“لەبەر رۆشنایی نامە نهێنییەكاندا”
كۆتایهاتنی جەنگی یەكەمی جیهان، گۆڕانكاری هەمەلایەنەی لە نەخشەی دەوڵەتان و بەشداران و بەركەوتەی ئەو ململانێ خوێناوییەدا هێنایە ئارا، كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر چارەنووسی هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و قاجاری هەبوو كە كوردستانیان لەنێوان خۆیاندا دابەشكردبوو. دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ، بڕیاریان دا كۆنفرانسێكی (ئاشتی) لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا لە رۆژی (١٨ی كانوونی یەكەمی ١٩١٩ز)دا ببەستن، دەرفەتی بەشداری تەنها بە وڵاتانی زلهێز درا، ماوەی شەش مانگی خایاند تا چارەنووسی سیستەمی نوێی حكومڕانی لە جیهاندا بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان دابڕێژنەوە[1]. ئەم كۆنفرانسە لە هەلومەرجێكی چارەنووسسازدا بوو، بەهۆی چەندین گۆڕانكاری گرنگ، وەك:-
-هەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە ڕووسیا (١٩١٧).
-شكستی ئەڵمانیا لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا.
-هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
ئەم فاكتەرانەن دۆخێكی پڕ لە ناكۆكی و ململانێی دروستكرد كە دەبوایە گۆڕانكاری لە نەخشەی جیهاندا ئەنجام بدرێت، لەم ئاڵوگۆڕەدا بەرژەوەندی زلهێزەكان بەسەر مافی میللەتاندا زاڵكرا كە دوای زیاتر لە یەك سەدە، هێشتا دەرهاویشتەكانی لەسەر چارەنووسی كوردستان و نەتەوە ستەملێكراوەكان بەردەوامە. كوردستان لەو سەردەمەدا وێڕای بێ دەوڵەتی، لە چەندین ئاراستەوە لەبەردەم دەستدرێژی و داگیركاریدا بوو:-
١-لەسەر ئاستی جیهان:- سەرەتای هەژموونی داگیركاری زلهێزەكان، مەترسی بوو لەسەر چارەنووسی گەلی كورد، بۆنمونە پیلانە داگیركارییەكانی دەوڵەتی بەریتانیا (لە كوردستانی باشوور) و فەرەنسا (لە رۆژئاڤا) و ڕووسیا (كوردستانی رۆژهەڵات).
٢-لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەراست:- لەلایەن وڵاتانی ستەمكاری (قاجاری و عوسمانی) دابەش كرابوو.
٣-لەسەر ئاستی ناوخۆ:- دەوڵەتانی زلهێز و ناوچەكە لە ڕێگەی نوێنەرانی ئاشكرا و نهێنی، بەدنەدانی كەسانی جۆراوجۆر دەیانویست ناكۆكی بخەنە نێو ماڵی كوردستان، فاكتەرێكی خودی كە مەترسییەكەی زیاتر كرد، هێشتا گەلی كورد خاوەنی شۆڕشێكی گشتی و یەك گوتار نەبوو بۆ داكۆكی لە مافەكانی.
لەم دۆخە سەختەدا؛ بەستنی كۆنفرانسێك لەلایەن دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ لە وڵاتی فەرەنسا، كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر چارەنووسی كورد هەبوو، بەڵام بوونی پیاوێكی مەزن و جەنتڵمان و شارەزای خەباتی دیبلۆماسی “شەریف پاشای خەندان” بە نوێنەرایەتی كورد، چەندین هەوڵی دا بۆ بەشداری لە كۆنفرانسەكە و سازدانی چاوپێكەوتن و كۆبوونەوە لەگەڵ نوێنەرانی دەوڵەتان، ئامانجی سەرەكیشی بەپێی دیكۆمێنت و نامە دیبلۆماسییەكان، بەدەستهێنانی مافەكانی گەلەكەی و گرتنەبەری چارەسەری ئاشتیانە بوو بۆ بڕیاردان لەسەر دۆزی كورد، یەكەمین هەنگاویش داخوازی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی تیادا خستەڕوو كە لەسەرئاستی جیهان بەدانپێدانراو هەژمار بكرێت. لە توێژینەوەیەكی دیكۆمێنتاریدا، هەوڵمان دا بەپشتبەستن بە نامە نهێنییەكانی دیبلۆماتكارانی ئێران و شرۆڤەكردنیان، تیشك بخەینەسەر كاریگەرییەكانی خەباتی دیبلۆماسیی پتر لە سەدەیەك لەمەوبەری “شەریف پاشای خەندان”.
