لەدواى ڕاپەڕینى خەڵکى باشوورى کوردستان و ڕزگاکردنى شاروشارۆچکەکان لەماوەى سێ هەفتەدا، بەهۆى کەم و کورتى لە شێوازى ئیدارەى ڕاپەڕین و پەرتەوازەیى هێزى کوردییەکان و خێرایى ڕووداوەکانى ڕاپەڕین و شکستى ڕاپەڕین لە باشوورى ئێراق، سوپاى ئێراق هەرچەندە لە سەر دەستى هاوپەیمانان تێکشکابوو، بەڵام دواى دانیشتنى (چادرگەى سەفوان)بە فەرمى ڕێگەپێدانى سوپاى ئێراق، کە فڕۆکە و هیلیکۆپتەر لە ئاسمانى خۆیدا بەکاربهێنێت، کە سوڵتان هاشم سەرۆکى وەفدى ئێراقى دەکرد لەگەڵ هێزەکانى هاوپەیمانان بە سەرۆکایەتى (نۆرمان شوارزکۆڤ ١٩٤٦-٢٠١٢) کە بەئاشکرا ڕێگەدرا بە بەکارهێنانى هێزە تایبەتەکانى سەدام و هیلیکۆپتەر بۆ دامرکاندنەوەى ڕاپەڕین لە باشوور و ناوەڕاستى ئێراق، کەواتە ئەم سیاسەتەى هاوپەیمانان هۆکارێکى سەرەکى بوو لەوەى دەستى حکومەتى ئێراقى واڵابێت بۆ لێدان و کوشتن و سەرکوتکردن، دیارە ئەمەش وەکوو مێژوونووسان ئاماژەى بۆ دەکەن، بەهۆى ترسى دەستێوەردانى کۆمارى ئیسلامیى ئێرانەوە بوو لەکاروبارى ناوخۆیى، بەتایبەت لە باشوور، چونکە حزبە شیعیەکان دروشمەکانیان باسى لە شۆڕشى ئیسلامیى و نزیک بوو لە ئێرانەوە، ئەمەشیان بەدژى بەرژەوەندییەکانیان لە کەنداو ناچەکە دەزانى.
کۆڕەو ئەو کۆچە بەکۆمەڵە بوو، کە کورد لەباشوورى کوردستان لە ترسى بەکارهێنانى چەکى کیمیایى لەلایەن سەدام حسێن(١٩٧٩-٢٠٠٣)ز ەوە گرتیانەبەر، بەرەو سنوورەکانى ئێران و تورکیا هەڵهاتن، دەتوانین بڵێین کۆڕەو ڕاپرسییەکى خەڵکى کوردستان بوو لەبارەى نەک ڕەتکردنەوەى دەسەڵاتى بەعس، هەر ئەم ڕووداوە بوو تەواوى جیهان و ناوچەکەى هەژاند، زیاتر لە(٢)ملیۆن کورد ڕەویان کرد، ئەوەش لە ئەنجامى ئەو سیاسەتەى، کە ئەمریکا پاشگەزبووەوە لە هاوکارى خەڵکى ڕاپەڕیوى ئێراق و گڵۆپى سەوزى بۆ هێزە ئێراقییەکان هەڵکرد، کە پەلامارى خەڵکى ڕاپەڕیویان لە ناوچەکانى باشوورى ئێراق دا و پاشان بەهێزێکى گەورە لە سوپا و گاردى کۆمارى بە ئاڕاستەى کەرکووک جوڵاند، کە پێکهاتبوو لە (٢٥٠)تانک و (١١٦)تۆپى گەورە و سەدان بارهەڵگر، شەوى (٢٨ى ئازارى ١٩٩١) تۆپبارانى ناو شارى کەرکووکى کرد و لە سێ میحوەرەوە هێرشەکانى دەستپێکرد، کە بریتی بوون لە:- میحوەرى دبز ئاڵتون کۆپرى، میحوەرى سەربازگەى خالید بە ئاڕاستەى شارى کەرکووک، میحوەرى لەیلان.. چونکە خەڵکى باشوورى کوردستان ستەمى بەعس