میرنشینى سیستەمێکى سیاسى بوو، دام و دەزگاى نیمچە سەربەخۆى کوردى بوو، لە قۆناغێک لە قۆناغەکانى مێژووى ناوچەکە بەگشتى و کوردستان بەتایبەتى دروست بوون و ڕۆڵێکى کاریگەرییان لەبوارى سیاسى و ئابوورى و کۆمەڵایەتیى و ڕۆشنبیری و فەرهەنگیدا بینى، لە دواى دروستبوونى خەلافەتى ئیسلامیى (عەباسی١٣٢-٦٥٦کۆچى)یەوە ئەم میرنشینانە دروست بوون، بەشێوەیەکى گشتى یەم چەند خاڵێکى هاوبەش وەك هۆكار بۆ پەیدابوونی سیستمی میرنشینایەتی لە زۆربەی سەردەمەكان زۆرە، دەكرێت لە چەند خاڵێكدا پوخت بكرێنەوە؛
“یەكەم؛ سرووشتی جوگرافی كوردستان”
كوردستان ناوچەیەكی شاخاوییە و خاوەنی چەندین زنجیرە چیایە و زۆربەی چیایەكانی بەرزن، سەختیی ناوچەكە و دابڕانی لە یەكترەوە، كاریگەریی بەرچاوی هەبوە لە سەر كۆی ئەو گۆڕانكارییە سیاسییانەی لە سەر خاكی كورد ڕوویان داوە. ئەمەیش خەسڵەتێكی تایبەتی لە بەرانبەر داگیركەراندا هێناوەتە ئاراوە، كە بە ناچاری دەبوو دانی پێدا بنێن، هەر وەكوو توێژەرێك ئاماژەی بەوە داوە، كە داگیركەرانی مەغۆل و تەتەر خۆیان لە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ بە سەر كوردستان بە دوور گرت، ئەگەر وایان نەكردبا، بەردەوام كوردستان دەبوە هەرێمێكی یاخی و هەڕەشەی لە ئاساییشی ئەوان دەكرد، بەڵام سرووشتی مامەڵەی كورد لە ناوچە جیاوازەكانیدا یەك شێوە نەبوە و هەموویان بەرهەڵستیان هەڵنەبژاردوە. سەرەڕای ئەوەی سرووشتی جوگرافیای كوردستان، شوورەیەكی بەرگریی لە بەرانبەر داگیركەراندا زامن كردبوو، لە هەمان كاتدا ئەو مەرجانەی پێوست بوون بۆ مانەوەی شار وەكوو سەنگەری بەرگری لە ڕێگەی سرووشتی شاخاوی و ئاوی سازگار و باخ و بێستان و لەوەڕگا و كەرەستەی دروستكردنی شار لە بەرد و دار لە كوردستان فەراهم بوە، وەكوو بە دیاریش دەكەوێت چۆنیەتی و ڕەگەزەكانی پێكهێنانی شار لە كوردستان ڕێگەی خۆش كرد بۆ پەیدابوونی فەرمانڕەوایەتییە خۆجێیەكان، لە لایەكی ترەوە شار لە كوردستان ڕەنگدانەوەی سیستمی میرنشینایەتی پێوە دیارە. لەگەڵ ئەوەدا شارەكان بە قەڵا و شوورەی بەرگری دەورە درابوون، هەندێك جار داگیركارانی كوردستان لە توانایاندا بوو دەست بە سەر مەڵبەندی شارەكاندا بگرن، بەڵام دەرەوەی شار و ناوچە شاخاوییە سەختەكان، بە بێ ڕەزامەندیی خەڵكەكەی و گفتۆگۆكردن لەگەڵ كورد ئەستەم بوە دەستی دوژمنی بگاتێ، بۆیە دەبینین مەڵبەندی میرە كوردەكان زیاتر لە ناوچە سەختە شاخاوییەكان هەڵكەوتبوو نەك دەشتەكان.
