“پێشەکی”
“ویلیام ئیگڵتن” دیپلۆماتکار و نووسەرێکی دیاری ئەمریکی، کە بەشدارییەکی بەرچاوی لە لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەبووە، بەتایبەتی لەسەر پرسی کورد، گرنگترین بەرهەمی کە پەیوەندی بە کوردەوە هەیە، کتێبی “کۆماری کوردیی ١٩٤٦” (The Kurdish Republic of 1946)ە کە لە ساڵی ١٩٦٣ بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبە بە یەکێك لە سەرچاوە هەرە سەرەکی و متمانەپێکراوەکان دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە یەکەمین ئەزموونی دەوڵەتداریی کوردی لە سەدەی بیستەمدا، کە کۆماری مەهاباد بوو. “ئیگڵتن”، وەك دیپلۆماتکارێك کە لەو سەردەمەدا لە ناوچەکەدا کاری کردووە، دیدگایەکی ناوازە و لە نزیکەوەی لەسەر ڕووداوەکان پێشکەش دەکات، کە ئەمەش وایکردووە شیکردنەوەکانی بە بەها و قووڵ بن. ئەم وتارە هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی شیکاریی ورد، دیدگا و تێڕوانینەکانی “ئیگڵتن” لەسەر کورد و کۆماری مەهاباد بخاتەڕوو، بە دابەشکردنی بابەتەکە بەسەر سێ تەوەرەی سەرەکیدا: چوارچێوەی مێژوویی و دامەزراندنی کۆمار، سەرکردایەتی و دینامیکییەتی ناوخۆیی کۆمار، و ڕووخانی کۆمار و کاریگەرییەکانی. ئامانج لەم شیکردنەوەیە، تێگەیشتنێکی چڕوپڕە لەو شێوازەی “ئیگڵتن” مێژووی کورد و ئەزموونی کۆماری مەهابادی تۆمار و شیکار کردووە.
“چوارچێوەی مێژوویی و دامەزراندنی کۆماری مەهاباد”
“ویلیام ئیگڵتن” لە کتێبەکەیدا، سەرەتا چوارچێوەیەکی مێژوویی گشتگیر بۆ خوێنەر دەخاتەڕوو کە چۆن بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی ناوچەکە، بەتایبەتی لە دوای جەنگی جیهانیی دووەم، زەمینەی بۆ دامەزراندنی کۆماری مەهاباد خۆشکرد. ئەو باس لەو واقیعە دەکات کە کورد لە ناوچەیەکی ستراتیژیدا دەژیا و هەمیشە لە ژێر کاریگەریی هێزە گەورەکاندا بووە. “ئیگڵتن” بە وردی ئاماژە بە پاشخانی مێژوویی کورد دەدات، بەتایبەتی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان و هەوڵەکانی پێشوو بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان، کە ئەمەش وەك بنەمایەك بۆ تێگەیشتن لە کۆماری مەهاباد خزمەت دەکات. یەکێك لە خاڵە سەرەکییەکانی شیکردنەوەکەی “ئیگڵتن”، ڕۆڵی هێزە دەرەکییەکانە، بەتایبەتی یەکێتیی سۆڤیەت. “ئیگڵتن” بە ڕوونی باس لەوە دەکات کە چۆن سۆڤیەت، بەهۆی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی لە ناوچەکەدا، پاڵپشتی لە دامەزراندنی کۆماری مەهاباد کردووە. هەروەها ئاماژە بەوە دەدات کە سۆڤیەت، قازی محەممەدی وەك “پیاوی خۆیان” دەبینی بۆ بەڕێوەبردنی ئەم قەوارە کوردییە نوێیە. ئەم پاڵپشتییە سۆڤیەتییە، چ لە ڕووی سیاسی و چ لە ڕووی سەربازییەوە، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو لە سەرهەڵدان و مانەوەی کورتخایەنی کۆمارەکەدا. “ئیگڵتن” تیشك دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ئەم پاڵپشتییە، لە کاتێکدا دەرفەتێکی زێڕینی بۆ کورد ڕەخساند، لە هەمان کاتدا کۆمارەکەی خستە ژێر کاریگەریی بەرژەوەندییەکانی سۆڤیەتەوە، کە دواتر بووە هۆی لاوازبوونی و ڕووخانی.