و پڕۆسەکانى ئەنفال و ڕووخاندنى گوندەکان و کیمیاییبارانى هەڵەبجە و سەیدساق و سێوسێنان و ناوچەکانى ترى بینیبوو، دەترسا ئەو سیاسەتە ستەمکارانایە لە دواى تێکشکانى ڕاپەڕین و ڕێگەپێدانى ئەمریکا بەکاربهێنێتەوە، لە ڕەوتى ڕووداوەکاندا و لە ئەنجامى پاشەکشەى هێزى پێشمەرگەى بەرەى کوردستانى و چەپەکان خەڵکى شارو شارۆچکەکان و ئۆردوگاکانیان بەجێهێشت و ڕوویان کردە شاخ و کێوەکان و ناوچە سنوورییەکان تاوەکوو دەستى حکومەتى ئێراق نەیانگاتێ و ڕزگاریان بێت، ناوچەکانى پارێزگارى سلێمانى و هەولێر زۆربەى ڕوویان لە سنوورەکانى ئێران کرد و خەڵکى دهۆکیش ڕوویان لە ناوچە سنوورییەکانى تورکیا کرد، لێشاوى خەڵک بە ژن و پیرو منداڵ و ئەو هەموو جەماوەرەوە سەرنجى میدیا جیهانییەکان و حکومەتەکانى وڵاتانى ئەورووپاى بۆلاى خۆى ڕاکێشا، ئەمریکاش لەژێر فشارى ڕاى گشتى جیهانیدا ناچار بوو وەزیرى دەرەوەى خۆى “جەیمیس بیکەر”ى لە ٨ى نیسانى ١٩٩١ناردە ناو ئاوارەکان و ئۆردوگا پەنابەران، خۆى دەگێڕێتەوە کە دواى مانەوەى دووڕۆژ لەناو ئاوارەکاندا (٣٧)پەنابەر لە سەرمادا مردن، کە (٢٧)یان منداڵ بوون، ئەمەو چەندین ڕووداوى تراژیدیاى تر، کە وایکرد بۆیەکەمینجار و لە میدیاکانى جیهانەوە دیمەنى تراژیدیاى مردن و ڕەقبوونەوە و شاڵاوى خەڵکى بۆسەر بارهەڵگرەکان، ڕاى گشتى ئەورووپا و جیهانى هەژاند، دواتر لە ئەنجامی فشاری میدیا و كەسایەتییەكانی دۆستی كورد و داواكاری فەرمی توركیا و ئێران و فەڕەنسا، ئەنجوومەنی ئاسایش لە ڕۆژی (5)ی نیسانی (1991) دا كۆ بوەوە. لە كاتی پێشكەشكردنی بڕیاری (688)، هەر یەك لە كوبا و یەمەن و زیمبابۆی دژ بوون و چین و هندستانیش دەنگیان نەدا، بەڵام سەرجەم ئەندامانی ئەنجوومەنی ئاسایش دەنگیان لە سەر بڕیارەكە داو بڕیاری (688)ی ئەنجومەنی ئاسایش پەسند كرا. لە بڕیارەكەدا سێ خاڵی گرینگ لە بەرژەوەندی كورد دا بوون:-
١. سەركوتكردنی گەلی ئێراق لە لایەن ڕژێمی سەدام حوسێنەوە دەبێتە مایەی تێكدانی ئاسایشی نێونەتەوەیی.
٢. دەبێت ئێراق دەستبەجێ واز لە سەركوتكردنی خەڵك بێنێت و دەبێت مافە سیاسییەكانی خەڵكی ئێراق پارێزراو بن.
٣. ئەنجوومەنی ئاسایش سوورە لە سەر ئەوەی كە دەبێت ئێراق ڕێگە بە ڕێكخراوەكانی نێودەوڵەتی و هاوكاری مرۆیی بدات بۆ هاوكاریکردنی هەموو ئەوانەی كە پێویستیان بە یارمەتیدانە لە ناو ئێراقدا.