سەرچاوە سەرەكییەكانمان بریتین لە:-
١- یادداشتی رۆژانەی سیاسەتمەدار و دیبلۆماتكار و بەرپرسانی باڵای دەوڵەتی قاجاری، سەرجەمیان لە شاندێكدا بۆ فەرەنسا نێردرابوون بە مەبەستی بەشداری لە كۆنفرانسی پاریس.
٢- یادداشتی ئەو نێردە دیبلۆماسییانەی ئێران كە بەنهێنی راسپێردران بۆ ویلایەتی موسڵ، بە ئامانجی كاریگەری لەسەر ڕایگشتی گەلی كورد لە كۆنفرانسدا.
٣- نامە دیبلۆماسی و تەلەگرافە نهێنییەكانی شاندی ئێران لەكاتی كۆنفرانسدا لە فەرەنساوە بۆ وڵاتەكەی خۆیان ناردووە.
٤- دیكۆمێنتە نهێنییەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئێران.
٥-رۆژنامە و بڵاوكراوە فەرمییەكان.
“یەكەم؛ زەمینەسازی بۆ سەربەخۆیی كوردستان”
كۆتایهاتنی جەنگی یەكەمی جیهانی، راپەرینێكی نوێی هزریی نەتەوەیی لە كوردستانی باشووردا خوڵقاند بە ئامانجی ڕزگاربوون لە داگیركەر و دامەزراندنی ئەزموونێكی نوێی كوردی، ئەم پرۆسەیەش پێویستی بە كەسایەتییەكی كاریزما لەنێو گەلی كورد هەبوو كە جێی متمانەی جەماوەر بێت، لەم قۆناغەدا “شێخ مەحمودی حەفید” (١٨٨١-١٩٥٦) كە لەڕووی هەستی كوردایەتی و ناوبانگی ئاینییەوە خاوەن پێگەیەكی باڵا بوو، ئەم ئەركە نەتەوەییەی گرتە ئەستۆ. “شێخ مەحمودی حەفید” لە چەند بوارێكدا هەنگاوی گرنگی بۆ وەدیهێنانی سەربەخۆیی گرتەبەر:-
١- ناردنی نامە بۆ سەرۆك هۆزەكانی كورد تا ببنە خاوەنی یەك گوتار بۆ بەدەستهێنانی ئازادیی كوردستان.
توێژەر سێ نامەی نهێنی و گرنگی ئەم هەنگاوانەی “شێخ مەحمودی نەمر” وەك دیكۆمێنت دەخاتەڕوو كە ترسێكی زۆری لای كاربەدەستانی قاجاری دروستكردووە. لە (كانوونی دووەمی ١٩١٩ز)دا، بەرپرسی وەزارەتی كاروباری دەرەوەی قاجار لە كوردستان، لە ڕاپۆرتێكدا بۆ (تاران)، نوسیویەتی:- “شێخ مەحمود لە سلێمانیەوە كاغەزێكی بۆ “مەلیكوتوجار”ی سەقز نووسیوە، تیایدا هاتووە:-
لە یەكەمین ساڵدا، ئینگلیز سەربەخۆیی كوردی چەسپاند و نوێنەری خۆمم ناردووە كە دانیشتوانی سەقز و بانە تێبگەیەنێ. راسپێردراوی سیاسی بەریتانیاش لە سلێمانییە، بەپەلە ڕابەرانی ئەو سنورە (سەقز و بانە) بێن بۆ سلێمانی تا ژێردەستەیی خۆمان لاببەین”. بەهۆی ئەم نامەیە، وەزارەتی دەرەوە، دیداری لەگەڵ (سێر پێرسی كۆكس)دا ئەنجام داوە، داوای لێكراوە ئەم جۆرە پەیوەندی و دانوستاندنانە لەگەڵ دانیشتوانی كوردستاندا قەدەغە بكات. هەروەها لە دوو نامەیتردا كە لە شاری ورمێ نێردراوە بۆ تاران، ئاماژە بە گەرموگوڕی مەسەلەی سەربەخۆیی كوردستان كراوە.
