پەیوەندی ئێران و ئەمریکا پێی ناوەتە قۆناغێکی هەستیار و چارەنووسسازەوە. لە دوای جەنگی ١٢ ڕۆژەی ئسرائیل و ئێران- کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە پشتیوانییەکی بەهێزی ئەمریکا سەیر دەکرێت- ئاڵۆزییەکانی ئێستا شتێکی سەرسوڕهێنەر نییە. بێگومان جوڵاندنی سەرەکیترین و بەهێزترین چەکی سەدەی ئەمریکا بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەبێت گۆڕانکاری گەورە درووستبکات لە ناوچەکە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕەنگە ناوچەکە لە قۆناغێکی نوێی فشار و ناسەقامگیری و ڕووبەڕووبوونەوەی ستراتیژی نزیک بێتەوە. بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا گرژییەکان بەرز دەبنەوە یان نا، تا چەند دەڕۆن- و پێدەچێت ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە چ جۆرە داهاتوویەک بەرهەم بهێنێت.
پەیامی سەربازی؛ کاتێک ئەمریکا هێزی دەریایی و فڕۆکە هەڵگرەکانی ناردە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەیامێکی بەهێزتر لە هەموو لێدوانێکی دیپلۆماسی پێشکەش کرد. زۆرجار دەسەڵات لە ڕێگەی جووڵەی سەربازیی بینراوەوە دەگوازرێتەوە نەک وتار یان دانوستان. بۆ واشنتۆن، ئەم جۆرە جێگیرکردنانە وەک ڕێوشوێنی “پاراستن” و “ڕێگریکردن” وەسف دەکرێن. به ڵام بۆ تاران ههمان كردهوه به ههمان ههڕهشهی ڕاستەوخۆ و لێکدرایەوو، جێگیرکردنی کەشتی فڕۆکەهەڵگری سەربازی ستراتیژی یەک ئاماژەیەکی ڕوون دەنێرێت؛ ئەمریکا ئامادەیە وەڵامی خێرا بداتەوە ئەگەر گرژییەکان زیاتر بەرزببنەوە. تەنانەت ئەگەر ئامانجەکە ڕێگریش بێت، کاریگەری دەروونی و سیاسی ئەم جۆرە هەنگاوانە زۆر گەورەیە، بەتایبەتی لە ناوچەیەکدا، ئەمریکا نامەیەکی ڕوونی گەیاندە هەموو ئەو هێزانەی کە دژی ئەمریکا سیاسەت دەکەن.
قەیرانی ناوخۆیی ئێران؛ ئێران تەنیا ڕووبەڕووی فشاری دەرەکی نەبۆتەوە. ناسەقامگیری ناوخۆیی بووەتە یەکێک لە لاوازییە جددیەکانی. نائارامی ناوخۆی، سەختی ئابووری و ناڕازیبوونی سیاسی، حکومەتی ئێرانی خستۆتە ژێر فشارێکی گەورەوە. خۆپیشاندانە ملیۆنیەکەی ئێران جیهانی هینایە دەنگ، تەنانەت ئەمریکاش، ئەم باروودۆخە خراپەی ناوخۆی ئێران ڕێخۆشکەری سەرەکی بوو بۆ ئەمریکا بۆ قوڵکردنەوەی هەڕەشەکانی دژ بە حکومەتی ئێستای ئێران. لە لێدوانەکانی ئەم دواییەدا؛ دۆناڵد ترەمپ-سەرۆکی ئەمریکا، بە ئاشکرا هانی خۆپیشاندەرانی ئێرانی داوە کە “بەردەوام بن لە ناڕەزایەتی دەربڕین”، پەیامێک کە تاران بە دەستێوەردانی دەرەکی سەیری دەکات. ئایەتوڵڵا خامنەیی ڕێبەری مەزنی ئێران خۆپیشاندانەکانی بە دەستێوەردانی دەرەکی و تێکدەر ناوبرد و دەڵێت“ئەوانەی پەیوەندییان بە ئیسرائیل و ئەمریکاوە هەبووە زیانێکی زۆریان گەیاندووە و چەند هەزار کەسیشیان کوشتووە” هەروەها سەرچاوە ئۆپۆزسیۆنەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتیش سەرکوتکردنی تووندی خۆپیشاندەرانیان ڕاگەیاندووە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سڤیل کوژراون. لە کاتێکدا ژمارە وردەکان هێشتا دیارنیە بەڵام سیاسەتی ناوخۆی ئێران ڕەخنەی جددی لەسەرە. ئەم قەیرانە ناوخۆییە دۆخێکی مەترسیدارە بۆ ئێران، چونکە فشاری دەرەکی کاریگەرتر دەبێت کە دەوڵەتێک لە ناوخۆدا لاواز بێت.
