سەدەى ڕابردوو؛ لە ناو کۆمەڵى کوردەوارى سەدەى هاتنە ناوەوەى چەندین بیرو ئەندێشەى وهكو چەپ، چەپى مارکسیى، شۆڕشگێڕى، ماوى، ئیخوانى، جیهادى، سەربەخۆیى و….هتد بوو، ئەمەش لەو ڕوانگەیەوە هاتبوو، کە کۆمەڵى کوردى لە سەدەى ڕابردوودا گیرۆدەى دابەشکارى و داگیرکارى و چەوساندنەوەى نەتەوەیى ببووەوە، خەباتکاران و خەمخۆرانى نەتەوە بەدواى دەرچەیەکدا دەگەڕان تاوهكو بتوانن وهكو هەموو نەتەوەکانى ترى سەر ئەم ڕووى زەمینە مافەکانیان وەربگرن و لە کۆت و بەندى دیلی و ژێر دەستەیى ڕزگاریان ببێت، لەبەرئەوە زۆرجاران پەنایان بۆ ئەم جۆرە لە فکر و ئەندێشانە دەبرد، چونکە پێیان وابوو هیچ بزووتنەوەیەکى شۆڕشگێڕى بەبێ تیۆرێکى شۆڕشگێڕى سەرکەوتوو نابێت، لەم ساڵانەى دواییدا بیرى چەپ و کاریگەریى بۆسەر بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى گەلى کورد و هەڵوێستى چەپ و مارکسییەکان لە بەرانبەر دۆزى کورد لە ناوچەکە و لەو وڵاتانەى کوردستانى بەسەردا دابەشکراوە بووبە بابەتى گەلێک تێز و نامەى ماستەرو دکتۆراو توێژینەوە و نووسینى بابەتى جۆراوجۆرى ڕۆژنامەوانیى و کتێب، یەکێک لەو کتێبانەى لەم ساڵانەى دواییدا نووسراوە، کتێبى (مێژووى بزاڤى چەپ لەئێران و هەڵوێستى بەرانبەر بەدۆزى کورد لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان) بوو، لەلایەن “ژیلوان لەتیف یارئەحمەد”، کەلە بنەڕەتدا نامەیەکى ماستەرە و پێشکەشى بەشى مێژووى کۆلێژى زانستەمرۆڤایەتییەکانى زانکۆى سلێمانى کراوە، لەساڵى ٢٠١٧ دەزگاى ئایدیا بۆ فکرولێکۆڵینەوە و چاپ و بڵاوى کردووەتەوە، ئەم توێژینەوەیە لە پێشەکى و دەروازەیەکى مێژوویى سەبارەت سەرهەڵدانى بیرى چەپ و ڕێکخراوە چەپەکانە لە ئێران بەگشتى، لەم باسەدا بە پشت بەستن بە کۆمەڵێک سەرچاوەى مێژوویى ڕەسەن سەرەتا باسى سەرهەڵدان و دامەزراندنى بزاڤى سۆسیال دیموکراتى چەپى لە ئێران کردووە، پاشان مێژووى خەبات و چالاکیى کۆمۆنیستیى بەر لە دامەزراندنى حزبى تودەى لە ئێران شىکردووەتەوە.
