چەمکی “نەزمی جیهانی” (Global Order) یەکێکە لە ئاڵۆزترین بابەتەکان لە نێو کایەی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی سارد و ڕووخانی دیواری بەرلین، جیهان کەوتە ناو قۆناغێکی نوێوە کە تێیدا هاوسەنگیی هێز گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا هات. لە نێوان هەموو ئەو بیرمەند و فەیلەسوفە سیاسییانەی کە هەوڵیان داوە ئەم نەزمە نوێیە شیک بکەنەوە، فرانسیس فۆکۆیاما وەك فەیلەسوفێکی سیاسی و زانایەکی کۆمەڵایەتی مۆدێرن دەناسرێت، تێڕوانینەکانی لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا گۆڕانکاری و پەرەسەندنی زۆریان بەخۆوە بینیوە؛ لە گەشبینییەکی ڕەهاوە بۆ سەرکەوتنی لیبرالیزم، بۆ هۆشدارییەکی ورد لەسەر داڕمانی دامەزراوە دیموکراسییەکان و سەرهەڵدانی سیاسەتی ناسنامە.
“تێزی کۆتایی مێژوو سەرکەوتنی لیبرال دیموکراسی”
ناوبانگی جیهانی فۆکۆیاما لە ساڵی ١٩٨٩دا دەستی پێکرد، کاتێک وتارە بەناوبانگەکەی بە ناوی “کۆتایی مێژوو؟” بڵاوکردەوە و دواتر لە ساڵی ١٩٩٢دا کردیە کتێبێك بە ناوی “کۆتایی مێژوو و دوایین مرۆڤ”. لەم بەرهەمەدا، فۆکۆیاما تێزێکی هێگڵیانەی پێشکەش کرد و ئاماژەی بەوە دا کە مێژووی مرۆڤایەتی وەک پرۆسەیەکی پەرەسەندنی ئایدۆلۆژی گەیشتووەتە خاڵی کۆتایی خۆی. پێی وابوو لیبرال دیموکراسی وەك “کۆتا شێوەی حکومڕانی مرۆیی” دەمێنێتەوە، چونکە هیچ بەدیلێکی تری ئایدۆلۆژی نەماوە کە بتوانێت کێبڕکێی بکات یان وەڵامی پێداویستییە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ بداتەوە. فۆکۆیاما پێی وابوو کە نەزمی جیهانیی نوێ لەسەر بنەمای بەهاکانی ئازادی، مافی مرۆڤ و، بازاڕی ئازاد دادەمەزرێت. وای دەبینی کە ململانێ گەورەکان کە لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیا بوون (وەک فاشیزم و کۆمۆنیزم) کۆتاییان هاتووە. ئەم تێڕوانینە لەو کاتەدا وەك مانیفێستۆی سەرکەوتنی ڕۆژئاوا لە جەنگی سارددا سەیر دەکرا. بەڵام فۆکۆیاما تەنها باسی ئابووری و سیاسەتی نەدەکرد، بەڵکو ئاماژەی بە چەمکی “تیمۆس” دەکرد، کە بریتییە لە خواستی مرۆڤ بۆ ناساندن و ڕێزلێگرتن. ئەو پێی وابوو لیبرال دیموکراسی باشترین سیستەمە کە دەتوانێت ئەم خواستە تێر بکات بەبێ ئەوەی پەنا بۆ تووندوتیژی ببات.
“نەزمی سیاسی و سێ کۆڵەکەی دەوڵەتی مۆدێرن”
لەگەڵ تێپەڕبوونی کات و سەرهەڵدانی قەیرانە نوێیەکان، فۆکۆیاما تێڕوانینەکانی قووڵتر کردەوە، لە کتێبەكەیدا “نەزمی سیاسی و داڕمانی سیاسی” باس لەوە دەکات کە تەنها دیموکراسی بەس نییە بۆ سەقامگیری نەزمی جیهانیی، بە بڕوای ئەو، هەر نەزمێکی سیاسی سەرکەوتوو پێویستی بە سێ کۆڵەکەی سەرەکی هەیە:-
١. دەوڵەتێکی بەهێز و کارا: دەوڵەتێك کە بتوانێت یاسا جێبەجێ بکات و خزمەتگوزاری پێشکەش بکات.
٢. سەروەری یاسا: یاسایەك کە تەنانەت دەسەڵاتدارانیش پابەند بکات.
٣. لێپرسینەوەی دیموکراسی: سیستەمێك کە تێیدا حکومەت بەرپرسیار بێت لەبەردەم گەلدا.