فشاری نێودەوڵەتی و مافی مرۆڤ؛ پشتگیریەکانی وڵاتانی جیهان گرنگ بوو چونکە توڕەی جیهان دەتوانێت سیاسەت بگۆڕێت. کاتێک هەواڵەکان پڕ ئەبن لە بۆنی خوێن و تووندوتیژی و کوشتنی خەڵکی بێتاوانی ئێران، چاوەکان لەسەر میدیا و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و حکومەتی ڕۆژئاوا ئەبێت و ئەمانەش فشار ئەبن بۆ ئەنجامدانی گۆڕانکاری سیاسی دژ بە ئێران و سزادانی و دابڕانی لە دبلۆماسیەت. کەواتە خۆپیشاندانەکان کاریگەری خۆی هەبوو بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی سیاسی.
گۆڕینی ڕژێم؛ لێدوانەکانی سیاسییەکانی ئەمریکا نیگەرانییەکانی ئێرانی چڕتر کردووەتەوە. لێدوانی ترەمپ کە دەڵێت “گۆڕینی دەسەڵات لە ئێران باشترین شت دەبێت” لە تاران وا ڕەنگدەداتەوە کە کە ئامانجی ئەمریکا تەنیا کۆنتڕۆڵکردنی ئەتۆمی نییە بەڵکو گۆڕانکارییە لە خودی ڕژێمەکە. بەرپرسانی ئێران ئەو جۆرە قسە و باسانە وەک بەڵگەیەک لێکدەدەنەوە کە واشنتۆن خودی ڕژێمەکە دەکاتە ئامانج نەک تەنیا بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران. ئەم ترسە ڕەگ و ڕیشەی لە یادەوەری مێژووییدا هەیە.لە ساڵی ٢٠٠٢ پێش هێرشەکەی ئەمریکا بۆ ڕوخاندنی ئێراق جۆرج بۆش سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکا، ئێراق و ئێران و کۆریای باکوری بە “میحوەری شەڕ” ناوبرد و بە تۆمەتی هاوکاریکردنی تیرۆر و هەڕەشە بۆسەر ئەمریکا تاوانبارکرد، هەر بۆیە بە تۆمەتی هەبوونی چەکی ئەتۆم هێرشی کردە سەر ئێراق و حکومەتی بەعسی ئێراقی لە ناوبرد. لە ڕوانگەی تارانەوە، ئەم جۆرە لێدوانانە تەنیا بۆچوونی سیاسی نین- هۆشداریدان لە پلانێکی ستراتیژی کە ئامانجی لاوازکردن یان داڕشتنەوەی سیستەمی ئێرانە.
