لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی سارد، تیۆری “کۆتایی مێژوو”ی بووە باوترین ئەو دیدە فەلسەفییانەی، کە تێیدا لیبرال دیموکراسی وەک دوا مەنزڵگەی گەشەسەندنی سیاسی مرۆڤایەتی دەبینی. ئەم تێڕوانینە وای دادەنا کە هەموو گەلان لە کۆتاییدا بەرەو مۆدێلێکی یەکگرتووی سیاسی و ئابووری هەنگاو دەنێن. بەڵام لە ئێستادا و لە نیوەی دووەمی دەیەی سێیەمی سەدەی بیست و یەکەمدا، ئەو گوتارە ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەكی قووڵ و بنەڕەتی بووەتەوە. تیۆرییە سیاسییە نوێیەکان چیتر تەنها باس لە چۆنییەتی باشترکردنی دیموکراسی یان بەڕێوەبردنی دەوڵەت ناکەن، بەڵکو باس لە گۆڕانی بنەڕەتی لە چەمکی سەروەری، ناسنامە و، پەیوەندی نێوان مرۆڤ و سرووشت و تەکنەلۆژیا دەکەن. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە تێیدا “نەزمێکی نوێی جیهانیی” خەریکە لە ناو سیستەمە کۆنەکاندا سەر هەڵدەدات، و ئەم وتارە بە وردی و بە شێوەیەکی چڕ و پڕ تیشک دەخاتە سەر گرنگترین و نوێترین ئەو تیۆرییە سیاسییانەی کە خەریکە نەخشەی سیاسی جیهان سەرلەنوێ دادەڕێژنەوە.
یەکێک لە دیارترین و کاریگەرترین ئەو تیۆریانەی کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ناوەندە فیکرییەکانی ڕۆژهەڵات و تەنانەت ڕۆژئاوایشدا دەنگی داوەتەوە، تیۆری “دەوڵەتی شارستانی” (Civilizational State) یە، ئەم تیۆرییە لە بەرامبەر چەمکی کلاسیکی “دەوڵەت-نەتەوە” وەستاوەتەوە کە بەرهەمی مۆدێرنیتەی ڕۆژئاوایە و لە پەیمانی وێستفالیاوە سەرچاوەی گرتووە. لایەنگرانی ئەم تیۆرییە، وەک کریستوفر کۆکا و ژمارەیەک لە بیرمەندانی ستراتیژی لە چین، ڕووسیا و هیندستان، پێیان وایە کە هەندێک وڵات تەنها یەکەیەکی سیاسی یان جوگرافی نین، بەڵکو نوێنەرایەتی شارستانییەتێکی مێژوویی، ئایینی و کولتووری دەکەن کە خاوەن بەها و یاسای تایبەت بە خۆیەتی و ناتوانرێت بە پێوەرە گەردوونییەکانی ڕۆژئاوا بپێورێت. بۆ نموونە، چین چیتر تەنها وەك دەوڵەتێکی کۆمۆنیست یان نەتەوەیی خۆی ناناسێنێت، بەڵکو وەک دەوڵەتێکی شارستانی کە تێیدا بەها کۆنفۆشیۆسییەکان، مێژووی پێنج هەزار ساڵە و سیستەمی سیاسی مەرکەزی لە سەرووی پرەنسیپە لیبرالییەکانی مافی مرۆڤەوەن. بە هەمان شێوە، لە هیندستاندا چەمکی “بهارات” (Bharat) وەک دەوڵەتێکی شارستانی هیندۆسی خەریکە جێگەی مۆدێلە سێکیولارە کۆنەکە دەگرێتەوە. ئەم تیۆرییە پاساو بۆ جۆرێک لە “تایبەتمەندی سیاسی” دەهێنێتەوە و ڕەوایەتی دەدات بەوەی کە هەر شارستانییەتێک مۆدێلی سیاسی و ئەخلاقی تایبەت بە خۆی هەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی جیهانێکی فرەجەمسەری ڕاستەقینە کە تێیدا چیتر ڕۆژئاوا تەنها سەرچاوەی ڕەوایەتی و مۆدێرنیتە نییە.
