کورد چی بووە، لە سەدەی دەیەمی زایینییەوە دەستپێدەکات و لە مێژووی هاوچەرخی ئێراقیشدا، لە هەڵوێستی مەرجەعەکانی شیعە، هەر لە شۆڕشی ئەیلولەوە هەتا ساڵی (٢٠١٨) درێژدەبێتەوە. دەستپێکیش چوارچێوە تیۆرییەکانی باسکردووە لە بابەت؛ چەمکی شیعەگەری وەک زاراوە و وەک چەترێکی گشتی بۆ لایەنگرانی ئالوبەیت، باوەڕبوون بەوەی، کە عەلی کوڕی ئەبی تالیب یەکەم خەلیفە و ئیمامی شەرعییە لە دوای پێغەمبەر(د.خ)، زنجیرەی هەر دوازدە ئیمامەکەی شیعە و تایبەتمەندییەکانی ئیمام، مێژووی سەرهەڵدانی شیعەگەری، هەر سێ ڕەوتی؛ دوازدە ئیمامی، ئیسماعیلی و زەیدی، پاشان دامەزراوەی مەرجەعیەت و پێگەی ئایینی شاری نەجەف خراوەتەڕوو. دواتر باس لەو دەقانە دەکات، کە تێڕوانینی نەرێنیان بۆ کورد و ڕەچەڵەکیان هەبووە و لێکەوتەی ئایینی و مێژوویی بەرچاویان لێ کەوتووەتەوە. باسی دوای ئەوەش تایبەتە بەو قۆناغە مێژوویییانەی، کە هەم دژایەتی بووە، هەمیش هاوسۆزی و بڵاوبوونەوە و کاریگەری شیعەگەرییە لە کۆمەڵگای کوردەوارییدا.
“مەرجەعی باڵا و کورد”
بەشێکی کتێبەکە و کۆتا بەشی، کە جێگای باسی ئێمە لێرەدا تایبەت کراوە بە هەڵوێستی مەرجەعە هاوچەرخەکانی نەجەف دەربارەی کورد و ماف و بزاڤەکانیان لە باشووری کوردستاندا، چییان وتووە و چۆن لەگەڵ ئاریشەکانی نێوان حکومەتی ئێراقی و کوردەکاندا نێوەنگیری و ڕۆڵیان گێڕاوە، لەو نێوەندەدا بەشێک لە هەڵوێستی چوار مەرجەعی باڵای شیعەکان، دەربارەی کورد و بزاوتەکانی نواندوویانە، لە شۆڕشی ئەیلولەوە، هەتا ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە مانگی(ئەیلولی٢٠١٧) پیشان دەدەین. ئەوانیش؛ “ئایەتوڵڵا موحسین ئەلحەکیم، ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر، ئایەتوڵڵا محەمەد حوسێن شیرازی و ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی”ن.
“ئایەتوڵڵا موحسین ئەلحەکیم(١٨٨٩- ١٩٧٠)”
شۆڕشی (١٤ی تەموزی١٩٥٨) لە ئێراق سەرکەوت و سیستمی پاشایەتی ڕووخا، بەهاری ئاشتی و پێکەوەژیان لە نێوان حکومەتی ئێراقی و کوردەکان تەمەنی کورت بوو، مانگی(ئەیلولی١٩٦١) شەڕ لە نێوانیاندا هەڵگیرسا و دواتر بۆ ماوەی چواردە ساڵ(١٩٦١- ١٩٧٤) “شۆڕشی ئەیلول” درێژەی کێشا. پێکهاتەی سوپای ئێراقی بەشێکی زۆری ئەفسەر و سەربازی شیعە بوون، چ دەسەڵاتدارانی ئێراق و چ کوردەکانیش هەوڵی ئەوەیان دەدا لە مەرجەعیەتی شیعەوە نزیک ببنەوە و هەوڵی ئەوە بدەن هاوهەڵوێستییان لە شەڕەکەدا بۆ خۆیان بەدەستبهێنن. (٢٠ی حوزەیرانی١٩٦٥) بەسەرپەرشتی عەبدولسەلام عارفی سەرۆک کۆماری ئەوکاتەی ئێراق(١٩٦٣- ١٩٦٦)، لە شاری بەغداد و لە هۆڵی (الشعب)، یەکەمین کۆنگرەی ئیسلامیی ئێراقی بە بەشداریی نزیکەی(٥٠٠) کەسایەتیی ئایینی، لە شیعە و سوننە و بە پشتیوانی جەمال عەبدولناسری سەرۆکی میسر و بەشداری ژمارەیەک لە زانایانی ئایینی میسر گرێدراوە. بەیاننامەیەک لە کۆتایی کۆنگرەکە بڵاوکراوەتەوە و تیایدا بەناوی سەرجەم زانایانی بەشداربووەوە، بە پاساوی “یەکێتی ئیسلامی و پاراستنی یەکڕیزیی موسڵمانان و پەرۆشی بۆ قیبلەی هاوبەش”، هەوڵیداوە شەرعییەتێکی ئایینی بە فشار و هێرشەکانی دەسەڵاتدارێتی ئێراقی بۆ سەر شۆڕشی چەکداری کورد بدات. لە یادداشتەکانی مەهدی حەکیم کوڕی ئایەتوڵڵا موحسین حەکیم، کە بەرپرسی کاروباری نوسینگە و دیدارەکانی باوکی بووە باس لەوە کراوە، کە کۆنگرەکە فەتوای داوە؛ “کورد لادەر و ستەمکارن و جەنگ لەگەڵیان واجبە”.
