لەڕووی مێژوویی و كولتوورییەوە بێگومان نیهیلیزم گرینگترین و بنەماییترین چەمکە لە بیرکردنەوەی فەلسەفی نیچەدا. ڕای نیچە لەبارەی نیهیلیزم، کۆی مێژووی شارستانییەتی ڕۆژئاوا، واتە شارستانییەتی سوقراتی-مەسیحی دەگرێتە بەر و لە ڕاستیدا لە پێگەی لووتکەی ڕەخنەی ڕەچەڵەکناسانەی نیچەدایە لە دەستکەوتەکان و بەها بنەماییەکانی ئەم شارستانییەتە: ڕەخنە لە زوهدگەرایی یان بنەمای زوهد “بەئهقڵانیکردنی ڕۆح و زاڵبوون بەسەر غەریزەکان یان سرووشتی ناوەکی” و ڕەخنە لە ئهقڵگەرایی یان بە دەربڕینی ماکس ڤیبەر، پرۆسەی بەئهقڵانیبوون(زاڵبوون بەسەر سرووشتی دەرەکی بە یارمەتیی تەکنەلۆژیا و زانست). بەڵام بەپێی ڕوانگەی نیچە، تەنها لە چاخی نوێ یان سەردەمی مۆدێرن دایە کە ماهییەتی نیهیلیستیی زانست و ئەخلاقی ئەوروپی بەتەواوەتی ئاشکرا دەبێت. هەر بۆیە بۆ نیچە تیۆرەی نیهیلیزم هاوتای ڕەخنەکردنی بنەڕەتیی ئەندێشە و کردەوەی مۆدێرن یان مۆدێرنیزم و مۆدێرنیتەیە. ئەو تایبەتمەندییە جۆراوجۆرانەی کە نیچە بۆ نیهیلیزم هەژماری دەکات دەرخەری ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ژیانی مۆدێرن و گۆڕانکاری و کەڵەکەبوون و زیادبوونی دژوازییە ناوەکییەکانیانە بە ئاڕاستەی جۆرێک قەیران و هەڵوەشانەوەی سەرتاسەری. بەڵام ئەمە سەرنجی نیچە بۆ بابەتی نوێ، یان ئافراندنی بەها نوێکانە کە مۆدێرنیزم لەمەڕ ئەو دەکات بە پرس یان کێشەیەکی سەرەکی. بەڕای ئەو پرسی سەرەکی فەلسەفە و بیرکردنەوەی مۆدێرن شتێک نییە جگە لە ئەگەری دەستپێڕاگەیشتن بە دەسپێکردنێکی نوێ، ئەگەری دووبارە ئافراندنی مرۆڤایەتیی ئەوروپی لەگەڵ مردنی خودا و داڕمانی بەهاکان. بە دەربڕینێکی دیکە بە هەمان شێوە کە هەندێک لە شیکارانی فەلسەفەی نیچە وتوویانە، ڕەخنەی نیچە لە مۆدێرنیتە بەشێک لە هەوڵی شێوە کانتیانەی ئەوە بۆ کەشف و دۆزینەوەی پێشمەرجەکان یان مەرجە پێشینییەکانی ئەندێشە و کردەوە خۆ-بکەر(خودآئین)ەکانی مرۆڤی مۆدێرن، یان پاش مۆدێرن. هەڵبەت نیچە، بەپێچەوانەی کانت، باوەڕی وابوو کە ئەم پێشمەرجانە نە وتەزاگەلێکی دەرهەستمەند و بەرزەڕۆ( وەکوو جەوهەر، چەندێتی، چۆنێتی)ە بەڵکوو بابەتانێکی بەتەواوەتی مێژوویی و جوانیناسانەن، بابەتانێکی دروستکراو و داڕێژراوی خودی مرۆڤ کە “بەها”یان پێ دەوترێت. هەر بۆیە بەرنامەی فەلسەفیی نیچە شتێک نییە جگە لە لێکدانەوەی هەلومەرجێک کە ئافراندن و گشتاندن و بەربڵاوکردنی بەها نوێکان مومکین دەکات.
