“سیناریۆیەکی گریمانەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست”
لە دوای ڕاپەڕینی گەلانی ئێران و دواتر باڵادەستی شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩، تاران بیرۆکەی “هەناردەکردنی شۆڕش”ی وەک بەشێک لە دیدگەی سیاسی خۆی لە باوەش گرت و پێی وابوو نمونە ئایینی-سیاسییەکەی دەبێ لە سنوورەکانی خۆیەوە رەت بێت. بە دیوێکی دیکە، ئێرانی ئیسلامی تێکەڵەی سێ ڕەهەند و دیدگە و بۆچوون بوو، فراوانخوازی ئێرانی-فارسی نۆستالژیک و رابردووهۆگریی (ئێستاش شوێنکەوتووانی شازادە دوورخراوەکەی ئێران هەمان ستراتیژ بەکار دەهێنن)، دووەم بریتییە لە فراوانخوازی شۆڕشی ئیسلامی و وتاری خۆبەقوربانیزانی کە گرەو لەسەر هەبوونی دوژمن دەکات بۆ بەردەوامبوون؛ سێیەمیش کەوتنە ژێر کاریگەری شۆڕشی چەپەکان و خەباتی سێ کیشوەری گیڤارا-ئاسایە لە دژی سەرمایەداریی رۆژئاوا. ئەم بیرۆکانە تەنیا دروشم نەبوون؛ بەڵکو بوون بە بەشێک لە دۆکترین و بەرجەستەی خەباتی سیاسی ڕژێمی نوێ. لەو نێوانە سەرکردەکانی شۆڕش جەختیان لەوە دەکردەوە کە پەیامەکەیان نابێت تەنیا لە ئێراندا بمێنێتەوە و دەبێت کاریگەری و هەژموونیان ناوچەکە تێپەڕ بکات. بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەین ئێران ڕێگایەکی دیکەی بگرتایە بەر، بۆ نمونە وەکو دەوڵەتێکی ئاسایی لەسەر بنچینەی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان، نەک هەناردەکردنی شۆڕش و بڵاوکردنەوەی ئایدۆلۆژیا، بێگومان ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر جیاواز و ئەرێنی بۆ ئێران و. دەوروبەریش دەردەکەوت.
لە لۆژیکی ڕیالپۆلیتیکدا، دەوڵەتە زلهێزەکان یان زلهێزبوونی دەوڵەتەکان لەم سەردەمە، یانیش دەوڵەتی ئابووری مەزن کاریگەری خۆیان لە ڕێگەی پەرەدان بە بەرژەوەندی هاوبەش، سوودی ئابووری هاوبەش،. قازانج، هاوپەیمانی و سەقامگیری ناوچەییەوە بنیات دەنێن نەک لە ڕێگەی ململانێی ئایدیۆلۆژیی و گرەوکردن لەسەر درەستکردنی دوژمنی نادیار. ئەگەر ئێرانی دوای شۆڕش سیاسەتی “دوژمن نەبوون”ی لەگەڵ دراوسێکانیدا گرتبایەبەر، دەیتوانی خۆی بگۆڕێت بۆ زلهێزێکی ئابووری ناوچەیی، هاوشێوەی کۆریای باشوور لە ئاسیا. ئێران خاوەنی هەموو پێکهاتە و گیراوە پێویستەکانە بۆ ئەم دەرئەنجامە، لەوانە: -شوێنێکی جوگرافیای ستراتیژی، سەرچاوەیەکی فراوانی وزە و هێزی کاری خوێندەوار. بەو رێگەیە دەکرا ببێتە ناوەندێکی ئابووری و دەیتوانی کەنداو و ئاسیای ناوەڕاست و قەفقاز بەیەکەوە ببەستێتەوە، نەک ناوچەکە بکاتە گۆڕەپانی ململانێ ناپێویستەکان. لەوەش خراپتر، ئێران بەردەوام بە چاوسوورکردنەوە و لۆژیکی هێز مامەڵەی کردووە و لەوەشدا خەڵکی وڵاتەکەی دووچاری قوربانیدانێکی مەزن کردوونەتەوە، هەرچەندە قوربانیدان وابەستەی باوەڕ و عەقیدەی بەشێکی باوەڕدارە شیعەکانیانە، کە لە نێو دەسەڵاتدا زۆرینەن. بێجگە لەوەش ئێران بەردەوام گرەو لەسەر هەبوونی دوژمنێکی گریمانەیی نادیار دەکاتەوە وەکو ئامرازی کپکردنی ناوەخۆ و هاوردەکردنی قەیران بۆ دەرەوە. بە دیوێکی دیکە، ئێران ئارامیی نێوەخۆی بە فراوانکردنی حەوشەی پشتەوە دابین کردووە؛ واتا فراوانکردنی بەرەی بەرگری “مقاومە” لە ئێراق، سوریای پێش شەرع، لوبنان، فەلەستین و یەمەن تا هەڕەشەکان لەسەر خۆی کەمتر ببنەوە.