لەم باسانەدا تەنها ئاماژە بەچۆنیەتى خۆ ڕێکخستن و چالاکیى نهێنیى هەندێک گرووپ و دەستەى چەپ کراوە، بەهۆى خەباتى نهێنیى و نوێى ئەم گرووپ و دەستانەوە و نەبوونى چالاکى ئاشکراى وهكو ڕێکخستن و ڕاگەیاندن هیچ هەڵوێستێکیان بەرانبەر دۆزى کورد لەو سەرەتایەوە نەبووە، هەرچەندە ئەو قۆناغەى نووسەرى باسى لێوە دەکات، دۆزى کورد لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان پەرەی سەندبوو، هەندێک جموجۆڵى سیاسى و چەکداریش لە ناوچەکە هەبوو، وهكو شۆڕشەکەى سمکۆى شکاک و ڕاپەڕینى مەلا خەلیلى مەنگوڕ و چەند جووڵانەوەیەکى هۆزایەتى ناوچەیى لە دژى سیاسەتى قاجار و دواتریش ڕەزا شاى پەهلەوى (١٩٢٥-١٩٤١)، چونکە بەر لە ئەو قۆناغە چەپ بەهۆی كاریگەری ئەندێشەی سۆسیالیزمی ڕوسیەوە، لە ناوچەكانی باكووری ئێران بە تایبەت قەفقاز، دەروازەیەكی گرنگی پەیوەندی هزری و كۆمەڵایەتی بۆ ناوچەكانی تری ئێران پێكهاتبوو، بەوهۆیەوە یەكەمین ئاراستەی چەپڕەوی و بیری سۆسیالیزمی دیموكراتی بەهۆی كاریگەری چالاكیەكانی سۆسیالیزمی دیموكراتی ڕوسیەوە، شیوەی خۆی وەرگرت و لە ماوەیەكی كەمدا لە ناوچەكانی باكووری ئێراندا گەشەی كرد ، گواستنەوەی ئەم بیرە بەهۆی بوونی ئەو كرێكارە ئێرانیانە بوو كە لە كێڵگە نەوتیەكانی باكۆ و ئارزبایجانی سەرو قەفقازدا كاریان دەكرد، هەروەها لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا دەستەیەكی بزۆز لە كرێكارانی باكووری ئێران كە ژمارەیان (60) هەزار كەس دەبوو بەهۆی خراپی گوزەرانیان لە كێڵگە نەوتیەكانی باكووردا كاریان دەكرد، ڕاستەوخۆ بیری ئەوروپای كاری تێكردبوون، پەیوەندیان بە ڕێخستنە سۆسیالیست و ڕێخراوە نهێنیەكانی ڕوسیاوە دەكرد. پارتی سۆسیال دیموكراتی ڕوسی لەڕێگەی رۆژنامەی (ئەسكرا/تێكۆشان) كە زمانحاڵی پارتەكەبوو، نوسینگەی خۆی لە تەفلیس كردبۆوە ، چەند ژمارەیەكی لەڕێگەری ئەندامە ئێرانیەكانیەوە لە بەرلینەوە دەگەیاندە تەبرێزو باكۆ ، توانی ژمارەیەكی بەرچاو لە چینی زەحمەتكێش و كرێكارانی ئێرانی بەلای گوتاری چەپ دا ڕابكێشێت، كۆمەڵگا لە خراپی دۆخی ئابوری وكۆمەڵایەتی دەوڵەتی قاجار ولاوازی زەوی كشتوكاڵ و چاوچنۆكی دەسەڵاتی بیانی ئاگاداربكاتەوە.
لە ساڵی 1903 دا بەهۆی نزیكی پەیوەندیەكانی نێوان “نەریمان نەریمانۆڤ” ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی پارتی سۆسیالیستی، لەگەڵ (علی میسۆ) ئەندامێكی ئێرانی نێو پارتەكە، یەكەمین شانەی ئەم پارتە بەناوی (گرووپی هیمت) لە باكۆ دامەزرا، ئەم گرووپە لەلایەن ژمارەیەك ڕۆشنبیری توركەوە پێكهات، ژمارەی ئەندامانی 1000 كەس دەبوو كە 250 یان فارس بوون، لەژێر كاریگەری بیری سۆسیالیزمی ماركسی دا ڕۆژنامەیەكی نهێنیان بەناوی (هیمت) دامەزراند، بەڵام پاش 6 مانگ لە بڵاوكردنەوەی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاگیرا. لە ساڵی 1905 دا دوو ڕووداوی گرنگ ڕوویدا، كە كاریگەری بەهێزیان هەبوو لەسەر كارابوونی هەڵسوڕانی چەپ لە ئێراندا:-
- لە ساڵی 1905دا بارودۆخی ناوخۆیی لە تەقینەوەدابوو، لەگەڵ بڵاوبونەوەی گرانی و قەیرانی دارایی و زیادبوونی نرخی كاڵا و تێكچونی هاوسەنگی دارایی وسزادانی بازرگانانی شەكرو مانگرتنی بازرگانان لەمزگەوتی گەورەی تاران و هەوڵەكان بۆ دەركردنی بەڕێوەبەری گومرگ جۆزێف ناوس، هۆكارێكی بنەڕەتی بوون بۆ لێكنزیكردنەوەی رەوتەجیاوازەكانی ئۆپۆزسیۆنی دژە شا بەگشتی و بیری چەپ و سۆسیالیزم بەتایبەتی، لەگەڵ دەستپێكی بزافی دەستورخوازی دەستەیەك لە ڕووناكبیرانی نێو پارتی سۆسیالیستی ڕوسی كە زۆربەیان لە ئەنجومەنی نهێنی قەفقازدا ڕاژەیان كردبوو، گەڕانەوە ناوخۆی وڵات .