“دوەم؛ سەربەخۆیی ئابووری”
بەهۆی بوونی ئاو و زەوی بەپیت و لەوەڕگا و باخ و بێستانەكانەوە هەموو هەرێمە جیاجیاكانی كوردستان لە ناوخۆیدا و لە ڕێگەی پیشەسازیی سەرەتایی و ئاڵۆگۆڕی بازرگانییەوە، دەیانتوانی پێویستییەكانی خۆیان دابین بكەن، سەربەخۆییی ئابوورییش بنەمایەكی گرینگ بووە بۆ سەربەخۆیی سیاسی. گەڕیدە و مێژوونووسان و توێژەرەوان لە باسی شار و هەرێمە كوردەكانی ئەو سەردەمە هەمیشە لەگەڵ باسی قەڵا و شوورەی قاییم، باسی سامانی كشتوكاڵی و باخ و بێستانیان كردووه، بۆ نموونە شاری خەڵات لە سەردەمی ئیسلامیدا بە زۆری بیستان و فراوانی سامان و خێر و بەرەكەتی كشتوكاڵی ناسرابوو. (یاقوت الحموی) لە ناساندنی زۆربەی شارە كوردییەكان باسی لە كشتوكاڵ و باخ و بێستان كردووه، بۆ نموونە شاری بەدلیس، كە ئەو كات سەر بە ئەرمینا بوە و لە نزیك خەڵات باخ و بێستانی زۆری هەبوە، قەیسی بەناوبانگ بووە، لەگەڵ ئەوەدا ئەو شارانە لە هەر دوو سەدەی ٨ و ٩كۆچی/ ١٤ و ١٥ز زۆربەیان لە هەندێك لە قۆناغەكانی سەدەكانی ناوەڕاست لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە بە دەست كوردەوە نەبوو، بە هۆی شاڵاوە یەك لەدواییەكەكانی داگیركەرانەوە پووكانەوە، ئەو ڕۆڵەی پێشوویانە نەمابوو، بەڵام هەمیشە لە دەرفەتی ئارامی و ئۆقرەیی لە بووژانەوە نەوەستاون. بۆیە لێرەدا گونجاوە ئەگەر بگوترێت سەربەخۆیی ئابووریی ناوچە كوردییەكان، سەردارە كوردییەكانی هان داوە، سەر دانەنەوێنن. پێكهاتەی هۆزایەتییش لە كوردستان، لە پاڵ ئەوەدا خاوەن ڕایەڵەیەكی كۆمەڵایەتی بووە، جۆرێك لە پێوەندیی ئابووری لە نێوان ئەندامانی هۆزەكەیدا دروست كردووە و بەوە سنووری زەوییە كشتوكاڵییەكان و لەوەڕگای جیای خۆیان هەبێت. سەرەڕای بایەخدانی زۆر بە كشتوكاڵ و سامانی ئاژەڵداری لە شار و ئاوەدانییەكانی هەرێمە كوردییەكان، كە پێی دەناسرانەوە، لە ڕووی كانی و سەرچاوە، كانزا، پیشەسازی و بازرگانیی سەربەخۆیی ئابووری مسۆگەر كردبوو.
“سێیەم؛ پەرتبوونی كولتووری فەرمانڕەوایەتی لە هەرێمە كوردییەكان لە سەدەكانی پێشتر”
كولتووری فەرمانڕەوایەتیی یەكگرتوانە، بۆ هەر نەتەوە و پێكهاتەیەك، زۆر پێویستە، بەڵام لە ژێر حوكمی هۆكارەكاندا، ئەم كولتوورە هەر لە كۆنەوە لە كوردستان دابەش بووە، بۆیە لە هەموو دەرفەتەكان، میر و سەردارە كوردەكان هێندەی سنووری دەسەڵاتی خۆیان مەبەست بووە، بە تەنگ یەكگرتوویی هەموو نەتەوەكەیانەوە نەبوون. هەر وەكوو مێژوونووسێك دەڵێت؛ “كوردەكان ئەگەر ئاكارێكی ناپەسندیان هەبێ، هەر ئەوەندەیە كەسیان سەر بۆ كەسیان دا نانەوێنن، گوێ بە یەكتر نادەن، هەر كەسە بیر لە سەربەرزیی خۆی دەكاتەوە، بە تێكڕایی بیر لە سەربڵندیی هەموان ناكەنەوە و پشتی یەكتر ناگرن… “، لە بەرانبەردا دەبینین نەتەوەكانی دەوروبەر كەمتر لەو سەردەمە دابەش بوون بە سەر میرایەتی و قەوارەی بچووكدا. فەرمانڕەوایەتی ناوچەیی پێشینەیەكی كولتووری مێژوویی لە سەدەكانی ناوەڕاست دا هەبوە. لۆنگریك لە بارەی كوردستانی باشووری سەرەتای سەدەی ١٠ك/١٦زدا، كە درێژكراوەی هەر دوو سەدەی پێش خۆیەتی، دەڵێت؛ “پاشماوەی ئەو قەڵایانەی لە سەر گردەكان دروستكراون و ناوەكانیان، یادگاریی ڕۆژگارێكە، گوزارشت لە گیانی خۆپەسندی دەكات لە كوردستان لە سەدەكانی ناوەڕاست، ئێستایش وەكوو خۆی ماوە و نەگۆڕاوە…”، كە مەبەستی سەدەكانی پێش سەدەی ١٠ك/١٦زیە.