ئایەتوڵڵا موحسین حەکیم لەو کۆنگرەیەدا هەرچەندە داواشی لێکراوە بەڵام بەشدارنەبووە، دژی ئەوە بووە ناوی بخرێتە سەر بەیاننامەیەک، کە دژی کورد و خوێنڕشتنی بێت، لە کاتێکیشدا حکومەتی ئەوکاتەی ئێراقی بە ناشەرعی زانیوە. بەڵام میدیاکانی نزیک لە دەسەڵات، هەواڵی ئەوەیان بڵاوکردووەتەوە، کە ئایەتوڵڵا حەکیم لەگەڵ ئەو فەتوایەدا هاوبیرە و شەڕکردن لەگەڵ کوردەکانی حەڵاڵکردووە. دواتر لە ڕێگەی مەهدی حەکیمی کوڕییەوە، داوای لە (التوجیە المعنوی)ی دەسەڵاتەکەی عەبدولسەلام عارف کردووە؛ کە “ئەو هەواڵە بە درۆ بخەنەوە، ئەگەرنا ئێمە خۆمان بەدرۆی دەخەینەوە.” پاشان مەرجەعییەتی موحسین ئەلحەکیم لە مزگەوت و حوسێنییەکانییەوە، بەشێوەی بڵاوکراوە ئەو ئەو درۆخستنەوەیان بەسەر پەیڕەوکارانی شیعەدا بڵاوکردووەتەوە. لە دیمانەیەکیشیدا لەگەڵ ڕادیۆی تاران مەهدی حەکیم بۆ هەڵوێستەکانی باوکی دەربارەی شەڕەکە ئاماژەی بەوەداوە، کە ڕای مەرجەعی باڵا ئەوەیە؛ “دۆخەکە بە شێوازی سەربازی چارەسەر ناکرێت، بەڵکو بەهۆی خوێنڕشتنەوە ئاڵۆزتر دەبێت، لە جەنگدا ستەمکاران دەرباز دەبن و ژن و منداڵ و پەککەوتە و خەڵکی سڤیل دەبنە قوربانی، بە تایبەت لە جەنگی پارتیزانیدا.” هەر مەهدی حەکیم دەگێڕێتەوە، کە جارێکیان لە سەر داوای بەهاناوە هاتنی مەلامستەفای بازرانی بۆ مەرجەعی باڵا لە مەترسی جینۆسایدی سەر کوردان و کاولکاری ناوچەکانی کوردستان، ئایەتوڵڵا موحسین وەزیری ناوخۆی ئێراقی بانگکردووە و لە وەڵامی پرسیاری وەزیردا، کە وتوویەتی؛ “چی بکەین بەرامبەر ئەمانە، کە ئاسایشی وڵات تێکدەدەن؟” وتوویەتی؛ “دەبێت بە ئاشتی کێشەی کورد چارەسەر بکەن، ناکرێت بەم شێوەیە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.”