لە نامەی یەكەمدا بەناونیشانی (راپۆرتی حكومەتی ورمێ، ١٧ی جەمادی دووەمی ١٣٣٧ق، ٢٠ی ئازاری ١٩١٩ز، ژمارە ٢٩٢٢)دا هاتووە: “كوردستانی عوسمانی لە عوسمانی جودا دەبێتەوە و هەر كەسێك بۆ خۆیان قبوڵ بكەن بە سەرۆك هەڵدەبژێردرێت، پێدەچێ “شێخ مەحمود” یاخود یەكێكیتر پەسەند بكەن و هەڵیببژێرن. كوردەكانی ئێرانیش هەمان خەیاڵیان هەبوو، زۆر داواكارییان نووسی، بەریتانییەكان پەسەندیان نەكرد و ڕەتیان كردۆتەوە كە ئێمە لەگەڵ ئێراندا دۆستین و ناتوانین ئەم داوایە لە دەوڵەتی ئێران بكەین”. لە نامەیەی دواتردا كە هەمان مانگ نێردراوە، زانیاری گرنگتری دركاندووە و نووسیویەتی:- “شێرجەنگ بەهادرخان[2] لەنێو دانوستاندنەكانی خۆیدا لەگەڵ حكومڕاندا باسی “شێخ مەحمودی” بەناوبانگی كردووە و دركاندوویەتی سەربەخۆیی بە كوردەكانی خاكی عوسمانی دراوە كە ئێستا بەشێكن لە مەملەكەتی فەخیمەی ئینگلیز، هەندێ لە كوردانی ئێرانیش هەر ئەمەیان دەیویست، بەڵام دەوڵەتی بەریتانیا بەهۆی یەكێتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراندا، پەسەندی نەكردووە و وەڵامی داونەتەوە كە ناكرێ سەربەخۆیی و شكۆی دەوڵەتی ئێران پێشێل بكرێت)[3].
٢- پشتیوانی لە خەباتی دیبلۆماسی شەریف پاشای خەندان لە كۆنگرەی ئاشتی پاریس لە رێگەی مەزبەتەی جەماوەرییەوە. گرنگی ئەم مەزبەتەیە وێڕای پشتگیری لە شەریف پاشا، مۆدیلێكی نوێی یەكخستنی دەنگی جەماوەریش بوو لە كوردستاندا[4]. بێگومان یەكگرتوویی لە گوتاری هاوبەشی شۆڕشی شێخ مەحمودی حەفید لەگەڵ تێكۆشانی دیبلۆماسیی “شەریف پاشای خەندان” بۆ بەشداری لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس كە لە (كانوونی ١٩١٩ز)دا لە كۆشكی ڤێرسای بەسترا، بەدەستكەوتێكی گرنگ دادەنرێت لە مێژووی كوردایەتیدا.
“دووەم؛ دیبلۆماسییەتێكی نوێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان”
مۆدیلێكی نوێ بۆ چارەسەری دۆزی كورد، تێكۆشانی دیبلۆماسی كوردی بوو لەنێو كۆبوونەوەی ڕابەرانی وڵاتان كە دوای جەنگی یەكەمی جیهان دەیانویست بڕیار لەسەر چارەنووسی گەلان بدەن بەبێ ئامادەبوونی نوێنەرانی نەتەوە بندەستەكان. لەو سەردەمەدا سیستەمی حكومڕانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەبەردەم شەپۆلێكی گەورەی گۆڕانكاریدا بوو، دیارترینیان هەڵوەشانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و لاوازبوونی دەوڵەتی قاجاری بوو، ئەمەش دەرفەتی بۆ گەلانی بندەستی وەك گەلی كورد رەخساند تا وێڕای پشتبەستن بە خەباتی چەكداری، ڕێبازی دیبلۆماسی لە رێگەی كەسایەتی پڕئەزموونی “شەریف پاشای خەندان”[5] لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پیادە بكرێت. ئەم كەسایەتییە بە مەبەستی بەشداریی لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس (١٩١٩ز)، هەوڵە دیبلۆماسییەكانی خستەگەڕ تا بتوانێ كارتی كورد وەك فشار لەهەمبەر دەوڵەتانی سەركەوتوودا بەكاربهێنێ، جەخت لەسەر ئەو ڕاستییەش بكاتەوە بەبێ چارەسەری دۆزی كورد، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئارامی بەخۆیەوە نابینێ، ئەگەر دەوڵەتی كوردستانیش دابمەزرێت، بەرژەوەندی دەوڵەتانی زلهێز ڕووبەڕووی مەترسی نابێتەوە چونكە شۆڕشی چەكداریی كوردیش كۆتایی دێت. لەم توێژینەوەیەدا؛ دوای شرۆڤەی دیكۆمێنتەكان، گەیشتمە ئەو ڕاستییەی كە (شەریف پاشا) لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا، نەخشەكەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، لە چەند قۆناغێكدا خۆی دەبینێتەوە:-
– بەرلە دەستپێكی كۆنفرانس، بۆ ئەوەی وڵاتان بەتایبەت دەوڵەتی قاجار لە خۆی نەوروژێنێ، نەرمونیانی نواندووە تا بتوانێ بەكەمترین گرفت بگاتە پاریس.