فۆکۆیاما هۆشداری دەدات کە نەزمی جیهانی دیكە ئێستا ڕووبەڕووی مەترسی “داڕمانی سیاسی” (Political Decay) بووەتەوە، ئەم داڕمانە کاتێک ڕوودەدات کە دامەزراوە سیاسییەکان نەتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکاندا بگونجێنن. هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە تەنانەت لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی وەک ئەمریکاش، دامەزراوەکان تووشی جۆرێك لە چەقبەستوویی بوون، کە تێیدا گرووپە بەرژەوەندیخوازەکان دەستیان بەسەر پرۆسەی بڕیارداندا گرتووە. ئەم دیاردەیە کە فۆکۆیاما ناوی ناوە “ڤیتۆکراسی”، ئاماژەیە بۆ سیستەمێك کە تێیدا گرووپە جیاوازەکان دەتوانن ڕێگری لە هەر بڕیارێکی گرنگ بگرن، ئەمەش دەبێتە هۆی پەککەوتنی حکومەت و لاوازبوونی متمانەی هاووڵاتیان بە دیموکراسی. ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی نەزمی لیبرالی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، چونکە کاتێك دیموکراسییە گەورەکان نەتوانن کێشە ناوخۆییەکانی خۆیان چارەسەر بکەن، ناتوانن وەک مۆدێلێکی سەرکەوتوو بۆ جیهان دەربکەون. جگە لەوەش، فۆکۆیاما باس لەوە دەکات کە گەشەی ئابووری و تەکنەلۆژیا بە تەنها ناتوانن نەزمێکی جیهانی سەقامگیر دروست بکەن ئەگەر دامەزراوە سیاسییەکان لاواز بن. لێرەدا نموونەی چین دەهێنێتەوە کە گەشەیەکی ئابووری خێرای بەخۆوە بینیوە بەبێ ئەوەی بەرەو دیموکراسی هەنگاو بنێت، ئەمەش تێزی “کۆتایی مێژوو”ی خستووەتە ژێر پرسیارەوە. بەڵام فۆکۆیاما هێشتا پێی وایە کە مۆدێلی چینی لە درێژخایەندا ڕووبەڕووی کێشەی شەرعییەت دەبێتەوە، چونکە ناتوانێت وەڵامی خواستی مرۆڤ بۆ ئازادی و ڕێزلێگرتن بداتەوە، هەربۆیە جەخت دەکاتەوە کە نەزمی جیهانی پێویستی بە هاوسەنگییەک هەیە لە نێوان دەسەڵاتی دەوڵەت و مافەکانی تاك، و هەر لادانێك لەم هاوسەنگییە دەبێتە هۆی ناسەقامگیری جیهانی.
“سیاسەتی ناسنامە و هەڕەشە بۆ سەر گەردوونگەرایی”
فۆکۆیاما سەرنجی خستووەتە سەر بابەتێکی زۆر هەستیار کە ئەویش “سیاسەتی ناسنامە”یە، لە کتێبی “ناسنامە:- خواستی ڕێزلێگرتن و سیاسەتی ناڕەزایەتی”باس لەوە دەکات کە چۆن گۆڕانی خواستی مرۆڤ لە “ناساندنی گەردوونی” بۆ “ناساندنی تایبەت” نەزمی جیهانی تێکداوە. بە بڕوای فۆکۆیاما، کاتێک گرووپەکان (چ ئایینی، نەتەوەیی، یان ڕەگەزی) تەنها داوای ڕێز بۆ ناسنامە تایبەتەکەی خۆیان دەکەن و بەها گەردوونییەکانی لیبرالیزم پشتگوێ دەخەن، کۆمەڵگە و نەزمی نێودەوڵەتی پارچە پارچە دەبێت، ئەم دیاردەیە لە سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم لە ڕۆژئاوا (وەك ترەمپیزم و برێکزیت) و هەروەها لە بەهێزبوونی ناسیۆنالیزمی تووندڕەو لە وڵاتانی وەک ڕووسیا و چیندا دەبینرێت. ئەم گۆڕانکارییە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئەو نەزمە جیهانییەی کە لە دوای ١٩٤٥ەوە دروست بووە، چونکە بنەماکانی هاوکاری نێودەوڵەتی و فرەیی لاواز دەکات.