ئایا ئەمریکا ئامادەیە بۆ شەڕ؛ لە کاتێکدا شەڕ وەک ئەگەرێک دەمێنێتەوە، بەڵام دەرئەنجامە ئابوورییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ تووند دەبن-نەک تەنیا بۆ ئێران بەڵکو بۆ ئابووری جیهانی. پێدەچێت یەکەم شۆکی ململانێیەکی گەورە لە بازاڕەکانی جیهاندا دەربکەوێت، بەتایبەتی لە نرخی نەوت و کەشتیوانی و بازرگانی نێودەوڵەتیدا. گەرووی هورمز یەکێکە لە گرینگترین ڕێڕەوی دەریایی لەسەر زەوی. بەشێکی بەرچاو لە دابینکردنی نەوتی جیهان بەم ڕێڕەو ئاوییە تەسکەدا دەجووڵێت. هەر جۆرە پچڕانێک، تەنانەت کاتییش، دەتوانێت هەڵاوسانی گەورەی جیهانی و ناسەقامگیری ئابووری لێبکەوێتەوە. ئێران چەندین جار توانای خۆی بۆ گوشار لەم بوارەدا نیشان داوە. ئیران ئنتەرناشناڵ ڕایگەیاند کە ئیران مەشقی دەریای لە گەرووی هورمز و دەوروبەری ئەنجامدا و بەوهۆیەوە بەشێکی گەروی هورمز بۆ چەند کاتژمێرێک داخرا. لێرەدا ئێران ئەیەوێ چەکە بەهێزەکەی خۆی بەکاربێنێ کە شوێنی جوگرافیا و هێزی بەسەرناوچەکەوەیە و لەو بارەیەوە عەلیرەزا تەنگسیری فەرماندەی هێزی دەریایی سوپای پاسداران ڕایگەیاند، “هێزەکانی ئێران ئامادەن گەرووەکە دابخەن ئەگەر فەرمانی سەرکردایەتی وڵاتەکەی پێبدرێت” ئەمەش هەڕەشەیەکی سەرەکی دەبێت لە نێوان دانوستاندنەکانی ئێران و ئەمریکا. لە هەمان کاتدا، ڕاپۆرتە میدیاییە نێودەوڵەتییەکان- لەوانەش ڕۆیتەرز- ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەمریکا ڕێنمایی و هۆشداری بۆ ئەو کەشتیانەی دەرکردووە کە لە گەرووەکە دەپەڕنەوە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە واشنتۆن خۆی بۆ سیناریۆی مەترسی ئامادە دەکات تەنانەت بەبێ شەڕێکی فەرمی.
دانوستان لە ژێر فشاردا؛ کۆبوونەوەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا لە عەمان بەردەوامبوو بەڵان لێکتێگەیشتن نەبوو، بۆیە ئەمریکا بڕیاریدا بە زمانێکی ڕوونتر قسەبکات و کەشتی فرۆکە هەڵگری دووەمی بەرەو ناوچەکە نارد. لێرەدا ئەنجامی کۆبوونەوەکان ڕوونتربۆوە و لە گەڕی دووەمی کۆبوونەوەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا لە جنێڤ عەباس ئێراقچی ڕایگەیاند کە کۆبوونەوەکان ئەڕێنی بوونە و “پێشکەوتنی باش “ بەدەستهێناوە. بەڵام بەمە ئەوترێ دیبلۆماسییەکی فشار. هەردوولا لە ژێر چاودێری ووردی سیاسی ناوخۆیین. ئێران نایەوێت لاواز دەرکەوێت، و ئەمریکا نایەوێت نەرم دەرکەوێت. کەواتە بە ئەگەرێکی زۆرەوە دبلۆماسی بەردەوام ئەبێ بەڵام بە زمانێکی ڕەقتر. لە نوێترین دەرکەوتنیدا “دۆناڵد ترەمپ” بە ڕاشکاوی ڕایگەیاند کە “ئەبێت ڕیککەوتن بکەن، ئەگەر نا شتی خراپ ڕوودەدات”. لە وەڵامی پرسیاری ڕۆنامەنوسێکدا لەسەر دۆخی ئێران ترامپ ڕایگەیاند کە بیر لە هێرشی سەربازی “سنووردار” دەکاتەوە بۆ سەر ئێران، بەمەبەستی فشارخستنەسەریان بۆ ئەنجامدانی ڕێکەوتن لەسەر بەرنامە ئەتۆمیەکان. لە هەمانکاتدا، تڕامپ کاتی دیاریکرد و ڕایگەیاند لە ماوەی ١٠-١٥ ی کە بۆ جیهان ڕووندەبێتەوە کە ئاخۆ ڕێکەوتن دەکەن لەگەڵ ئێران یان هێرشی سەربازی. ئەمەش زۆرجار بە “دیپلۆماسی فشار” وەسف دەکرێت؛ دانوستانەکان بەردەوامن، بەڵام بە هەڕەشەی سەربازی بەهێزتر دەبن. لە چوارچێوەیەکی وەهادا، مەرج نییە دیپلۆماسی بۆ دروستکردنی متمانە بێت، بەڵکو بە زۆر ئیمتیازات بێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێدەچێت دانوستانەکان بەردەوام بن، بەڵام بە زمانێکی تووندتر، زیادبوونی هەڕەشەکان و کەمتر گەشبینی. ئەم فۆرمەی دیپلۆماسی زۆرجار ڕێککەوتنی کورتخایەن بەرهەم دەهێنێت نەک ئاشتییەکی بەردەوام.