- لەسەر ئاستی دەرەكی، جەنگی ڕوسی-یابانی ساڵی 1905دا ڕوویدا، یابانیەكان توانیان سەركەوتنێكی مەزن بەدەستبێن، ئەم سەركەوتنە دەرهاویشتەیەكی گەورەی هەبوو، لەناو میلەتانی ڕۆژهەڵاتدا، هێمایەكی گەورە بوو بۆ بزواندن و بەرپابوونی بزووتنەوەی بەرگری دژبە هێزە بیانیەكان لەناوخۆی وڵاتدا، هەروەها كاریگەریەكی ڕاستەوخۆی لەسەر بارودۆخی سیاسی ئێران بەجێهێشت، بەتایبەت كە ڕوسیا لەماوەی چەند دەیەی ڕابردودا بەتەواوی دەستی گرتبوو بەسەر ناوچەكانی باكووری ئەو وڵاتەدا، هەر لەهەمان ساڵدا شۆڕشی ئۆكتۆبەری ڕوس 1905
یەكەمین پارتی سۆسیال دیموكراتی ئێرانیان لەسەر بنەما وژێدەری ماركسیزم لە باكۆ دامەزراند، پارتەكە بەرئەنجامی یەكگرتنی ئەنجومەنی نهێنی بەسەرۆكایەتی علی مسیۆو ئەنجومەنی تەبرێز پێكهات، نازناوی كۆمەڵەی (اجتماعیون عامیون)یان لەخۆنا، كە وەرگێڕدراوی ناوی سۆسیال دیموكراتی ڕوسی بوو، وەك یەكەمین پارتی پێشكەوتوخوازی سیاسی بەدیاركەوت، لەلایەن چەند كەسێكەوە وەك “حەیدەر عمو ئۆغلۆ، میرزا داود خانی عەلی ئابادی، سەید جەلیلی ئەردەبیلی، میرزا حسین خانی ئەدەبی” پێڕەوی ناوخۆی گەڵاڵەكرد، كەخۆی دەبینیەوە لە (هەڵوەشاندنەوەی موڵكایەتی تایبەت، دیاریكردنی كاتژمێری كاركردن، دابینكردنی مافی ژنان، دروستكردنی قوتابخانە، ناوەندی كانی فێرخوازی بۆ منداڵان)، لەگرنگترین بەرنامە سیاسیەكان (دەستەبەری ئازادی ئایینی، ئازادی ڕادەربڕین و ڕۆژنامەگەری، هەڵوەشاندنەوەی فیودالیزم بوو، بەخێرایی پارتی (اجتماعیون عامیون) كەوتەكێبڕكێ لەگەڵ حزبی (اعتدالیون) كە لەلایەن بازرگان و موڵكداران و ڕێبەرانی ئایینی وەك سەید محەمەد گباگبائی و سەید عبدوڵا بهبهانی و هەندێك سیاسەتمەداری وەك (سپهدار فرمانفرما، ئەسدوڵا میرزا، معاچد الملك) پشتیوانی دەكران، كەوتنە دژایەتی و نازناوی بێ باوەڕیان درایەپاڵ. لەماوەیەكی كەمدا ئەم پارتە بنكەی خۆی لە (تاران وتەورێزو ڕەشت)كردەوە، كارەكانی لەلایەن كۆمیتەیەكی سێ نەفەری یەوە بەڕێوەدەبرا، هەندێك لە كۆمیتەكان خاوەنی ڕۆژنامەی سەربەخۆی خۆیان بوون، وەك ڕۆژنامەی (ایران نو) لە تاران و(شفق) لە تەبرێز و(نوبهار)لە خۆراسان.