كاتێك ئەنجوومەنی ئاسایش لە (5)ی نیساندا، بڕیاری (688)ی پەسند كرد، كە داوای كۆتایی هێنانی داپڵۆسینی هاوڵاتییانی دەكرد لە لایەن ڕژێمی “سەدام حوسێن”ەوە و لە هەمان كاتیشدا ژمارەی پەنابەرەكان هەر زۆرتر دەبوو. بۆیە بڕیاری دامەزراندنی ناوچەیەكی ئارام درا. لە نزیك دهۆك و لە (28)ی نیساندا، بەڵام ئەمە مانگێك دواكەوتوو نزیكەی یەك میلۆن پەنابەر گەیشتنە سەر سنوورەكانی توركیا و زیاتریش بەڕێوە بوون. بە گەڕانەوەی خەڵكەكە، بەرەی كوردستانی كەوتە هەوڵی ئیدارەدانی ژیانی خەڵكەكە و لە هەمان كاتیشدا لە مانگی ئایاری (1991) لە سەر داوای سەدام، بەرە كەوتە گفتوگۆ بۆ چارەسەری كێشەی كورد. لە ناوچەی “ئارام”ی سەرووی هێڵی (36)دا لە تشرینی یەكەمی ساڵی (1991) بە دواوە ئیدارەی بهغداد كێشرایەوە و كورد خۆی بە ناچاری هەوڵی پڕكردنەوەی بۆ شاییەكەیدا، تەنها لایەن بۆ ئەم كارە بریتی بوو لە بەرەی كوردستانی. كۆڕەوەكە بێ وێنە بوو، بە دەنگەوە هاتنی ڕۆژئاوا دیسانەوە بۆ كورد شتێكی تازە بوو. یەكێتی و پارتی لە ناو بەرەی كوردستانیدا، ڕۆڵی خۆیانیان بە باشی بینی بۆ كار ئاسانی گەڕانەوەی خەڵكەكە لە هەمان كاتدا ئەڵقەی نێوان ڕێكخراوە ناحكومییەكانی ڕۆژئاوا و خەڵكەكە بوون.
پارتە سیاسییەكانی كوردی ئێراق هەمیشە بەهێزی پێشمەرگە پشتئەستوور بوون و پارێزگارییان لە خۆیان و لەو ناوچانە دەكرد، كە لە ژێر دەسەڵاتیاندا بوون. ئەمە نیشانەی ناسینەوەی خەباتی سیاسیی كوردی ئێراق بوو لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستدا. واتە هەمیشە سیاسەت لە ژێر چەتری هێزە چەكدارەكاندا (پێشمەرگە) دەیتوانی پەرە بە خەباتەكەی خۆی بدات. ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو زۆر جیاوازبوون لە ساڵانی پێشتر، ئەویش لە ئەنجامی ئەو دڕندەییەی بهغدادد و بە تایبەت بەكارهێنانی چەكی كیمیایی بوو. سەدام بە داگیركردنی کوەیت هەڵەیەكی وای كرد كە ڕۆژئاوا لێی تۆرا و كوردیش لەو ماوەیەدا هەلی بۆ ڕەخسا، كە ڕابپەڕێت و دواتر بڕیاری (688)یش یارمەتی دەربوو بۆ بەڕێوەبردنی ئەو بەشەی كوردستانی ئێراق، كە تەنانەت دوای ڕووخاندنی ڕژێمیش دۆخەكە هەر وەكوو خۆی مایەوە و دەستكاریی نەكرا. هەر لە ئەنجامی ئەم بڕیارەشەوە، ناوچەی سەرووی هێڵی (36) لە فڕۆكە پارێزراو بەمەش (NO FLY ZONE) ناوچەی پارێزراو لە فڕۆكە. واتا ئێراق بۆی نەبوو فڕۆكە لە سەرووی هێڵی (36)ەوە بە كار بهێنێت. دروستكردنی (ناوچەی ئارام) لە ئەنجامی ئۆپێراسیۆنی (دەستەبەركردنی ئاسوودەیی) (Operation Provide Comfort) كە ئیدارەی بوش دوو دڵ بوو، بەڵام باڵوێزی ئەمریكا لە ئەنقەرە، ئارەزوومەند بوو بەرپرسێتی ئاوارەكان لە توركیاوە بگوێزرێتەوە بۆ ئێراق، فشاری خستە سەر ئیدارەی ئەمریكا بۆ ئەوەی كارێك ئەنجام بدات، كە ئەنجامەكەشی (كردەوەی دەستەبەركردنی ئاسوودەیی) بوو.