لە ساڵانی سەرەتای دروستبوونی شەڕەوە، بەرپرسانی کورد لە باشووری کوردستان، هەوڵی بەردەوامیان داوە، کە بە هەرجۆرێک بێت پەیوەندی خۆیان لەگەڵ مەرجەعی باڵای شیعە لە ئێراق تووندوتۆڵ بکەن، بۆ ئەو مەبەستە سێ کەسایەتی کوردی ئەوکاتە بۆ ئەم کارە ڕادەسپێرن و بە پەیامی مەلا مستەفای بارزانییەوە دەچنە نەجەف بۆ دیداری ئایەتوڵڵا موحسین حەکیم، ئەوانیش هەریەکە لە؛ مستەفا زەڵمی، محەمەد عەلی کوڕی مەلا ڕەئیس و د.محەمەد شەریف بوون. بەو جۆرە لە ساڵی(١٩٦٥)ەوە پەیوەندی نامەگۆڕینەوە لە نێوان مەلا مستەفا بارزانی ڕابەری شۆڕشی ئەیلول و ئایەتوڵڵا حەکیم مەرجەعی باڵای شیعەکان دروستبووە. لە دەقی نامەکانی بارزانیدا داوای چاکسازی، نێوەندگیری، ڕاگرتنی شەڕی سەپێنراوی بەعسییەکان، خوێنڕشتن و وەستانەوەی لە دژی ستەمکاری لە مەرجەعی باڵا کردووە و ئەویش بە نامە و هەڵوێستی کرداری وەڵامی داواکانی بارزانی داوەتەوە. لە یاداشتەکانی سەید تالیب ئەلڕوفاعی کەسایەتی ئایینی و سیاسی شیعە و یەکێک لە نزیکەکانی ئایەتوڵڵا حەکیم هاتووە، کە جارێک لە ماڵی حەکیم بووە لە کوفە و لە کاتی چاخواردنەوەدا، مەرجەعی باڵا کاغەزێکی پیشانداوە، کە لە مەلا مستەفا بارزانییەوە پێیگەیشتووە. لە نامەکەدا بارزانی سکاڵای بە قەومیکردنی دەوڵەتی کردووە لەسەر دەستی عەبدولسەلام عارف، باسی لەوەش کردووە ئەمە لەگەڵ کورددا ناگونجێت، چونکە نەتەوەیان جیاوازە. بارزانی ئەوەشی بیرهێناوەتەوە مادام عوسمانییەکان بە ناوی ئیسلامەوە حکومڕانییان کردووە کورد لەگەڵیان ژیاوە، بەڵام کاتێک حکومەتی ئێراق جاڕی قەومییەتی عەرەبیی داوە، دەماری نەتەوەیی کوردیش جوڵاوە. ئەگەر ئەوان بڵێن؛ ئێمە موسڵمانین، ئەوا ئەمان کێشەیان نییە، بەڵام ئەگەر بڵێن؛ عەرەبیین، ئەمانیش دەڵێن؛ ئێمە کوردین. ئایەتوڵڵا حەکیم لەسەر ئەمە ڕای تالیب ڕوفاعی وەرگرتووە، ئەویش دەڵێت؛ “وتم قسەکانی بارزانی مەنتیقین. حەکیم ڕای وابوو شەڕی کورد نەکرێت، بەڵام فەتواشی دەرنەکردووە.”
“ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر(١٩٣٥- ١٩٨٠)”
یەکێک لە مەرجەعە کاریگەرەکانی شیعەبووە لە ئێراق، خوێندکار و کەسی نزیکی ئایەتوڵڵا حەکیم بووە و بە ڕابەری ڕۆحیی حیزبی دەعوەی ئیسلامی دادەنرێت. یەکێک بووە لە دژبەرە سەرەکییەکانی ڕژێمی بەعس و هەر لەبەر ئەو کاریگەرییەشی بووە ساڵی (١٩٨٠) بەعسییەکان لە سێدارەیان داوە. هەروەها خاوەنی هەڵوێستێکی ڕوون و دۆستانە بووە بەرامبەر بە کورد، ئەو فەتوای داوە، کە شەڕ لەگەڵ کورد حەرامە و ڕەتیکردووەتەوە، هەروەها حەرامیکردووە سوکایەتی بە کورد بکرێت و نوکتەی گاڵتەجاڕی و بریندارکەر بەرامبەر بە کورد بگێڕدرێتەوە. کاتێکیش ڕێککەوتنامەی(١١ی ئازاری١٩٧٠) لە نێوان حکومەتی ئێراقی و کورد لە مانگی(ئازاری١٩٧٤) هەڵدەوەشێتەوە و شەڕ لە نێوانیان سەرهەڵدەداتەوە و هێرشی چەکداری بۆ سەر ناوچەکانی کوردستان دەستپێدەکاتەوە. لەو کاتەدا کۆمەڵێک گەنجی شیعەی خوێندکار، کە وەک سەربازی یەدەگ لە نێو ڕیزەکانی سوپای ئێراقدابوون، سەردانی ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدریان کردووە و ڕای شەرعی مەرجەعیان لە بابەت بەشدارییان لە شەڕدا دژی بە گەلی کورد لێوەرگرتووە، لە گفتوگۆی نێوانیاندا هاتووە”
- ئایا شەڕکردن لە دژی کورد دروستە؟
ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر؛ نەخێر، دروست نییە، چونکە ئەوانیش موسڵمانن.