– لە دوای گەیشتنی بە شاری پاریس، پەیوەندی بە نوێنەرانی وڵاتانی زلهێز كردووە لەپێناو ڕەزامەندكردنیان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان، هەوڵی داوە بیسەلمێنێ كە بنیاتنانی ئەم دەوڵەتە، گرەنتییە بۆ ئاسایش و ئارامی رۆژهەڵاتی ناوەراست.
– لە دەستپێكی كۆنفرانسدا، هەوڵەكانی خستۆتەگەڕ بۆ بەدەستهێنانی مافی بەشداری، بەڵام دەوڵەتانی زلهێز بەو پاساوەی كورد خاوەنی دەوڵەتی نەبووە تا لە جەنگەكەدا لایەنگری وڵاتانی سەركەوتوو بێت، مۆڵەتی بەشدارییان پێنەداوە.
پاساوێكیتر بۆ ڕێگری لە شەریف پاشای خەندان، ئەو بیانووە بووە كە بەپشتیوانی كێ تۆ نوێنەری راستەقینەی هەڵوێستی كوردی دەكەی؟. هەربۆیە “شێخ مەحمودی حەفید” لە كارێكی دیبلۆماسی ناوازەدا، پشتیوانی بۆ هەوڵەكانی دەربڕیوە. “شەریف پاشا” لە كۆبوونەوەكاندا، دیداری زۆری لەگەڵ نوێنەرانی وڵاتان ئەنجامدا، ستراتیژی سەرەكی كارەكانی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی بوو بە مەرجێك كوردستانی بندەستی عوسمانی و قاجاری لەخۆبگرێت، بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی وڵاتە زلهێزەكانیش كە بڕیاریان لەسەر چارەنووسی گەلان دەدا، لە سەرەتادا بەرنامەڕێژی بۆ وەرگرتنی ڕەزامەندی لە دەوڵەتی ئینگلیز. هەروەها بۆ بەریتانیای بسەلمێنێ كە بەرژەوەندییەكانی لە ڕێی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردییەوە دەستەبەر دەبێت، نەك لایەنەكانی تر.
- لە كۆتایی كۆنفرانسدا، كاتێك “شەریف پاشای خەندان” دوای چاودێری وردی كۆبوونەوەكانی ك كۆنفرانسی پاریس، بەتەواوەتی دڵنیا دەبێت كە زلهێزەكان نایانەوێ دەوڵەتی كوردی دابمەزرێت، بژاردەیەكیتر دەخاتەڕوو كە یەكگرتنەوەی هەموو كوردستانە، بەڕواڵەت لە چوارچێوەی پاشایەتی قاجاردا بن بەڵام لە ڕووی مەیدانییەوە سەربەخۆیی تەواوەتی بە كورد بدرێت. واتا دەسەڵاتی خۆبەرێوەبەری هەبێت لە سیستەمی كارگێڕی و سیاسیدا. سەرچاوەی سەرەكی ئەم توێژینەوەیە دیكۆمێنتارییە، بریتییە لە:-
١- یادداشتە جۆراوجۆرەكانی سیاسەتمەدار و دیبلۆماتكاران باڵای ئێرانی كە لە چوارچێوەی شاندێكدا چوون بۆ فەرەنسا بەمەبەستی بەشداری لە كۆنفرانسی پاریس.
٢- یادداشتی كەسایەتییەك كە لەو سەردەمەدا سەردانی ویلایەتی موسڵی كردووە و كۆمەڵێك لە ڕابەرانی كوردی بینیوە.
٣- نامە و تەلەگرافە نهێنییەكانی شاندی ئێران لە پاریس كە بۆ وڵاتەكەیان ناردۆتەوە.
٤- دیكۆمێنتە نهێنییەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە قۆناغی كۆنفرانسی پاریسدا.
٥- نامە دیبلۆماسییە نهێنییەكان كە دەربارەی چارەنووسی كوردستان و كۆنفرانسەكە ئاڵوگۆڕكراون.
٦- رۆژنامە و بڵاوكراوە فەرمییەكان.