ئەو وەرچەرخانە گەورەیەی لەگەڵ ڕاپەریندا دەستی پێ كرد سەرجەمی ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی كۆمەڵگەی كوردی گرتەوە. ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی (1991) كاریگەرییەكی یەك جار گەورەی لە سەر ژیانی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا جێهێشت، یەكێك لەو بوارانە ژیانی پارتایەتی بوو لە هەرێمی كوردستاندا و پاشانیش ئەنجامدانى هەڵبژاردن لە (١٩ى ئایارى ١٩٩٢) و دروستکردنى حکومەتى هەرێمى کوردستان و ئیدارەدانى ئەو ناوچەیە بوو، کە دواتر وەکوو ئیدارەیەکى دیفاکتۆ دەوڵەتانى ناوچەکە و جیهان دانیان پێدانا، دەتوانین بڵێین کۆڕەو شێوازێکى ترى خەباتى سیاسیى کورد بوو (هەرچەندە سەدان و هەزاران ڕووداوى ناخهەژێنى تێدا ڕوودا)، کە وەک ناڕەزایەتییەکى گشتیى جەماوەریى و پشتگیرى پارت و ڕێکخراوەکان بوو لە دژى حزبى بەعس، ئەگەر تەنها تێکشکانەکە هێزى پێشمەرگە و چەکدارى حزبەکان و بەرەى کوردستانى بوایە، لەوانەبوو ئەو دەنگدانەوە گەورەیەى نەبێت، بەڵام چونکە جەماوەرى بوو، نەخێرێکى گشتیى بوو لەدژى زوڵم و زۆرى دەسەڵاتى شۆڤێنییەتى بەعس، هەر کۆڕەو بوو وایکرد ڕاى گشتیى جیهانى تێبگەیەنێت کورد ئەم سیستەمەى قبووڵ نییە و پێویستى بە پشتگیری نەتەوەیەکگرتووەکان و زلهێزانە تاوەکوو بیپارێزن، چونکە چەندین ساڵ بوو ڕاى گشتى و زلهێزان بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کوردیان پشتگوێ خستبوو، شۆڕشی کوردیان وەکوو کێشەیەکى ناوخۆیى ئێراق دەبینى، چاویان لە هەموو کردەوەکانى حزبى بەعس پۆشیبوو، بەڵام کۆڕەو بووبە سەدایەکى بەهێزى کورد بۆئەوەى دۆزەکەى بناسرێت و پشتگیرى بکرێت.
سەرچاوەکان؛
١.هيوا مينه مهحموود، هەڵوێستی وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرامبەر بە كوردستانی ئێراق ئاداری 1991-ئەیلولی 1998، پێشكەشی (بەشی مێژووی سكوڵی زانستە مرۆڤایەتییەكان لە فاكەڵتی زمان و زانستە مرۆڤایەتییەكانی زانكۆی سلێمانی)ی كردوە، وەك بەشێك لە پێداویستییەكانی بەدەستهێنانی پلەی [دكتۆرا-فەلسەفە] لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا، 2012.
٢. لیام ئەندەرسن و گارێس ستانسفیلد، ئاییندەی ئێراق، دیكتاتۆری، دیموكراسی، دابەشبوون؟ وەرگێڕانی: كامیار خەبات سابیر و دڵشاد حەمە، چاپخانەی ڕەنج، (بێ شوێنی چاپ)، 2008.
٣.كەریم یەڵدز، كورد لە ئێراق، وەرگێڕانی: شاهۆ بورهان، چاپی یەكەم، (بێ شوێنی چاپ)، 2007.
٤.ڕەجائی فاید، كوردەكانی ئێراق، هیوا و ئاوات لە نێوان بەدیهاتن و بەدینەهاتن، وەرگێڕانی: عەلی میرزا عارف هەورامی، خانەی وەرگێڕان، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2010.
٥.فیبی مار، مێژووی نوێی ئێراق، وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە: حەمە شەریف حەمە غەریب و شێركۆ ئەحمەد حەوێز، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، چاپی یەكەم، هەولێر، 2010.
ئامادەکردنى؛ د.ژیلوان هەڵەدنى