لە ڕوانگەی کوردیشەوە ئێرانی هاوڕێیانە دۆست گۆڕانکاری ئەرێنی دەهێنا. کورد لە سەرانسەری چەند وڵاتێکی ناوچەکەدا ناچار بە ڕاستیەکی رەتکراوە کراون و زۆرجار قورسایی و بارستایی ململانێ ناوچەییەکان لە ئەستۆ دەگرن. ئەگەر ئێران لەبری ڕکابەریی ئایدیۆلۆژی سەرنجی لەسەر سەقامگیری و هاوکاری لەگەڵ دراوسێکانی بووایە، ڕەنگە ژینگەیەکی ناوچەیی خۆڕاگرتری پەیوەست بە پرسە نەتەوەییەکان و مافە کولتوورییەکان بئافراندایە، ژینگەیەک لەسەر رێزی بەرامبەر و سوودی هەمەلایەنە دەئافرا، نەک لە روانگەی هاوکێشەی دووانەی دژیەک؛ یان بژاردەی دۆستی ملکەچ یانیش دوژمنێک دەبێت نەمێنێت. روونە دەوڵەتە سەقامگیرەکان مەیلیان بەرەو سازانی سیاسی هەیە، لە کاتێکدا ئەوانەی تێوەگلاون لە ململانێی هەمیشەیی، مەیلیان بەرەو پێشینەدانە بە ئاساییشی ستراتیژی و رەتکردنەوە و کردنە ئامانجی دوژمن؛ هەر کەس و لایەنێک کە. هاوڕێ نیە. ئێرانی هاوڕێیانە و هاوسێ لە رووی ئابووریش چیرۆکێکی جیاوازی دەگێڕایەوە. ئەو گەمارۆ نێودەوڵەتییانەی دەیان ساڵە ئێرانی بارگران کردووە، تەنیا دەرئەنجامی سیاسەتی ڕۆژئاوا نییە، بەڵکو لە بەرئەنجامی بژاردە شەڕانییە ستراتیژییەکانی تارانیشن لە دەستوەردان لە کاروباری ناوچەیی تا دروستکردنی بریکار و پرۆکسی لە نێو هەموو پێکهاتەیەکی سیاسی ناوچەکە. لە سیناریۆیەکی پراگماتیکتردا، ئێران دەیتوانی هاوبەشێکی سەرەکی ئابووری بێت بۆ دەوڵەتانی کەنداو، ئێراق و تورکیا، لەبری ئەوەی لەڕووی ئابوورییەوە گۆشەگیر بێت، دەبوو بە یەکێک لە گەورەترین ڕێڕەوی وزە و بازرگانیی ئاویی و وشکانی جیهان.
لە رووی هاوسەنگییەوە، هاوسەنگی ناوچەیی و پێشڤەچوونی هەرێمی بەدی دەهات، ئەمە گریمانەیەکی جێگرەوەیە (خۆشم فراوانخوازویستی ئێرانی نیم). لەبری تۆڕی ململانێ و دروستکردنی قەیران، چەندین وڵاتی ناوچەکەی لەیەکتر جیاکردۆتەوە، دەکرا رژێمێکی ناوچەیی هاوشێوەی یەکێتی ئەوروپا بهاتایەتە دی و خەونی برادەرانی “برایەتی گەلان”یش ببایە راستی، ئەوەش لەسەر بنەمای کێبڕکێی ئابووری و هاوکاریی، نەک شەڕی هەژموون و ململانێی ئەمنی. لە وەها رژێمێکدا، ئێران کاریگەری خۆی لە ڕێگەی بازرگانی، پەرەپێدانی ژێرخان و وەبەرهێنانەوە بنیات دەنا، ئەوانەش ئامرازی دەسەڵاتی زۆر بەردەوامتر دەبوون بەراورد بە کاریگەریی سەربازیی ناڕاستەوخۆ و چاوسوورکردنەوە لە وڵاتە بچکۆلەکان و نەتەوە ژمارە کەمەکان، کە ئێستا گرەو لەسەر نەمانی دەکەن یان لە ترسان دۆستایەتی دەکەن. بەڵام ئیدی مێژوو بە گریمانە نانووسرێت، بەڵکو بە بژاردە دروست و نادروستەکانەوە دەنووسرێتەوە. هەڵبژاردنی دوای شۆڕشی ئێران ڕێبازی دەوڵەتی نەتەوەیی نەریتی نەبوو، بەڵکو ڕێبازی دەوڵەتێکی ئایدیۆلۆژی بوو، کە خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سنووربڕ دەبینێت. ئەم هەڵبژاردنە لە هەندێک کێبڕکێ کاریگەریی پێبەخشیوە، بەڵام لەگەڵ بەشێکی زۆری رژێمی ناوچەیی و نێودەوڵەتیشدا وڵاتەکەی خستۆتە ململانێیەکی بەردەوامەوە.