“ئیگڵتن” ههۆکارەکانی سەرهەڵدانی کۆمار بە وردی شیکار دەکات، لێرەدا تەنها بە ڕۆڵی سۆڤیەتەوە ناوەستێت، بەڵکو باس لە هۆکارە ناوخۆییەکانیش دەکات، وەك نائومێدیی کورد لە حکومەتی ناوەندیی ئێران، هەستی ناسیۆنالیستیی گەشەسەندوو، و خواستی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن. بە دیدی “ئیگڵتن”، کۆماری مەهاباد بەرهەمی تێکەڵەیەك بوو لە هەلومەرجی گونجاوی نێودەوڵەتی و ئارەزووی لەمێژینەی کورد بۆ سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسین. هەربۆیە جەخت لەوە دەکاتەوە کە سەرەڕای ڕۆڵی سۆڤیەت، ئیرادەی کورد بۆ دامەزراندنی ئەم کۆمارە، فاکتەرێکی بنەڕەتی بوو.
“سەرکردایەتی و دینامیکییەتی ناوخۆیی کۆمار”
لە تەوەرەی دووەمی شیکردنەوەکەیدا، “ئیگڵتن” بە قووڵی دەچێتە ناو دینامیکییەتی ناوخۆیی کۆماری مەهاباد و ڕۆڵی سەرکردە سەرەکییەکان. قازی محەممەد، وەك سەرۆکی کۆمار، کەسایەتییەکی ناوەندییە لە شیکردنەوەکەی “ئیگڵتن”دا. “ئیگڵتن” وەسفێکی وردی کەسایەتی قازی محەممەد دەکات، وەك سەرکردەیەکی خوێندەوار، ئایینی، و کاریزما کە توانی متمانەی خەڵکی مەهاباد و دەوروبەری بەدەست بهێنێت و شێوازی سەرکردایەتیی قازی محەممەد بە “خۆڕاگر و ژیر” وەسف دەکات، کە هەوڵی دەدا هاوسەنگییەك لە نێوان داواکارییەکانی سۆڤیەت و بەرژەوەندییەکانی کورددا ڕابگرێت. “ئیگڵتن” بە تایبەتی ئاماژە بە پەیوەندیی قازی محەممەد لەگەڵ سۆڤیەت دەدات، کە چۆن ناچار بوو مامەڵە لەگەڵ فشاری سۆڤیەتدا بکات لە کاتێکدا هەوڵی دەدا سەربەخۆیی بڕیارەکانی کۆمار بپارێزێت. خاڵێکی گرنگ لە شیکردنەوەکەی “ئیگڵتن”دا، پرسی هۆزگەرایی و ناسیۆنالیزمە لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا. “ئیگڵتن” بە وردی باس لە کاریگەریی پێکهاتەی هۆزگەرایی دەکات لەسەر بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کوردی لەو سەردەمەدا. ئاماژە بەوە دەدات کە چۆن دڵسۆزیی هۆزگەرایی هەندێك جار لەگەڵ هەستی ناسیۆنالیستیدا تێکەڵ بووە یان لە دژی وەستاوەتەوە. “ئیگڵتن” دەڵێت کە سەرەڕای هەوڵەکانی قازی محەممەد بۆ دروستکردنی یەکڕیزیی نیشتمانی، کاریگەریی هۆزەکان و بەرژەوەندییە تایبەتییەکانیان، ئاستەنگێکی جددی بوو لەبەردەم کۆمارەکەدا. ئەم شیکردنەوەیە دیدگایەکی قووڵمان لەسەر ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگەی کوردی لەو سەردەمەدا و چۆنیەتیی کارلێکی هێزە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لەگەڵ پڕۆژەیەکی ناسیۆنالیستیدا پێدەبەخشێت.