خەباتی گرووپە چەپەكان لە لەماوەی جەنگی جیهانی دا لە ناوخۆ و لەدەرەوەی ئێراندا بەردەوامی هەبوو، حەیدەر خان كە لە ئەوروپا دەژیا، ڕۆڵی دیاری هەبوو لە كۆكردنەوەی لایەنگرانی پێشویان، لەناوخۆشدا بەشێكی زۆری لایەنگرانی شۆڕشی دەستوری و ئەنجومەنی میللی كە بەهۆی هێرشی سوپای قۆزاق بەسەرۆكایەتی لیاخۆف و دوژمنایەتیە بێ ئەندازەكەی محەمەدعەلی شاوە لێخرابوو، لەدەوری شۆڕشی (جنگل/دارستان) كۆبوونەوە . جووڵانەوەی جهنگەڵ بەسەرۆكایەتی كوچك خان لە ناوچەكانی گەیلان لە باكووری ئێران ساڵی 1915 دا دەستپێكرد، شكستی شۆرشی دەستووری، لاوازی دەسەڵاتی قاجار لەبەرامبەر دەسەڵاتی ڕوس و بەریتانی، هۆكاری سەرەكی جوڵانەوەكەبوو، لەگەڵ سەركەوتنی بەلشەفیەكان، ژمارەیەك لە كەساتییە چەپەكانی ئێران و ئەو كرێكارانەی كەلە قەفقاز و ئازربایجان نیشتەجێ بوون، لەژێر چاودێری پارتی بەلشەفیەكان یەكەمین پارتی كۆمۆنیستی لە ئێراندا بەناوی پارتی (عەدالەت) لە مایسی ساڵی 1917 لە خوێندنگەی تەمەدون لە باكۆ دامەزراند، لایەنگرانی ئەم پارتە لەژێر كاریگەری فەلسەفەی ماركس-لینینی دا بوون، ڕێبەرانی ئەم پارته بریتی بوو لە حهیدرخان و سوڵتان زادە، ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندی كە پێكهاتبوو لە (حهیدهر عموئۆغلۆ، بەهرام ئاقائف، كریم نیكبین، سوڵتان زادە، سەلاموڵاجاوید، جعفر پیشەوەری)، لە نێوخاكی شورەوی دابوون، پارتی عەدالەت لقێك بوو لە پارتی بەلشەفی، بەتەنها چالاكیەكانی لە قەفقازدابوو، لەپێناو ڕێخستنی كرێكارانی دەرەوەی ئێراندا هەڵدەسوڕا .
سوڵتان زادە وەك بەرپرسی یەكەم و دیارترین تیۆریستی بیری كۆمۆنیزم لە ئێراندا بەهۆی نزیكی دۆستایەتی لەگەڵ لینین، ڕۆڵێكی كارای هەبوو لە بەرەوپێشبردنی پارتەكە، لەباری تیۆریەوە وەك پارتێكی كۆمۆنیستی خاوەن بنەما بەدیاردەكەوت، یەكەمین پارتی ڕێخراوەی چەپگەرابوو كە خاوەنی ڕێخستن بوو لە ناوخۆ ودەرەوەداو شانەیەكی بەرفروانی پێكهێنابوو، ڕۆژنامەی (ئاڵای دادوەری) كە زمانحاڵی فەرمی پارتەكە بوو لە ناوەندی كارگەكان و شوێنی كاری كرێكاراندا بڵاودەكرایەوە، لە دوای ساڵی 1918 دا ڕۆژنامەی (سەربەستی) بە هەردوو زمانی فارسی و ئازەری بڵاوكردەوە. ئەندامانی ئەم پارتە چەند چالاكیەكیان كرد كە دیارترینیان دەستگرتن بەسەر باڵوێزخانەی ئێران لە باكۆ، هەروەها 500 چەكداری پارتەكە پەیوەندیان كرد بەشانە چەكداریەكانی شۆڕشی گەیلان، لە ساڵی 1919دا حهیدهرخان وەك نوێنەری پارتی عەدالەت بەشداری لە كۆنگرەی گەلانی كۆمۆنیزم كردو بوونە ئەندامی كۆنگرەی سێیەمی ئینتەرناسیونال (كۆمێنتێرن)، لە مانگی نیسانی ساڵی 1920دا كۆنگرەی دووەمی پارتەكە لە شاری (تاشقەند) بەسترا، لەم كۆنگرەیە كە بەهۆی جیاوازی بیروڕا تا دەبوو ناكۆكییەكان قوڵتردەبوو بەتایبەت لەسەر تێڕوانی سەركردەكانی بۆ شێوازی بەشداریكردنیان لە شۆڕشی گەیلاندا، حەیدەرخان لە هەوڵی ئەوەدا بوو جڵەوی جوڵانەوەكە ئاڕاستەی شۆڕشێكی كۆمۆنیستی بكات، سوڵتان زادەش لە ڕێگەی ئەو ڕاپۆرتەی لە كۆنگرەدا خستیەڕوو، ڕایگەیاند “كە جوڵانەوەی گەیلان جوڵانەوەیەكی دیموكراتیكی سەرتاپاگیرە، بۆرژواو لبیراڵ ودەرەبەگ وسەرۆك خێڵ و كۆمۆنیستەكانی لە خۆگرتووە، گەل پێویستی بە یەكڕیزی نیشتمانی هەیە لە پێناو بەگژداچوونەوەی ئیمپریالیزمی بەریتانی” ، هەرچەندە ئەم ڕكابەریە كۆتای نەهات، بەڵام زەمینەی بۆبەستنی گۆنگرەی یەكەمی پارتی كۆمۆنیست ڕەخساند .