لە لایەکی ترەوە، لەگەڵ تەقینەوەی شۆڕشی زانیاری، تیۆری “سەروەری دیجیتاڵی” (Digital Sovereignty) و “تەکنۆ-پۆلیتیک” (Techno-Politics) بووەتە یەکێک لە گەرمترین و ئاڵۆزترین بابەتەکانی زانستی سیاسی هاوچەرخ. لە جیهانێکدا کە داتا و ژیری دەستکرد (AI) بوونەتە بزوێنەری سەرەکی ئابووری، هێزی سەربازی و کۆمەڵایەتی، چەمکی سەروەری خاکی گۆڕاوە بۆ سەروەری بەسەر فەزای مەجازیدا. ئەم تیۆرییە باس لەوە دەکات کە دەوڵەتەکان بۆ پاراستنی سەربەخۆیی و ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان، پێویستیان بە کۆنترۆڵکردنی تەواوی ژێرخانی دیجیتاڵی، داتای هاووڵاتیان، و ئەو ئالگۆریتمانە هەیە کە بڕیارە سیاسی و ئابوورییەکان ئاڕاستە دەکەن. نموونەی هەرە بەرچاوی ئەمە “بەربەستی مەزنی ئاگرین”ی چینە کە فەزایەکی دیجیتاڵی جیاوازی دروست کردووە، هەروەها هەوڵە چڕەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ داڕشتنی یاسای ژیری دەستکرد (EU AI Act) کە ئامانجی پاراستنی “سەروەری بەهاکانی ئەوروپا”یە لە بەرامبەر هەژموونی کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکانی ئەمریکا و چین. لێرەدا سیاسەت چیتر تەنها لە پەرلەمانەکاندا بڕیاری لێ نادرێت، بەڵکو لە ناو کۆدەکان و سێرڤەرەکانی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی تەکنەلۆژیادا فۆرمەڵە دەبێت. ئەمە جۆرێک لە “دەرەبەگایەتی دیجیتاڵی” یان “سەرمایەداری چاودێری” دروست کردووە کە تێیدا هێزی سیاسی لە دەستی ئەو کەسانەدایە کە خاوەنی داتا و ئالگۆریتمەکانن.
تیۆرییەکی تری نوێ کە بەهۆی قەیرانی کوشندەی ژینگەوە سەریهەڵداوە و خەریکە بنەماکانی فەلسەفەی سیاسی دەهەژێنێت، تیۆری “کۆماریخوازی سەوز” (Green Republicanism) یان “دەوڵەتی ئیکۆلۆژی”یە. ئەم تیۆرییە، کە بیرمەندانی وەک برۆنۆ لاتور و ڕۆبن ئێکەرسلی پێشەنگی دەکەن، پێی وایە کە لیبرالیزمی کلاسیک و سۆسیالیزمیش بەهۆی جەختکردنەوەی زیاد لە پێویستیان لەسەر ئازادی تاکەکەسی، گەشەی ئابووری بێ سنوور و بەکاربردنی سرووشت، نەیتوانیوە ڕووبەڕووی گۆڕانی کەشوهەوا و لەناوچوونی جۆرەکان ببێتەوە. کۆماریخوازی سەوز داوا دەکات کە چەمکی “ئازادی” و “هاووڵاتیبوون” سەرلەنوێ پێناسە بکرێتەوە. لەم مۆدێلەدا، سرووشت وەك “بەرژەوەندییەکی گشتی” دەبینرێت و دەوڵەت ئەرکێکی ئەخلاقی و سیاسی هەیە بۆ پاراستنی نەک تەنها بۆ مرۆڤەکانی ئێستا، بەڵکو بۆ نەوەکانی داهاتوو و تەنانەت بۆ خودی سرووشتیش. نموونەی کرداریش، گۆڕانکارییە دەستوورییەکانی وڵاتانی وەك ئیکوادۆر و بۆلیڤیایە کە “مافەکانی دایکی زەوی”یان وەک یاسای باڵا ناساندووە. ئەم تیۆرییە سیاسییە دەڵێت کە چیتر ناتوانین سیاسەت لە بایۆلۆژیا و ژینگە جیا بکەینەوە، و دەبێت مرۆڤ وەک بەشێك لە سیستەمێکی گەورەتر و ئاڵۆزتر ببینرێت نەک وەک سەرداری ڕەها و بێ لێپرسینەوەی زەوی.
لە ناو جەرگەی وڵاتانی ڕۆژئاوایشدا، کە سەردەمانێک مەڵبەندی لیبرالیزم بوون، تیۆری “پۆست-لیبرالیزم” خەریکە دەبێتە جێگرەوەیەکی فیکری بەهێز. بیرمەندانی وەک پاتریك دینین لە کتێبی “بۆچی لیبرالیزم شکستی هێنا” و ئادریان ڤێرمۆل، پێیان وایە کە لیبرالیزم بەهۆی تێکدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، خێزان، ئایین و کولتوورە ناوخۆییەکان لە پێناو ئازادییەکی ڕووت و بازاڕێکی جیهانی، جۆرێک لە “تەنیایی سیاسی” و ناسەقامگیری قووڵی دروست کردووە. پۆست-لیبرالیزم جەخت لەسەر گەڕانەوە بۆ “کۆمەڵگە” (Community)، بەها ئەخلاقییە هاوبەشەکان و پاراستنی بەرژەوەندییە ناوخۆییەکان دەکاتەوە. ئەم تیۆرییە تەنها لە ناو بازنە ئەکادیمییەکاندا نەماوەتەوە، بەڵکو بووەتە بنەمای فیکری بۆ زۆرێك لە بزووتنەوە پۆپۆلیستی و پارێزگارەکان لە ئەوروپا و