ئەم یادداشت و نامە و دیكۆمێنتانە كە زانیاری پڕبایەخی لەسەر تێكۆشانی دیبلۆماسی (شەریف پاشا) لەخۆگرتووە، لە چەند خاڵێكدا گرنگییەكەیان دەخەینەڕوو:-
– سەرجەمیان لە جۆری نهێنین.
– خاوەنەكانیان لە كەسایەتی پلەبەرزەكانی دەوڵەتی قاجار بوون وەك: سەرۆك وەزیر، وەزیری دەرەوە، دیبلۆماتكارە گەورەكان.
– هیچ كام لە خاوەن نامە و تەلەگرافەكان كورد نەبوون، كاتێك باسی خەباتی دیبلۆماسی شەریف پاشای خەندانیان كردووە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، لەڕووی موجامەلەی مێژوو نەبووە بەڵكو ڕاستییەكانی ئەو هەلومەرجەیان بۆ دەوڵەتەكانیان خستۆتەڕوو، تا ئاگاداری ئەم شێوازە نوێیەی خەباتی كورد بن كە پەڕینەوەیە لە شێوازی چەكداری بۆ تێكۆشانی دیبلۆماسی.
– سەرجەم كەسایەتییەكان، ئەم نامە و یادداشتانەیان لە ساتی بەڕێوەچوونی كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا نووسیوە، ئەمەش لەڕووی فاكتەری كات و شوێنەوە بۆ نرخاندنی دیكۆمێنت بە گرنگ دادەنرێت.
– خاوەن یادداشت و نامە و دیكۆمێنتەكان، شایەتحاڵی ڕاستەوخۆی وردەكاریی نێو كۆنفرانسی ئاشتی پاریس بوون.
– زانیاری و بۆچوونی سەرنجڕاكێشی تێدایە لەسەر ئاشكراكردنی هەڵوێستی ڕاستەقینەی وڵاتان لەهەمبەر دۆزی كورد.
هەروەها بۆچوونە سیاسییەكانیان بۆ خەباتی “شەریف پاشای خەندان”، شیاوی تێڕامان و شرۆڤەیە كە لە بەشی دووەمدا تاوتوێیان دەكەین.
*مامۆستای زانكۆی پۆلیتەكنیكی سلێمانی
[1] -بۆ وردەكاری كۆنفرانسەكە لە ماوەی ئەو شەش مانگەدا، بنۆڕە:
Margaret MacMillan: Paris 1919: Six Months That Changed the World, Publisher: Random House Trade Paperbacks, 2003.
[2]– شێربەهادرخان هيندی یەكێكە لە كاربەدەستانی ئینگلیز كە چەندینجار سەردانی كوردستانی باشور و رۆژهەڵاتی كردووە بۆ هێنانەدی سیاسەتە داگیركارییەكانی ئینگلیز.
[3]– كاوە بیات: ایران و جنگ جهانی اول، اسناد وزارت خارجە، سازمان اسناد ملی ایران، چاپ دوم، ١٣٨١، ص (٤٢٧-٤٢٨).
[4] -بەپێی یادداشتەكانی (رەفیق حیلمی)، ئەم مەزبەتەیە درا بە (رەشید زەكی كابان) كە كەسایەتییەكی شاری سلێمانی بوو تا بنێردرێ بۆ كۆنفرانسی ئاشتی پاریس بەمەبەستی پشتیوانی لە داوا ڕەواكانی كورد كە وابڕیاربوو (شەریف پاشای خەندان) لە كۆنفرانسەكەدا بیخاتەڕوو، بنۆڕە:
رەفیق حیلمی: یادداشت (كوردستانی عێراق و شۆڕشەكانی شێخ مەحمود)، بەشی یەكەم، ١٩٨٨، لا (٦٥-٦٦).
[5]-شەریف پاشای خەندان (١٨٦٥-١٩٥١ز) كوڕی سەعید پاشای خەندان، لە بنەماڵەیەكی دێرینی شاری سلێمانی بوو، لە سوپای عوسمانیدا ژەنەڕاڵێكی ناسراو و دیبلۆماتكارێكی سەركەوتوو بوو.
لە ژیانیدا رۆڵێكی دیبلۆماسی گرنگی بینی بۆ ناساندنی دۆزی كورد لە ئەوروپادا. كۆمەڵێك داخوازی پێشكەش بە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس (١٩١٩ز) كرد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان كردەوە، ئەم هەنگاوەش رۆڵێكی چارەنووسازی هەبوو بۆ پەیمانی سیڤەر و پشتیوانی لە حكومەتی شێخ مەحمودی حەفید.