“لیبرالیزم و ناڕەزایەتییەکانی لە سەدەی بیست و یەکەمدا”
لە نوێترین بەرهەمیدا “لیبرالیزم و ناڕەزایەتییەکانی” فۆکۆیاما بەرگرییەکی زانستی لە لیبرالیزمی کلاسیك دەکات و دەڵێت کە لیبرالیزم لە هەردوو لایەنی ڕاست و چەپەوە کەوتووەتە ژێر هێرش، لە لایەکی ڕاستەوە، پۆپۆلیستەکان دەیانەوێت سەروەری یاسا و دامەزراوە سەربەخۆکان لاواز بکەن. لە لایەکی چەپەوە، هەندێک لایەنگری سیاسەتی ناسنامە دەیانەوێت بەهاکانی ئازادی ڕادەربڕین و تاکگەرایی بکەنە قوربانی بۆ بەرژەوەندی گرووپە دیاریکراوەکان. فۆکۆیاما جەخت دەکاتەوە کە نەزمی جیهانیی تەنها لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ “میانڕەوی” و “تەبایی کۆمەڵایەتی” دەتوانێت بەردەوام بێت، هەروەها پێی وایە کە لیبرالیزم باشترین ئامرازە بۆ بەڕێوەبردنی جیاوازییەکان لە کۆمەڵگە فرەچەشنەکاندا. ئەگەر نەزمی جیهانیی بیەوێت لە بەرامبەر مۆدێلە دیکتاتۆرییەکانی وەک چین خۆی ڕابگرێت، دەبێت جارێکی تر متمانە بۆ دامەزراوە دیموکراسییەکان بگەڕێنێتەوە و کێشە ئابوورییەکانی وەک نایەکسانی چارەسەر بکات.
“تەکنەلۆژیا و داهاتووی نەزمی جیهانی”
یەکێکی تر لەو بابەتانەی کە فۆکۆیاما لە ساڵانی دواییدا گرنگی پێداوە، کاریگەری تەکنەلۆژیای زانیاری و سۆشیاڵ میدیایە لەسەر نەزمی جیهانی، لەسەر ئەم بنەمایە پێی وایە کە سۆشیاڵ میدیا بووەتە هۆی پارچەپارچەبوونی ڕاستی و دروستبوونی “ژووری دەنگدانەوە” کە تێیدا هاووڵاتیان تەنها ئەو زانیارییانە دەبینن کە لەگەڵ بیروباوەڕی خۆیاندا دەگونجێت. ئەمەش بووەتە هۆی قووڵبوونەوەی جەمسەرگیری سیاسی و لاوازبوونی ئەو بنەما هاوبەشانەی کە دیموکراسی لەسەر دامەزراوە. فۆکۆیاما پێی وایە کە ئەگەر نەزمی جیهانیی بیەوێت لە سەردەمی دیجیتاڵیدا بەردەوام بێت، دەبێت ڕێگەیەک بدۆزرێتەوە بۆ ڕێکخستنەوەی ئەم تەکنەلۆژیایانە بە شێوەیەك کە خزمەت بە بەرژەوەندی گشتی و ڕاستی بکەن، نەک ببنە ئامرازێك بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری چەواشە و تێکدانی سەقامگیری کۆمەڵایەتی. ئەمە ئاڵەنگارییەکی گەورەیە کە پێویستی بە هاوکاری نێودەوڵەتی و چاکسازی یاسایی هەیە لەسەر ئاستی جیهان.
“ئەنجامگیری”
تێڕوانینی فرانسیس فۆکۆیاما بۆ نەزمی جیهانی، تێڕوانینێکی داینامیکی و پڕ لە زانیارییە، بەم پێیە لە بیرمەندێکی گەشبینەوە کە بڕوای بە “کۆتایی مێژوو” هەبوو، گۆڕاوە بۆ چاودێرێکی وردبین کە هۆشداری لە مەترسییەکانی ناوخۆی سیستەمە لیبرالییەکان دەدات. وتارە زانستییەکانی نیشانی دەدەن کە نەزمی جیهانیی تەنها بەند نییە بە هێزی سەربازی یان ئابووری، بەڵکو بەندە بەو دامەزراوە سیاسی و بەها فەلسەفییانەی کە مرۆڤەکان لەسەری ڕێکدەکەون. بۆ فۆکۆیاما، داهاتووی نەزمی جیهانیی لە مەترسیدایە، بەڵام هێشتا هیوایەک ماوە. پێی وایە کە ئەگەر وڵاتە دیموکراسییەکان بتوانن چاکسازی لە دامەزراوەکانیاندا بکەن و ڕێگری لە پارچەپارچەبوونی کۆمەڵایەتی بگرن، مۆدێلی لیبرال دیموکراسی هێشتا دەتوانێت وەک باشترین بژاردە بۆ مرۆڤایەتی بمێنێتەوە. جەنگی ئۆکرانیا و ململانێی نێوان دیموکراسی و ئۆتۆکراسی لە ئێستادا، تاقیکردنەوەیەکی گەورەیە بۆ ئەو تێزانەی کە فۆکۆیاما لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوودا پێشکەشی کردوون. فۆکۆیاما پێی وایە کە سەرکەوتنی ئۆکرانیا دەتوانێت جارێکی تر گیان بەبەر نەزمی لیبرالیدا بکاتەوە و نیشانی بدات کە دیموکراسییەکان هێشتا توانای بەرگریکردنیان لە بەهاکانیان هەیە. بە پێچەوانەشەوە، شکستی ئۆکرانیا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی نەزمێکی جیهانی نوێ کە تێیدا هێز و تووندوتیژی جێگەی یاسا و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان دەگرێتەوە.