لە 22 تا 24ی حوزەیرانی ساڵی 1920دا كۆنگرەی پارتەكە لەبەندەری ئەنزەلی بەسترا، كۆمیتەی سەركردایەتی بە بەشداری 28 ئەندام، هەستان بەگۆڕینی ناوی پارتەكە لە عەدالەتەوە بۆ پارتی كۆمۆنیستی ئێرانی، دەركردنی ڕۆژنامەیەكی نوێ بەناوی “كۆمۆنیستی ئێرانی”، ئەم كۆنگرەیە بڕیاری خۆی دەربارەی پرسە چارەنوس سازەكاندا لەوانە-:
- هەڵگرتنی دروشمی بەرپاكردنی كودەتایەكی سۆسیالیزمی.
- هاوكاریكردن لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەت و بەردەوامی خەبات، دژ بە ئیمپریالیزمی بەریتانی.
- دیاریكردنی مافی چارەنوس بۆ گەلانی ئێران لەژێر باڵی سیستمێكی كۆماری دا.
- هەڵوەشاندنەوەی فیودالیزم و هەڵكوتانە سەر موڵكایەتی بێگانەلە خاكی ئێراندا، پشتگیریكردنی شۆڕشە پرۆلیتاریەكانی جیهان.
پارتی جەنگەڵ بەسەرۆكایەتی “میرزا كوچك خان”، پارتی كۆمۆنیست لەلایەن “حەیدەرخان”، پارتی سۆسیالیست “لایەنگرانی ئیحسانوڵا خان”، رێكخراوی كرێكارانی كشتوكاڵی و كەم دەرامەتی دێهاتەكان بە سەركردایەتی “خاڵۆ قوربان” و چەند كەسایەتی دەسەڵاتدار و بێلایەن، ئەنجومەنی باڵای سەربازی شۆڕش پێكهات لە “كوچك خان، ئیحسان الله خان، جەعفەر پیشەوەری”، سەرەنجام بەهاوكاری شورەویەكان كۆماری گەیلانیان دامەزراند، شاری ڕەشت بۆیە پایتەختی كۆمارەكە، پارتی كۆمۆنیستی ئێرانیش بەهۆی سیاسەتەكانی ڕەزاشاوە، پاش لەباربردنی جوڵانەوەی گەیلان، 85%ی ئەندامانی لەدەستداو باشترین سەركردەكانی تێداچوون، دەركەوتنی دیاردەی ڕەزاشا وەك سومبولی دەسەڵات و پارێزەری وڵات، هەڵگرتنی هەنگاوی مۆدێرن و پاراستنی یەكێتی خاكی ئێران و ڕاماڵینی جوڵانەوە هەرێمیەكان، شوناسی بزافی چەپی لە ئێراندا بە ئاڕاستەی باڵی ڕاستڕەیی وەرچەرخاند، ڕۆژنامەی (حقیقت) كە لە باكۆ دەردەچوو، یەكێك لە دیارتین ڕۆژنامەكانی پارتەكە بوو، بە ئاشكرا لە نێوان ساڵانی 1923تا1928پشتگیری لەسەركەوتنی ڕەزاشا دەكرد، لە لەباربردنی جوڵانەوەكانی شێخ (غزعل)، بە پارێزەری یەكپارچەی وڵات ناوی برد. ساڵی 1927 كۆنگرەی دووەمی پارتی كۆمۆنیست لە ورمیە بەنهێنی بەسترا، سەرەڕای سەركۆنەی سیاسەتەكانی پێشوی حزب، پێڕەوێكی نوێیان داڕشت، كۆنگرە، ئێرانی بە وڵاتێكی نیمچە داگیركراو ناساند، ڕایگەیاند كە هێشتا سەربەخۆیەكەی ڕوكەشیە، هەروەها پێداگری كرد لەسەر ڕۆڵی جووتیارو وەرزێران، گرنگی دان بە ژیانی سەندیكای و هاوپەیمانی كرێكاران و جووتیاران وەكو بنەمایەك بۆ دروستكردنی بەرەیەكی نیشتمانی بەرفراوان، هەروەها كۆنگرەكە ئاوڕی لە كێشە نەتەوەیەكاندایەوە لە چوارچێوەی خەباتی چینایەتی و ململانێی نێوان دەرەبەگ و جووتیار، چەوساندنەوەی ئیمپریالیزم و دواكەوتووی باری كۆمەڵایەتی، گرنگترین بڕیارێك رەوایدان بوو بە جیابوونەوەی نەتەوەكانی ئێران و بەدەستخستنی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری.