“چوارەم؛ ڕژێمی هۆزایەتی و ڕۆڵی لە بەرانبەر شاڵاوە دەرەكییەكاندا”
گردبوونەوەی كورد لە دەوری پیاوە كاریزما و ئازاكانی خۆی، دەگەڕێتەوە بۆ وڵامدانەوەی ئەو مەترسی و شاڵاوانەی لە لایەن دەسەڵاتی بێگانەوە كراونەتە سەر كوردستان، هەتا لە بارەی هۆزە كوردەكانەوە هاتوە، كە “كۆمەڵە خەڵكانێكن پێكەوە خڕ بوونەتەوە هەتا ئەندامانی خۆیان لە دەستدرێژیی خەڵكانی تر بپارێزن”. سەرەتای دامەزراندنی میرنشینی موكری لە كۆتاییی سەدەی ٩ك/١٥ز وەك بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی هۆزە توركمانەكانی ئاق قۆینلۆوە دەستی پێكرد. سەرەتای دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە گردبوونەوەی خەڵكی ناوچەكە لە دەوری دامەزرێنەر دەستی پێ كرد، بە مەبەستی پاککردنەوەی هەرێمەكەیان لە داگیركاران، بەڵام هەر یەك لەوانە بە شێوازی جیا بەرەنگاری داگیركەران بوونەتەوە و هەرێمەكەی خۆیان پاراستوە، ئەمەیش بوەتە بنەڕەت و سەرەتای پێویستبوونی دامەزراندنی ئەو قەوارەیە. مینورسكی پێی وایە، دەسەڵاتی سیاسیی كورد لە سەدەكانی ناوەڕاستدا، بە كردەوە هیی سەرۆك هۆز و دەرەبەگەكان بووە، ئەوەیش بوە بە بنەمایەك بۆ دروستبوونی میرنشینە كوردییەكانی ئەو سەردەمە، ڤاسیلیەڤا-یش گوتوویەتی، كە “مەبدەئی یەكێتی خێڵ، وەكوو دەردەكەوێ هەر لە سەرەتاوە بریتی بووە لە ناوەرۆكێكی قاییم، بنەماڵەیەك یان چەند بنەماڵەیەك، كە بە هۆی جیابوونەوەی خێڵەكانی تر دەیانتوانی لە دەوری كۆ ببنەوە”. بەدلیسی بەشێك لە دەسەڵاتی فەرمانڕەواكانی كوردستانی گەڕاندوەتەوە بۆ گەورەیی هۆز و بنەماڵەكانیان، كاتێك دەڵێت؛ “دەسەڵاتدارانی كوردستان ئەوانەی هۆزەكەیان گەورە و ناودارن، بە ناوی هۆزەكانیانەوە دەناسرێن، وەكوو هۆزی هەكاری و سۆران و بابان و ئەردەڵان”، كە دیارە هەر یەك لەو هۆزانەی ناوی بردوون، دوایی بوونەتە بنەڕەتێك بۆ دامەزراندنی فەرمانڕەوایەتی بە دەسەڵات لە كوردستان.
هۆزی كوردی بۆ بنیاتنانی ڕایەڵەی كۆمەڵایەتی و سیاسیی لە شوێنی خۆیدا ڕۆڵی بنەڕەتیی گێڕاوە و بوەتە هێڵی یەكەمی بەرگری لە بەرانبەر لێكترازان و نوشستی لە كۆمەڵگای كوردی، بنەڕەتی دامەزراندنی زۆربەی میرنشینە كوردییەكان بوون، پشتگیریی هۆزی گۆران بۆ بابا ئەردەڵان یان هۆزی بۆتی (بوختی = بۆتان) و بنەماڵەی هەكاری بۆ هەر دوو میرنشینی بۆتان و هەكاری، وەك هۆكاری سەرەكی لە دامەزراندنی ئەو میرنشینانەدا.