ئەمریکا. بۆ نموونە، دروشمی “سەرەتا ئەمریکا” (America First) یان بزووتنەوەکانی دژ بە جیهانگیری و کۆچبەری لە ئەوروپا، ڕەگێکی قووڵیان لەم جۆرە بیرکردنەوەیەدا هەیە کە داوای گەڕانەوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی بەهێز و پاراستنی ناسنامەی کولتووری لە بەرامبەر لێشاوی جیهانگیری دەکات. جگە لەمانە، تیۆری “حوکمڕانی ئالگۆریتمی” (Algorithmic Governance) باس لە قۆناغێك دەکات کە تێیدا ژیری دەستکرد چیتر تەنها ئامراز نییە، بەڵکو خۆی دەبێتە بکەرێکی سیاسی. ئەم تیۆرییە مەترسی ئەوە دەخاتە ڕوو کە بڕیارە گرنگەکانی دەوڵەت، لە دیاریکردنی بودجە تا دەگاتە سیستەمی دادوەری و چاودێری پۆلیس، بدرێنە دەست سیستەمە خۆکارەکان. ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە “تەکنۆکراسی ڕەها” کە تێیدا شەفافیەت و لێپرسینەوەی سیاسی نامێنێت، چونکە مرۆڤەکان ناتوانن لە لۆژیکی ئاڵۆزی “سندوقە ڕەشەکان”ی ژیری دەستکرد تێبگەن. نموونەی ئەمە بەکارهێنانی سیستەمی “نمرەی کۆمەڵایەتی”یە لە هەندێک ناوچەدا کە تێیدا ڕەفتاری هاووڵاتیان لە لایەن ئالگۆریتمەکانەوە هەڵدەسەنگێنرێت و بەو پێیە مافە سیاسی و ئابوورییەکانیان دیاری دەکرێت. ئەمە گەورەترین ئاڵنگارییە بۆ چەمکی “ئیرادەی ئازاد” کە بنەمای هەموو تیۆرییە سیاسییە کلاسیکییەکان بووە.
هەروەها نابێت چەمکی “جیوپۆلیتیکی هەستەکان” (Geopolitics of Emotions) فەرامۆش بکەین کە دۆمینیک مۆیسی دایڕشتووە و لەم ساڵانەی دواییدا گرنگییەکی زۆری پێ دراوە، ئەم تیۆرییە دەڵێت کە چیتر تەنها بەرژەوەندی ئابووری و هاوسەنگی سەربازی بڕیار لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان نادەن، بەڵکو “هەستە کۆمەڵایەتییەکان”ی وەک ترس، ئومێد، و سووکایەتی پێکردن (Humiliation) ڕۆڵی سەرەکی و بزوێنەر دەگێڕن. بۆ نموونە، مۆیسی پێی وایە کە جیهانی ئیسلامیی و زۆرێك لە وڵاتانی باشووری جیهان لەژێر کاریگەری هەستی “سووکایەتی پێکردن”دایە بەهۆی مێژووی ئیستعمار و دەستێوەردانەکان، لە کاتێکدا چین لەژێر کاریگەری “ئومێد” بۆ گەڕانەوە بۆ شکۆمەندی ڕابردوو، و ڕۆژئاوا لەژێر کاریگەری “ترس” لە لەدەستدانی پێگەی خۆیدایە. ئەم تیۆرییە یارمەتیمان دەدات تێبگەین بۆچی هەندێک بڕیاری سیاسی لە ڕووی لۆژیکی ئابوورییەوە هەڵەن بەڵام لە ڕووی دەروونی و جەماوەرییەوە بۆ گەلان گرنگن و دەبنە هۆی هەڵگیرسانی جەنگ یان دروستبوونی هاوپەیمانی نوێ. دەتوانین بە دڵنیاییەوە بڵێین کە جیهانی سیاسی ئەمڕۆ لە قۆناغی “گواستنەوەیەکی مەزن” و پڕ لە تەنگژەدایە، تیۆرییە کۆنەکان کە لەسەر بنەمای جیهانێکی یەک جەمسەری، لیبرالیزمی جیهانی و بازاڕی ئازادی ڕەها داڕژابوون، چیتر ناتوانن وەڵامی پرسیارە ئاڵۆز و نوێیەکانی وەك ژیری دەستکرد، گۆڕانی کەشوهەوا، و ململانێی توندی ناسنامەکان بدەنەوە. سەرهەڵدانی دەوڵەتی شارستانی، سەروەری دیجیتاڵی، کۆماریخوازی سەوز و پۆست-لیبرالیزم هەموویان نیشانەی ئەوەن کە مرۆڤایەتی بە دوای مۆدێلێکی نوێی ژیانی سیاسیدا دەگەڕێت کە تێیدا هاوسەنگییەک لە نێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆژی، پاراستنی سرووشت، و ڕێزگرتن لە تایبەتمەندییە کولتووری و مێژووییەکاندا هەبێت. ئەم تیۆریانە نەک تەنها زانیاری بەڵکو تێڕوانینێکی قووڵ و نوێمان پێ دەدەن بۆ تێگەیشتن لەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە لە دەوروبەرمان ڕوودەدەن. جیهانی داهاتوو جیهانی پێکدادان یان هاوکاری ئەم پارادایمە جیاوازانە دەبێت، هەر وڵات و کۆمەڵگەیەك نەتوانێت خۆی لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییە فیکری و سیاسییانەدا بگونجێنێت، لە کاروانی مێژوو بەجێ دەمێنێت و دەبێتە قوربانی بڕیارەکانی کەسانی تر.