- بەڵام ناچارمان دەکەن و دەماننێرنە بەرەکانی جەنگ؟
ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر؛ ئەگەر ناچار کران، ئەوا لولەی تفەنگەکانتان ڕووبکەنە ئاسمان و تەقە بە هەوادا بکەن، چونکە کوشتنیان دروست نییە.”
“ئایەتوڵڵا سەید محەمەد حوسێن شیرازی (١٩٢٨- ٢٠٠١)”
یەکێکی تر لە مەرجەعە ناسراوەکانی شیعەیە و قوتابی بەردەستی “سەید سادق شیرازی و ئایەتوڵڵا حەکیم” بووە، بەهۆی زۆری دانراوە ئیسلامیەکانییەوە بەناوبانگە و خاوەنی هەزاران بەرهەمی چاپکراوە. بەناوبانگترینیان (موسوعة الفقە)، کە تێیدا باسی لە ڕەچەڵەکی کوردیش کردووە، ئەم کەسایەتییە ئایینییەی شیعەکان پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەکوردەوە هەبووە. لە یەکێک لە نووسراوەکانیدا دەربارەی مێژووی سیاسی ئێراق، (پێویستە بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ کورددا بکرێت) چەندین لایەنی پەیوەندی خۆی و بنەماڵەکەی بە بزووتنەوەی سیاسی کوردەوە ڕوونکردوەتەوە، دەنووسێت؛ “کورد داوای مافە شەرعییەکانی خۆی دەکات. وەک زمان و خوێندنی کوردی و بەشداریکردن لە حکومەت و پەڕلەمان، بەپێی قەبارەی نەتەوەیی خۆیان، کە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی ئێراق ئامادەنەبوون ئەم مافانەیان پێببەخشن.” بەهەمان شێوە شاندەکەی حکومەتی ئێراقی بۆ بەدەستهێنانی هاوهەڵوێستی شیعەکان، سەردانی بنەماڵەی شیرازییان کردووە و داوایان لێکردووە فەتوا لە دژی کوردان بدەن، بەڵام ئەمانیش ڕەتیانکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە؛ کە ” ناتوانین فەتوایەکی لەو جۆرە دەربکەین.” کاتێک عەبدولسەلام عارف لە هۆکارەکەی پرسیوە؛ “بۆچی فەتوا دەرناکەن؟ مەگەر ئێوە بانگەشە بۆ یەکێتیی ئیسلامی ناکەن؟ ئەم کوردانە دەیانەوێت ئێراق دابەشبکەن و نیشتمانێکی نەتەوەیی بۆ خۆیان دروست بکەن.” ئایەتوڵڵا محەمەد حوسێن شیرازی دەڵێت؛ “کێشەکە ئەوەیە ئێوە پەیڕەوی بەرنامەی ئیسلام ناکەن، کە ماف بە هەموو خاوەن مافێک دەدات. ئەگەر ئێوە ئیسلامتان جێبەجێ بکردایە کوردەکان هەرگیز داوای ئەم مافانەیان نەدەکرد، چونکە لە سایەی ئیسلامدا مافیان پارێزراو دەبوو، بەڵام ئێوە ئاڵای نەتەوەپەرستیی عەرەبیتان لە ڕووی ئەواندا بەرزکردووەتەوە، ئەمەش وای لێکردوون ئەوانیش دەمارگیربن بۆ نەتەوەی خۆیان. بۆیە لام سەیر نییە شۆڕش دەکەن و داوای مافی خۆیان دەکەن، چونکە ئێوە خۆتان هۆکارن.”
“ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی (١٩٣٠ – ؟)”
کۆتا مەرجەعی باڵای شیعەکانە لە ئێراقدا، لە ژیانی ئایینی و سیاسی خۆی بەردەوامە و پەیام و هەڵوێستەکانی بۆ ڕووداوەکانی ناوچەکە، کاریگەری گەورە جێدەهێڵێت. دەرکەوتنیشی وەک مەرجەعێکی باڵا دەگەڕێتەوە بۆ پاش مردنی ئایەتوڵڵا خوئی مامۆستای(١٩٩٣)، کە پێشتر مەرجەعی باڵا و ڕێبەری ئایینی شیعەی جیهان بووە، هەروەها مردنی ئایەتوڵڵا سەبزەواری جێگری لە نەجەف ساڵی(١٩٩٣)، پاشان مردنی مەرجەعە ناسراوەکانی قوم وەک ئایەتوڵڵا گوڵپایگانی(١٩٩٣)، ئایەتوڵڵا ئەراکی(١٩٩٤)، هەروەها تیرۆرکردنی ئایەتوڵڵاکانی حەوزەی نەجەف وەک؛ مورتەزا بروجەردی(١٩٩٨)، عەلی غرەوی(١٩٩٨) و محەمەد سادق سەدر(١٩٩٩)، ئەمانەش هەلی بوونە ڕێبەر و سەرکردایەتی پایتەختی ئایینی شیعەکانی بۆ ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی بەتەواوی ڕەخساند و بووە مەرجەعێکی باڵای بێ ڕکابەر لە ئێراقدا. هەڵوێستە سیاسییەکانی سیستانی دەربارەی گەلی کورد لە ئێراقدا، بە درێژترینی ئەو پەیوەندییانە دادەنرێت، کە لە نێوان کورد و شیعە هەبووە و بە چەند وێستگەی جیاوازدا تێپەڕیوە:-
- لە کاتی نووسینەوەی دەستووری هەمیشەیی لە ئێراقدا ساڵی(٢٠٠٤)، لە پرسی فیدڕاڵیدا، کە داواکاری ئەندامە کوردەکانی بەشداربووی پرۆسەکە بووە، سیستانی پاڵپشتی سیستمی حکومڕانییەک بووە، کە لەسەر بنەمای “شورا، فرەیی و ڕێزگرتن لە مافی هەموو هاوڵاتیان دامەزرابێت.” هەروەها “نوێنەرانی گەلی کوردی خۆشەویست لە ئەنجومەنی نووسینەوەی دەستووردا، لەگەڵ برا ئێراقییەکانی دیکەیان، دەگەنە چارەسەرێکی نموونەیی، کە یەکپارچەیی ئێراق و لە هەمان کاتیشدا مافی هەموو نەتەوە و پێکهاتەکان بپارێزێت”
- ساڵی(٢٠٠٤) بە بۆنەی هەردوو تەقینەوەکەی (١ی شوبات)ی بارەگای لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان و مەڵبەندی سێی یەکێتیی نیشیمانی کوردستان لە شاری هەولێر، لە دوو پەیامی جیادا، ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی پەیامی سەرەخۆشیی خۆی بۆ هەریەکە لە جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی دەربڕیوە.
- لە دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی (٢٠٠٥) هاوپەیمانیی نیشتمانیی ئێراقی لە هەڵبژاردنێکی ناوخۆییدا، ئیبراهیم جەعفەری کردە کاندید بۆ پۆستی سەرۆکوەزیرانی ئێراق، بەمەش ناڕەزایی کورد و سوننەکان و بەشێکی شیعەکانیشی لێکەوتەوە و داوای پیاچوونەوەیان بەو بڕیارەدا کرد و هەڕەشەی دژایەتیشیان لە پرۆسەی دەنگدانی نێو هۆڵی پەڕلەمانیان کرد. لەوکاتەدا شاندێکی باڵای کوردەکان سەردانی نەجەفیان کرد و ناڕەزایی خۆیان لەو بڕیارە بە ئایەتوڵڵا سیستانی گەیاند. دوابەدوای ئەم دیدارەش پەیامی مەرجەعیەتی سیستانی بۆ لایەنە شیعەکان بڵاوکرایەوە؛ “لە سایەی ئەم دۆخە و بەپێی پێدراوە سیاسییەکان، دەرفەتی سەرکەوتنی جەعفەری لە پێکهێنانی حکومەتدا نییە.” ئەمەش وایکرد شیعەکان کاندیدبوونی جەعفەری بکشێننەوە و نوری مالکی بۆ سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی وەزیران ڕابسپێرن.