روونیشە ئەو دەوڵەتانەی سیاسەتی دەرەوەی خۆیان لەسەر ئایدۆلۆژیا بنیات دەنێن، زۆرجار وا لە هەموو ناوچەکە دەکەن باجەکەی بدەن. ئەو وڵاتانەی کە سیاسەتەکانیان لەسەر بنەمای بەرژەوەندی و هاوسەنگی دادەنێن، ئەو وڵاتانەن کە ژینگەیەکی سەقامگیرتر بۆ هەموو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کوردیشەوە دروست دەکەن. ئەگەر ئێران هەر لە سەرەتاوە ئەم ڕێگایەی هەڵبژاردبایە، ڕەنگە ئەمڕۆ باسی زلهێزێکی گەورەی ئابووری ناوچەییمان بکردایە لە بری پشت تێکردن و داواکردن لە خودی ئێرانەوە تا نزایان بۆ بکرێت، هەموویان بەرگریان لێدەکرد و بە تەواوکاریی رژێمە هەرێمییەکەیان دەزانی، نەک ئەمە، بەڵکو هەر پێویستیشی نەدەکرد پاساو بە ئەم و ئەو بدات نەیارەکانی لە دژدا بەکار بهێنن.
ناتوانرێت ڕابردوو بگۆڕدرێت، بەڵام دەکرێت ئێران بەو دۆخەی ئێستای ببێتە وانە بۆ خۆی و جیهانیش. بێگومان لێرە مەبەستم لە نەبوونی هاوڕێی هاوئاستە نەک بریکار و پێکهاتەی ناودەوڵەتی کە هاوخەمی ئێران بن ئەزمونی ئێران لە ماوەی نزیکەی پێنج دەیەی ڕابردوودا ئەوە دەردەخات هەناردەکردنی ئایدۆلۆژیا ڕەنگە کاریگەری کاتیی ببەخشێت، بەڵام سووڕێکی هەمیشەیی ململانێ و گۆشەگیرییش دروست دەکات و دەرئەنجامی خراپ بەدوایخۆیدا دەهێنێت وەکو کۆمیونیزمی ڕوسی و ئەمریکای لاتین، کە بە هۆکاری داخرانەوە لەبارچوون. ئەو دەوڵەتانەی کە پەیوەندییەکانیان لەسەر بەرژەوەندی و هاوکاری ناوچەیی بنیات دەنێن، ئەو دەوڵەتانە، کە سەقامگیری درێژخایەن و کاریگەریی ڕاستەقینە دەڕوێنن. لە ڕوانگەیەکی واقیعییەوە، ئێران دەیتوانی ببێتە پردێکی ئابووری و سیاسی لە نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادا، نەک ببێت بە ناوەندێکی ئافراندن و دووبارەبوونەوەی قەیرانەکان. ڕەنگە گرنگترین وانە بۆ هەموو ناوچەکە ئەوە بێت کە داهاتوو لەسەر دروشمی شۆڕشگێڕانە و باق و بریق سەرکەوتوو نابێت، لە باشترین دۆخ کە بۆ ئێران ئەمەش نیە، خەڵکەکەی باجێکی گەورە دەدەن، بەڵکو داهاتوو لەسەر پراگماتیزمی بکەر و کارای سیاسی و ڕێزگرتنی هاوبەش لە هاوسەنگی جوگرافیا و بەرژەوەندی هاوبەش و رێزگرتن لە خواستی پێکهاتە نەژادییەکانی نێوەخۆ دروستدەکرێت.