گرووپی 53 كەسی لەلایەن تەقی ئەرانی و ژماریەك لە ڕۆشنبیرانی ماركسیستی پێكهاتبوو، زۆرینەیان ئەو خوێندكارانە بوون كە لە ئەڵمانیاو وڵاتانی ڕۆژاوا گەڕابوونەوە، لەژێر كاریگەری پارتی كۆمۆنیستی ئەڵمانی دا، شانەیەكی ماركسیستی پێشكەوتوویان پێكهێنا، بە گەڕانەوەی ئەرانی لە ڕێگەی شورەویەوە بۆ قەزوین بەناوی نهێنی (ئەمیرخان)، كۆنگرەیەكی نهێنیان لە ساڵی 1935 گرێ دا ، تەقی ئارانی وەك بەرپرسی گرووپ دیاری كراو هەریەك لە “عبدالصمد كامبەخش” وەك لێپرسراوی كاری تەشكیلاتی و دكتۆر محمد بەهرامی وەك بەرپرسی مالی هەڵبژێردران. ئەرانی بەهۆی كاری پێشینەی لە ڕێگەی دەركردنی ڕۆژنامەكانی (شفق، پرچم سرخ، پەیكار) سەروكاری پەیداكرد، لەگەڵ مورتەزا عەلەوی وبزورگ عەلەوی لە سۆڤیەت و ئیرەجی ئەسكەندەری لە فەرەنساو ژمارەیەك خوێندكار كە لە ئەوروپا دەیانخوێند، پاش گەڕانەوەیان بۆ ئێران ڕۆژنامەیەكیان بەناوی (دونیا) وەك گۆڤارێكی سیاسی و شیكاری، بە ناوەڕۆكێكی ماركسیزمی زانستی بڵاوكردەوە، كە شرۆڤەی زانستی بۆ ئەندێشەی ماركسیزمی و بنەڕەتی كۆمۆنیزم تیادا بڵاوكرایەوە ، لەوانە “ماتریالیستی مێژووی، عیرفان و بنەڕەتی ماددی، تێگەیشتن لە ماتریالیستی مرۆیی، ژنان ومەتریالیزم…هتد”، پاش دەكردنی 11 ژمارە، یاسای قەدەغەكردنی چاپەمەنی گرتیەوە ، دەسەڵاتی ڕەزاشا لەسەرتاوە ئاگاداری چالاكیەكانی ئەم گرووپە نهێنیە نەبوو، ساڵی 1937 كۆمەڵەكە بەیاننامەیەكیان بڵاوكردەوە بەبۆنەی چەژنی 1 ئایار، بەم هۆیەوە 53 كەس لە چالاكترین ئەندامانی كۆمەڵەكەی دكتۆر ئەرانی دەستگیركران.