- لە پرسی مادەی(١٤٠) و ناوچە جێناکۆکەکاندا، کاتێک ساڵی(٢٠١٢) بەهۆی پێکهێنانی فەرماندەیی ئۆپراسیۆنەکانی دیجلەوە لە لایەن نوری مالکیی سەرۆکوەزیرانەوە، گرژی لە نێوان کورد و دەسەڵاتەکەی نوری مالکی دروست دەبێت و هەردوولا هێزەکانیان لەو ناوچانەدا کۆکردبوەوە، ئایەتوڵڵا سیستانی لە ڕێگەی نوێنەرەکانیەوە لە وتاری هەینی(٢٣ی تشرینی دووەمی٢٠١٢)دا، جەختی لەسەر پێویستی چارەسەرکردنی کێشەکان لە ڕێگەی پەنابردن بۆ دەستوور و دادگای فیدڕاڵییەوە کردەوە. لە هەینی(٧ی کانوونی یەکەمی٢٠١٢)شدا چەند خاڵێکی وەک چارەسەر بۆ پرسەکە خستووەتەڕوو، کە پابەندی بووە بە دەستوور و پاراستنی پەیوەندی نێوان پێکهاتەکان و ڕێگریکردن بووە لە خوێنڕشتن و پەنابردن بووە بۆ گفتوگۆ و دوورکەوتنەوەیان لە زمانی زبر.
- لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا، ساڵی(٢٠١٣) بڕیاردرا چەکدارانی پارتی کرێکارانی کوردستان، لە تورکیا بکشێنەوە و لە ناوچە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان جێگیرببن بێ پرسکردن بە حکومەتی ئێراقی، ئەمەش ناڕەزایی حکومەتی ئێراقی لێکەوتەوە و ڕایانگەیاند؛ ئەمە “پێشێلکاری زەقی سەروەری ئێراقە.” مەرجەعی باڵاش ڕایگەیاند؛ “ئێمە پشتگیری لە گەیشتن بە چارەسەرێکی ئاشتییانە دەکەین، کە ئارامی لە نێوان هەردوولادا دەستەبەر بکات.” لە لایەکی دیکەشەوە ڕەخنەی لە میکانیزمەکی جێبەجێکردنەکە گرتووە؛ “دەبوو حکومەتی تورکیا هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی ئێراقدا بکات.” گواستنەوەی چەکدارانی پەکەکە بۆ ناو خاکی ئێراق بە “پێچەوانەی بنەمای ڕێزگرتن لە سەروەری” لە قەڵەمدا.
- پەیامی مەرجەعی باڵا دەربارەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە باشووری کوردستان لە(٢٥ی ئەیلولی٢٠١٧)، هەم بە ئاراستەی ڕەتکردنەوەی پرۆسەکە بوو، هەمیش هێورکردنەوەی گرژییەکانی نێوان ناوەند و هەرێم، کە لێکەوتەکەی لە ڕۆژانی دواتری پرۆسەکەدا دەرکەوتن. سیستانی بە تووندی دژایەتی خۆی بۆ پرۆسەکە و جیابوونەوەی کوردستان لە ئێراق ڕایگەیاند ؛ “هەوڵێکە بۆ دابەشکردنی ئێراق و دابڕینی باکوورەکەی،” مەترسییەکەشی هاوتاکرد بە”تیرۆری داعش.” دادگای فیدڕاڵیشی وەک تاکە ناوبژیوان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پرسەکەدا دیاری کرد. بە ئامانجی ئارامکردنەوەی کەشی سیاسیش ڕۆژی (٢٠ی تشرینی یەکەمی٢٠١٧) لە وتاری هەنییدا ڕایگەیاند؛ “پێویستە حکومەتی فیدراڵی پارێزبەندی بۆ هاوڵاتیانی کورد دابین بکات و دڵنیاییان پێبدات.” هەروەها هانی گفتوگۆی دا، چونکە “قەدەری ئێراقییەکان بە عەرەب و کورد و تورکمانەوە ئەوەیە پێکەوە بژین.” دەرئەنجامیش لەبەر ڕۆشنایی پەیامەکانی سیستانی، دادگای فیدراڵی لە (٢٠ی تشرینی دووەمی٢٠١٧)، پرۆسەی ڕیفراندۆمی بە نادەستووری لە قەڵەمدا و هەموو لێکەوتەکانی سڕکران.
ئامادەکردن؛ هەردی عومەر حەسەن