“پێشبینی و ئەنجام”
زۆرترین پرسیاری ئەمڕۆ کە دەکرێت ئەوەیە کە ئایا شەڕی نێوان ئێران و ئەمریکا حەتمییە؟ لە کاتێکدا کە ئەگەرەکە هەیە بەتایبەتی لە دواین لێدوانی “دۆناڵد ترەمپ” کە وادەیەکی دیاریکرد و ئەمەش ترسێکی زۆری بۆ وڵاتانی ناوچەکە دروستکرد، لەم بارەوە جۆن بۆڵتن، ڕاوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتیمانی تڕەمپ ڕایگەیان کە ڕووداوەکان شایستەی کردەوەی سەربازی و گۆڕینی ڕژێمە بەڵام ئەوەشی ڕاگەیاند کە بڕیارەکانی ترەمپ “کۆتایی نیییە” و تەنانەت هیچ کەسێک خۆدی تڕەمپ خۆیشی نازانێت کە بڕیاڕی کۆتایی چی ئەبێت. بە پێی توێژینەوەکان ئەمریکا کاتی زیاتری پێویستە بۆ ئەوەی ئەگەر شەڕ ڕووبدات ئامانجی ورد بپێکێت و ئێرانیش پێشبینی ئەوەی کردووە کە لەم نزیکانە شەڕ ڕوونادات. بەڵام دواخستنی ڕێککەوتنەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا هێزی سەربازی بەهێزتردەکات و دبلۆماسیات لاوازتر دەکات. بۆ ئەمەریکا ململانێیەکی گەورەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێتە هەڕەشە بۆ بازاڕەکانی نەوتی جیهانی و هەڵاوسان بەرز دەکاتەوە و زیان بە ڕێگا بازرگانییەکان دەگەیەنێت و فشاری سیاسی لە ناوخۆدا بەرهەم دەهێنێت. جگە لەوەش واشنتۆن ئاگادارە کە شەڕێکی ڕاستەوخۆ بە سنووردار نامێنێتەوە و دەتوانێت بە خێرایی چەندین ئەکتەری ناوچەیی بەشداربن. سیناریۆی واقیعیتر قۆناغێکی درێژخایەنی “ئاگری کۆنترۆڵکراو”ە. ئەمەش بە واتای پەرەسەندنی سنووردارە بەبێ داگیرکردنی تەواو؛ لێدانی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی میلیشیا هاوپەیمانەکانەوە، هێرشی چاوەڕوانکراو و ئۆپەراسیۆنە ئامانجدارەکان، فشاری دەریایی و تاکتیکی تۆقاندنی ناوچەیی. هەر لایەنێک هەوڵی لاوازکردنی لایەنەکەی دیکە دەدات و لە هەمان کاتدا خۆی لە هەڵکشانی یەکلاکەرەوە دەپارێزێت کە شەڕی کراوە ناچار دەکات.
دیپلۆماسی چالاک دەمێنێتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئامرازێکی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان نەک ڕێگایەک بەرەو ئاشتەوایی. ڕەنگە دانوستانەکان ڕێککەوتنی کاتی بەرهەم بهێنن، بەڵام ئاشتیەکی تا سەر نیە. لە کۆتاییدا، داهاتووی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و ئێران بە هاوسەنگی ناجێگیر لە قاڵب دەدرێت, گرژی بەبێ تەقینەوە، ڕووبەڕووبوونەوە بەبێ شەڕی تەواو و دانوستانەکان کە لە ژێر هەڕەشەی بەردەوامدا ئەنجام دەدرێن. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستە خۆی بۆ دووبارەبوونەوەی شۆک و هەڵکشانی سنووردار ئامادە بکات نەک یەک ململانێی یەکلاکەرەوە. پێدەچێت قۆناغی داهاتوو نەک بە سوپاکانی سەر زەوی پێناسە بکرێت، بەڵکو بە فشار و ڕێگریکردن و نادڵنیایی ستراتیژی پێناسە بکرێت.