“پێنجەم؛ قەڵا و شوورەی بەرگری”
مێژوونووسێك بنەمایەكی گرینگی بۆ ئەو بایەخە داڕشتووە، كە پادشای گەورە شاری گەورە و قەڵا و تەلاری بەرز دادەمەزرێنێت، بەڵام لە مێژووی كورد لەو سەردەمە بایەخی تایبەتی هەبووە، بە هۆی قەڵا سەختەكان و شوورە قاییمەكانەوە، دەسەڵاتدارییە خۆجێیەكان سەركردەكانی داگیركەری كوردستانیان ناچار كردووه، دان بە دەسەڵاتیاندا بنێن، لە ڕاستیدا زۆربەی شارەكانی كوردستان بە مەبەستی سیاسی و سەربازی دروستكراون. فەرمانڕەواكانیان بە خاوەنی قەڵا شورە و قوللە (البرج)ـی بەرگری ناسراون، ئەگەر سەرنجیش بدرێتە ئەو شارانەی تەمەنیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەكانی ناوەڕاست لە دەرووبەریاندا شوێنەواریان بەرچاو دەكەوێت، لەبەر ئەوە، كە ئەو قەڵا و شوورانە زامنی دابینكردنی ئاساییش بوون، وەكوو كەرەستەیەكی بەرگریی سەربازی سەیر كراون. گەڕیدەیەك لە سەرەتای نیوەی یەكەمی سەدەی ١١ك/١٧ز، كە لە باسی هەرێمی دیاربەكر و باكووری كوردستان ناوچەكەی لە سەر بنەڕەتی قەڵا و شورە دابەشكردووه، وێنەیەكی بەرچاوی داوە لە سەر ژمارە و بایەخی قەڵا و قاییمكاری لە كوردستاندا، كە ئەو كات ژمارەیان گەییشتوەتە (٧٧٠) قەڵا، كە زۆربەیان پاشماوەی سەدەكانی ناوەڕاست بوون.
مەڵبەندی هەموو ئەو میرنشینانەی لەو سەردەمە ناوبانگیان پەیدا كردووه، لە سەر پاشماوەی ئەو قەڵا و شوورانە دروست كراون، كە مێژوەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی پێشووتر، بۆ نموونە سۆران، بووە میراتگری قەڵایەكانی میرەكانی (زەرزاری) لە (هاودیان) و (هەریر)، میرنشینی ئەردەڵان لە سەر پاشماوەی سەنگەرەكانی شارەزوور و میرنشینی بادینانیش لە سەر شوێنەواری قەڵا و شوورەی سەختی ئامێدی ناوچەی بادینان دامەزراوە. هەتا قەڵا بووەتە هێمای ناولێنان و ناودەركردنی بۆ شار و ئاوەدانییەكانی كوردستان و میر و سەردارەكانی كورد، ئەو میرانەی، كە قەڵای سەخت یان شاریان لە بەردەستدایە، بە ناوی ئەو قەڵایە یان ئەو شارەوە ناو دەبرێن، وەكوو فەرمانڕەوایانی حەسەن كێفا و بەدلیس و جەزیرەی ئیبن عومەر (بۆتان) و ئەگێل. سەرەڕای ئەوەی قەڵا و شوورەی بەرگری بایەخێكی سەربازی و گوزارشتی سەربەخۆیی هەبووە، بۆ خاوەنەكانیان، نیشانەی پێشكەوتنی شارستانی و ئاوەدانی بووە.