باسى سێیەمى ئەم بەشە باسکردنە لە هەڵوێستى حزبى “تودە” بەرانبەر بە دۆزى کورد لە (١٩٧٩-١٩٩٠)، لەم بەشەدا باس لە مێژووى دروستبوونى حزبى تودە و پاشان هەموو ئەو گۆڕانکارییە ناوخۆییانەى بەسەر پارتەکەدا هاتووە کردووە، حزبى تودە هەڵوێستێکى خراپى بەرانبەر بە دۆزى کورد هەبووە و هیچ کاتێک ئامادەنەبوو لە ئەدەبیانى خۆیدا دان بە پرسى کورد و مافە نەتەوەییەکانیدا بنێت، بەشى دووەم باسکردنە لە هەڵوێستى ڕەوتى چەپى پارتیزانى بەرانبەر بە دۆزى کورد لەو پارچەیەدا، لە باسى یەکەمدا باسى سەرهەڵدان و دروست بوونى ئەم جۆرە لە چەپ کراوە، کە ئەویش دابەش دەبوون بەسەر چەندین جۆر ڕەوت و گرووپ و دەستەى چەکدارى، ئەم گرووپە جیاوازانە، هەریەکەیان لە شوێن و کاتى خۆیدا ئەدەبیات و نووسرا و ئۆرگانى نهێنیان هەبوو، وەک چریکى فیداییانى خەڵکى ئێران (زۆرینە- اکثریت) و چریکى فیداییانى خەڵکى ئێران کەمینە (اقلیت)، گرووپى ئەشرەف دەهقانى، سوپاى ئازادیخوازى گەلانى ئێران (ئارخا)، چریکى فیدایی خەڵک- پیرونامە هویت، بەرنامەى شوناس، ئەم گرووپ و ڕێکخراوە جۆراوجۆرانە لە سەردەمى پێش ڕاپەڕینى گەلانى ئێران و سەردەمى شۆڕشدا، دووچارى چەندین لێکترازان و ناکۆکیى ناوخۆیى بوونەوە، ئەم دۆخە ناوخۆییە و زاڵبوونى باڵى مەلا شیعەکان بەسەر ڕووداوەکان و دەستگرتنیان بەسەر دەسەڵات لە ئێرانى دواى شۆڕش، هەندیکیان خەیاڵى ڕۆیشتنى ئێران بەرەو سۆسیالیزم و دژایەتى کردنى ئیمپریالیزم لەلایەن ئەم دەسەڵاتە نوێیەوە تووشى هەڵەى کوشندەى کردن و سەرەنجامى زۆربەیان زیندانى کردن و تیاچوون و هەڵاتن بوو بەرەو تاراوگە، ئەویش دواى ئەوەى هیچ پێگەیەکى سیاسى و ڕێکخستنى ئەوتۆیان لەناوخۆى ئێراندا نەما. بە درێژایى قۆناغە مێژووییەکانى بزووتنەوەى چەپ لە ئێران و ڕۆژهەڵاتى کوردستان، زۆربەیان هیچ بەرنامەیەکیان بۆ چارەسەرى پرسى کورد و هەڵوێستى ڕوونیان لەبەرانبەر مافە نەتەوەییەکانى گەلى کورد لە ڕۆژهەڵاتى کورستان نەبوو، ئەوەى هەڵوێستى دیارو ڕوونى هەبووە تەنها کۆمەڵێک بەشێک لە چریکە فیدائییەکانى خەلق بوو، ئەویش بەهۆى ئەوەوە بوو، کە بەشێکى زۆرى سەرکردە و پێشمەرگە و کادرەکان کورد بوون، هەروەها ناوچەى چالاکیشیان کوردستان بوو.
نووسەر سەبارەت بە هەڵوێستى حزبێکى چەپى وهكو ڕەنجبەران نووسیویەتى:- “بۆچوونەكانی حیزبی ڕەنجبەران كاریگەرییەی گەورەی هەبووە لەسەر هەڵوێستی ئەم حیزبە لەسەر ڕووداوەكانی كوردستان، لەكاتێكدا كە شارەكانی كوردستان كەوتبووە بەر هێرشی ڕژێم و بۆمبارانی هیلیكۆپتەرو فانتۆمەكان، ئەم حیزبە پشتیوانی لە هەوڵەكانی دەوڵەتی كاتی كردووە، بەمەبەستی لەناوبردنی دژە شۆڕش ، حیزبی ڕەنجبەران گەشتێكی هەواڵی بەرفروانی بەنێو ڕووداوەكانی وڵاتانی جیهانی سێدا دەكرد هەر لە (لاوس، كەمبۆدیا، كینیا، …هتد) تا دژایەتی هێرشەكانی سۆڤیەت بۆسەر ئەفغانستان ، تەنانەت دەستەیەكیان بەناوی (كۆمیتەی بەرگری لە ئەفغانیەكان) دامەزراندوە تا هاوكاری وكۆمەكیان پێبگەیەنن ، بەڵام كورترین باسی دەربارەی هێرشەكانی ڕژێم و كوشتاری حكومەت لە كوردستاندا باس نەكردووە ، كاتێكیش كە كۆماری ئیسلامی بەفەرمی ئیدانەی هێرشەكانی سۆڤیەتی بۆ ئەفغانستان كرد، حیزبی ڕەنجبەران هێندەی تر پشتیوانی كۆماری ئیسلامی كرد دژ بە سۆڤیەت .