“ڕووخانی کۆمار و کاریگەرییەکانی”
تەوەرەی سێیەم و کۆتایی شیکردنەوەکەی “ئیگڵتن” تیشک دەخاتە سەر هۆکارەکانی ڕووخانی کۆماری مەهاباد. “ئیگڵتن” بە شێوەیەکی واقیعییانە باس لەو هۆکارە ناوخۆیی و دەرەکییانە دەکات کە بوونە هۆی کۆتاییهاتنی ئەم ئەزموونە کورتخایەنە. یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکان، کشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت بوو. کاتێک پەیوەندییەکانی نێوان سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا بەرەو خراپبوون چوو و سۆڤیەت ناچار بوو هێزەکانی لە ئێران بکشێنێتەوە، کۆماری مەهاباد پاڵپشتییە سەرەکییەکەی لەدەست دا. “ئیگڵتن” جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بێبەشبوون لە پاڵپشتیی سۆڤیەت، بەتایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە، کۆمارەکەی لەبەردەم هێرشی سوپای ئێراندا بێبەرگری کرد. فشاری ئێران و سوپای ئێران، کە بە گەڕانەوەی هێز و متمانەیەکی زیاترەوە هاتنەوە ناوچەکە، هۆکارێکی تری سەرەکی بوو بۆ ڕووخان. “ئیگڵتن” ئاماژە بە لاوازیی ناوخۆیی کۆمارەکە دەدات وەک هۆکارێکی تری ڕووخان. ئەم لاوازییە دەگەڕێتەوە بۆ چەندین فاکتەر، لەوانە نەبوونی یەکڕیزیی تەواو لە نێوان هۆزە کوردییەکاندا، کەمیی سەرچاوەی دارایی و سەربازیی پێویست، و نەبوونی ئەزموونی پێشوو لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا. سەرەڕای هەوڵەکانی قازی محەممەد، کۆمارەکە نەیتوانی بە تەواوی پشت بە تواناکانی خۆی ببەستێت و هەمیشە پشت بە پاڵپشتیی دەرەکی دەبەست.
لە کۆتاییدا، “ئیگڵتن” تیشك دەخاتە سەر کاریگەرییەکانی ڕووخانی کۆماری مەهاباد لەسەر بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد لە داهاتوودا. هەروەها باس لەوە دەکات کە سەرەڕای کۆتاییهاتنی خێرای کۆمارەکە، ئەزموونی مەهاباد بووە هۆی بەهێزبوونی هەستی ناسیۆنالیستی لەناو کورددا و بووە هۆی دروستبوونی هیوایەك بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی لە داهاتوودا. “ئیگڵتن” ئەم ئەزموونە بە “پەندێکی مێژوویی” دەبینێت کە وانەیەکی گرنگی بە کورد لەسەر گرنگیی یەکڕیزیی ناوخۆیی و پشتنەبەستن بە هێزە دەرەکییەکان بەخشی. هەروەها پێی وایە کە کۆماری مەهاباد، سەرەڕای کورتخایەنییەکەی، وەك سیمبولێکی خۆڕاگری و ئیرادەی کوردی بۆ مافی چارەی خۆنووسین ماوەتەوە.
“دەرەنجام”
کتێبی “کۆماری کوردیی ١٩٤٦”ی ويلیام “ئیگڵتن” سەرچاوەیەکی بێهاوتایە بۆ تێگەیشتن لە یەکێك لە گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی هاوچەرخی کورد. “ئیگڵتن” بە شێوەیەکی ورد و شیکارییانە، چوارچێوەی مێژوویی، دینامیکییەتی ناوخۆیی، و هۆکارەکانی ڕووخانی کۆماری مەهاباد دەخاتەڕوو. دیدگای ئەو، کە لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەی قووڵ و تێبینییەکانی وەك دیپلۆماتکارێك دامەزراوە، یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی پرسی کورد و کاریگەریی هێزە ناوخۆیی و دەرەکییەکان لەسەر چارەنووسی گەلێك. ئەم کتێبە نەك تەنها وەک تۆمارێکی مێژوویی خزمەت دەکات، بەڵکو وەك سەرچاوەیەکی شیکاریی گرنگیش دەمێنێتەوە بۆ ئەو کەسانەی دەیانەوێت لە ئەزموونی کۆماری مەهاباد و کاریگەرییەکانی لەسەر بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کورد تێبگەن. شیکردنەوەکانی “ئیگڵتن”، سەرەڕای تێپەڕبوونی کات، هێشتا بە بەها و پەیوەندیدار دەمێننەوە بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر پرسی کورد و مێژووی ناوچەکە.
سەرچاوە؛ Eagleton, William: The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, 1963.