“شەشەم؛ سوود وەرگرتن لە سەردەمە لاوازەكانی دوژمنان”
ماوەی نێوان شاڵاوی مەغۆل تا شاڵاوی سەفەوی و عوسمانی لە ڕووی هەڵكشان و دابەزینی دەسەڵاتی داگیركەران و جیاوازیی لە شاڵاوەكاندا، یەكێكە لە خەسڵەتەكانی مێژووی سیاسیی ئەو سەردەمە، بۆیە هیچ یەكێك لە لەشكركێشی داگیركەران لەو ماوەیەدا بۆ ماوەی نیو سەدە بە بەهێزی لە كوردستاندا نەماوەتەوە، بەڵكوو بەرەو لاوازی چووە و دواتر شاڵاوێكی تر جێی گرتووەتەوە. كورد لەو دەرفەتە سوودی وەرگرتووە، سەرۆك هۆزە بە تواناكان لە دوای ئەوەی هەستیان بە لاوازیی دەسەڵاتی ناوەند دەكرد و دەسەڵاتی نیمچە سەربەخۆیییان بۆ خۆیان مسۆگەر دەكرد. هەندێك جاریش، لە لایەن میرنشینەكان نیشاندانی ملكەچی لە لایەن میرە كوردەكان وایكردووه، لە بەرژەوەندیی هەر دوو لا دابێت، درێژە بە بوونی خۆیان بدەن و بە ناوی داگیركەرانەوە لە شوێنی خۆیان حوكم بكەن، هەر وەكوو لە كاتی شاڵاوی تەیموور لەنگ بۆ كوردستان فەرمانڕەوایی (حەسەن كێفا) و میری بەدلیس ملكەچی خۆیان بۆ “تەیموور لەنگ” نیشاندا. ئەگەرچی بەوە شرۆڤەكراوە، كە هەر كاتێك داگیركەرانی كوردستان دەستدرێژییان بۆ سەر كورد كردبێت، دواجار بە ناچاری بە خاوەنی پێشووی خۆیان سپاردوەتەوە. خاڵێكی گرینگ لێرەدا ئەوەیە، ماوەی دەسەڵاتی ناوەندی داگیركەرانی كوردستان زۆر كەم بوە، بۆیە دەمارگیریی بۆ میرنشینە كوردییەكان بەند بوە بە نەمانی لاوازیی دەمارگیریی بۆ دەسەڵاتی ناوەند.
“حەوتەم؛ دیبلۆماسیەتی هەندێك لە میرە كوردەكان”
سەرەتای دامەزراندن یان دانوسان لەگەڵ داگیركاران لە پێناو مانەوەی قەڵا و سنووری فەرمانڕەوایەتی ڕێگەیەكی تر بووە، هەندێك لە میرە كوردەكان پەنایان بۆ بردووە، هەر بۆ نموونە میر “عیزەدین شێری بوهتی”، لە ئەو كاتەی بۆی دەركەوت، ناتوانیت بەرگریی سوپای تەیموور لەنگ بكات و شاڵاوەكانی ئەو هێزە بوەستێنێ، لە ساڵی (٧٩٦ك/١٣٩٤ز) ناچار بە دەست و دیارییەوە چوە پێشوازی و گوێڕایەڵیی خۆی بۆ ڕاگەیاند، لە ساڵی (٨٢٤ك/١٤٢١ز) كوردەكانی موش و خەڵات و دەروبەری كۆ بوونەوە و چوونە سەردانی شاهروخی كوڕی تەیموور لەنگ، ئەویش دانی نا بە فەرمانڕەوایەتیی ئەوان. هەندێك لە مێژوونووسان دروستبوونی میرنشینی ئەردەڵانیان بە بەرهەمی پێوەندیی نێوان دامەزرێنەركەیی و سەركردەكانی مەغۆل زانیوە، لەگەڵ ئەوەدا هاوسەردەمی هۆڵاكۆ و سەركردە لە پێشینەكانی مەغۆل لەگەڵ بابا ئەردەڵان بە دروست نابینرێت، بەڵام نموونەیەكی دیبلۆماسیەتی سەركەوتووی لێ وەردەگیرێت لەگەڵ سەركردەكانی داگیركەراندا. سوود وەرگرتن لە دەوڵەتی مەمالیك لە میسر و شام لە لایەن میرەكانی كورد، هەوڵێكی دیكەی دیبلۆماسیەتی ئەوانە لە پێناو مانەوەدا، كە بە درێژایی ئەو هەر دوو سەدەی ٨و ٩ك/١٤و١٥ز لە دوو ڕێگەوە بۆ دوو مەبەست بەردەوام بووە، ئەویش یەكەمیان بۆ پاراستنی خۆیان كۆچیان كردووه بۆ وڵاتی شام و لەوێ بەشداری سوپای مەمالیكیان كردووه، دوەمیان بۆ بەرەنگاری دژی داگیركارانی كوردستان، هەندێك لە میرەكان لە سەر قەڵا و مەڵبەندی فەرمانڕەوایەتیی خۆیانەوە پێوەندییان بە دەوڵەتی مەمالیكەوە كردووه، ئەو هەنگاوە ئەگەر بۆ هەندێك لە میرنشینەكان بووبێتە هۆكاری مانەوە، ئەوە دەشێت زەمینەی خۆش كردبێت بۆ دامەزراندنی میرنشینی تازە، ناگونجێت مانەوە و بەردەوامیی هەندێكیان شوێنەواری لە سەر دامەزراندنی ئەوانی تر بە جێ نەهێشتبێت.
ئامادەکردنى؛ د.ژیلوان عەبدولڵا هەڵەدنى