هەروەها كاتێك كۆماری ئیسلامی هێرشەكانی بۆ سەر شاری پاوە دەستپێكرد، حیزبی رەنجبەران پێی وابوو كە ئەم شەڕە بەهۆیی سەرەڕۆیی هێزو لایەنە كوردییەكان بووە، كە بەر لەوەی سوپا بچێتە ئەو شارەوە، بەهۆی پێشێلكردنی بنەماكانی شۆڕش و ڕێزنەگرتن لە هەستی ئایینی موسوڵمانانی خەڵكی پاوە ژمارەیەك پاسداری موسوڵمان دەستگیركراون و بە بەرچاوی خەڵكەوە سزا دراون، هەروەها داوایی لە فەرماندەی سوپای پاسدران كردووە كە ئەو هێزو لایەنانە بێ ئەوە ناویان بەرێت تەمبێ بكات“.
ڕێكخراوی پەیكار وەك بەشێك لە هێزە چەپەكانی تری ئێران، باوەڕیان بە پرسی نەتەوەیی گەلانی ئێران نەبوو، بەرنامەیەكی ئەتۆیان دەربارەی چارەسەری كێشەی نەتەوەیی وەك پرسێكی ڕەسەنی مێژوویی پێنەبوو، بەڵام بەشێوەیەكی تاكتیكی لە پاش سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران هەوڵیداوە بێتە كوردستان و بنكەی جەماوەری لە شارەكانی سنە و كرماشان دابمەزرێنێت. کۆتا بەشى ئەم توێژینەوەیە باسکردنە لە حزبى کۆمۆنیستیى ئێران (کۆمەڵە) و چۆنێتى دروست بوونى و ئەو ڕیکخراوانەى لێى پێکهاتن، دواتریش ئاماژە بە هەڵوێستەکانى کۆمەڵە و گرژى پەیوەندییەکانى لەگەڵ حزبى دیموکرات و پاشانیش بە پشت بەستن بە ئۆرگان و بەڵگەنامەى کۆنگرە یەک بەدوایى یەکەکانى کۆمەڵە هەڵوێست و ڕۆڵیان لە بزاڤى سیاسى ڕۆژهەڵاتى کوردستاندا خراوەتەڕوو، کە بەبەراورد بە هەموو چەپەکانى ترى ئێران و ڕۆژهەڵات ڕوونتر و گشتگیرترە. لە کۆتایدا توێژینەوەکە پشتى بەچەندین سەرچاوەى کوردى و فارسى و عەرەبى و ئینگلیزى و پێگەى ئینتەرنێتى پارت وڕێکخراوە چەپەکانى ڕۆژهەڵات و ئێران و چەندین بەڵگەنامە بەستووە، نزیکەى (٧٠٠)لاپەڕەیە و دەکرێت لە ڕێگەى خوێندنەوەى ئەم توێژینەوەیەوە شارەزاییەکى باشمان لەسەر مێژووى بیرى چەپ و دامەزراندنى پارت و ڕێکخراوە چەپەکان و چۆنیەتى گەشەکردن و هەڵوێست و ڕووداوەکانى ساڵانى نێوان ١٩٧٩تاوهكو سەرەتاى نەوەدەکان دەبین، ئەمەو جگەلە هەڵوێستى هەریەک لەو پارت وڕێکخراوانە بەرانبەر دۆزى کورد لە ڕۆژهەڵاتى کوردستان، کە هەتاوهكو هەنووکەش بەشێک لەو پارتانە چالاکن و لە بوونى فەزایەکى سیاسیى ئاوەڵاو دیموکراتیکى ئێراندا دەکارن چالاکیى سیاسى بەرنەوە ناوخۆى وڵات و جارێکى تر گەشەبکەنەوە، لەبەرئەوە تێگەیشتن لە هەڵوێستەکانیان لە ڕابردوو، دەروازەیەکى گونجاوە بۆ سەرلەنوێ تێگەیشتن لە هەڵوێستەکانى داهاتوویان.
ئامادەکردنى: د.ژیلوان هەڵەدنى