سهرچاوهكان؛
Al Jazeera (2026) Iran’s Khamenei says US, Israel links behind thousands killed in protests. Al Jazeera, 17 January. Available at؛ https؛//www.aljazeera.com/news/2026/1/17/irans-khamenei-says-us-israel-links-behind-thousands-killed-in-protests (Accessed؛ 19 February 2026).
BBC News (n.d.) [BBC News article]. BBC News. Available at؛ https؛//www.bbc.com/news/articles/ckglee733wno(Accessed؛ 19 February 2026).
Politico (2019) Bush’s “Axis of Evil” Speech Turns 17. Politico, 29 January. Available at؛ https؛//www.politico.com/story/2019/01/29/bush-axis-of-evil-2002-1127725 (Accessed؛ 19 February 2026).
Iran International (2026) [Iran International article]. Iran International, 17 February. Available at؛ https؛//www.iranintl.com/en/202602178046 (Accessed؛ 19 February 2026).
BBC News (2026) Title of the article. Available at؛ https؛//www.bbc.com/news/articles/cdxzk4gvzp0o (Accessed؛ 21 February 2026).
Sanger, D.E. (2026) ‘‘U.S.-Iran nuclear talks proceed amid rising tensions’, The New York Times, 17 February. Available at؛ https؛//www.nytimes.com/2026/02/17/us/politics/us-iran-nuclear-talks.html (Accessed؛ 21 February 2026).
CNN (2026) Bolton discusses Trump and Iran. Available at؛ https؛//edition.cnn.com/world/video/bolton-trump-iran-ldn-digvid (Accessed؛ 21 February 2026).
CBS News (2026) Second U.S. aircraft carrier expected to head to Middle East, officials say, amid Iran tensions. CBS News. Available at؛ https؛//www.cbsnews.com/news/aircraft-carrier-gerald-ford-middle-east-iran-trump/ (Accessed؛ 19 February 2026).
TradingView (2026) ZAWYA-PRESSR؛ M&A activity in MENA region experienced strong growth in 2025 with 884 deals totaling $106.1bln. TradingView. Available at؛ https؛//www.tradingview.com/news/reuters.com%2C2026-02-11%3Anewsml_Zaw7lTPLX%3A0-zawya-pressr-m-a-activity-in-mena-region-experienced-strong-growth-in-2025-with-884-deals-totaling-106-1bln/ (Accessed؛ 19 February 2026).
صحيفة الخليج (2026) انطلاق موسم دوري رابطة المقاتلين المحترفين لمنطقة الشرق الأوسط وشمال إفريقيا. صحيفة الخليج. Available at؛ https؛//www.alkhaleej.ae/2026-02-12/انطلاق–موسم–دوري–رابطة–المقاتلين–المحترفين–لمنطقة–الشرق–الأوسط–وشمال–إفريقيا-6310881(Accessed؛ 19 February 2026).
Al Jazeera (2026) Iranian official says progress made on talks as US-Iran tensions persist. Al Jazeera, 31 January. Available at؛ https؛//www.aljazeera.com/news/2026/1/31/iranian-official-says-progress-made-on-talks-as-us-iran-tensions-persist (Accessed؛ 21 February 2026).
Associated Press (2026) Trump sends aircraft carrier amid rising tensions with Iran. AP News. Available at؛ https؛//apnews.com/article/trump-iran-aircraft-carrier-military-8db3fab10476949acda8b973be416204 (Accessed؛ 21 February 2026).
Reuters (2026) US-Iran slide towards conflict as military buildup eclipses talks. Reuters, 20 February. Available at؛ https؛//www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-slide-towards-conflict-military-buildup-eclipses-talks-2026-02-20/(Accessed؛ 21 February 2026).
The Wall Street Journal (2026) U.S. gathers the most air power in the Mideast since the 2003 Iraq invasion. The Wall Street Journal. Available at؛ https؛//www.wsj.com/world/middle-east/u-s-gathers-the-most-air-power-in-the-mideast-since-the-2003-iraq-invasion-98ced89f (Accessed؛ 21 February 2026).
ئامادهكردن و وهرگێڕانی؛ ئاڤان كامهران