لەڕاستیدا سێ خاڵی سەرەوە، واتە تیۆرەی نیهیلیزم، ڕەخنەی مۆدێرنیتە، و پرۆژەی کانتیی دیاریکردنی پێش مەرجەکانی ئەندێشە و کردەی خۆبکەر (خودآئین)، لایەن یان دیوەکانی پرۆسێسێکی فیکریی یەکەن. بیروڕاکانی نیچە لەبارەی ههقیقهت و مەعریفە، پەیوەندییە گرێدراو و چاو لە چاوەکانی ئەم سێ دیوە بەباشی ئاشکرا دەکەن. بەوتەی نیچە نیهیلیزم بەم مانایەیە کە”بەرزترین بەهاکان خۆیان بێبەها دەکەن”. ئەم پرۆسێسە لە پانتاگەل و بە شێوازگەلی جۆراوجۆر ڕوو دەدات کە دوو حاڵەت لەوانە ڕێک لەگەڵ دوو چەمکی بەرمەبەستی ئێمە واتە ههقیقهت و مەعریفە، هاوتەریبن. نیچە لە پاڵ ئاماژەدان بە ماهییەتی نیهیلیستیی ئابووری و سیاسەت، هونەر، و دەروونناسیی مۆدێرن، دەرکەوتەی نیهیلیزم لە ڕووبەری خواستی ههقیقهت، ههقخوازی، و ڕاستبێژی(یئەخلاقی) بەم شێوەیە باس دەکات:-
١.کۆتایی هاتنی مەسیحییەت-بە دەستی ئەخلاقییاتی خۆی، کە لە بەرامبەر خودای مەسیحیدا دەوەستێتەوە. هەستی ڕاستبێژی و ههقخوازی، کە لە لایەن مەسیحییەتەوە زۆر گەشەی پێ دراوە، لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ درۆ و ڕیای شاراوە لە هەموو تەفسیر و خوێندنەوە مەسیحییەکان بۆ جیهان و مێژوودا تووشی هەستکردن بە هێڵنجمان دەکات؛ گەڕانەوە لە {باوەڕهێنان} بە”خودا ههقە” بۆ ئیمانێکی لێوانلێو لە دەمارگرژیی بە “هەموو شتێک درۆیە.”
لە درێژەی بابەتەکە پەیوەندیی نێوان زانست و نیهیلیزمیش بەم شێوەیە باس دەکرێت:-
٢.بەدواداهاتە نیهیلیستییەکانی زانستە سرووشتییەکانی هاوچەرخ “لەگەڵ هەوڵەکانی ئەم زانستانە بۆ هەڵاتن بەرەو دنیایەکی بان سرووشتی”. هەوڵ و نەسرەوتنی زانستە سرووشتییەکان لە بەدواداچوون بۆ ئامانجەکانی خۆی لە دواجاردا دەبێت بەهۆی لێکهەڵوەشانەوەی ئەم زانستە بە دەستی خۆی، و دژایەتیی{لەگەڵ زانست}، و جۆرێک زەینییەتی دژە زانستی. لە کۆپرنیک بەدواوە مرۆڤ هەر خەریکی گلان بووە لە ناوەند و لوتکەی جیهانەوە بەرەو نەناسراو (X) بووە.
بە هەمان شێوە کە دەیبینین، نیچە لە هەر دوو حاڵەتەکدا پێداگریی لەسەر خواستی دەروونی و زاتیی بەهاکان بۆ لەناوچوون و لێکهەڵوەشانەوە دەکات. مۆدێرنیتە چاخی سەرهەڵدانی نیهیلیزمە، چونکە ئارەزوو بۆ مەعریفە، خواستی ههقیقهت و، تەنانەت خودی ههقیقهت، بۆ مرۆڤی مۆدێرن بووە بە پرسێکی دیار. مرۆڤی مەسیحی کە باوەڕی بە پێویستیی دۆزینەوە و دەربڕینی ههقیقهت هەیە، ناچار بووە ههقیقهتی مێژوویی هەموو باوەڕەکان، ڕێوڕەسمەکان، و تەنانەت دەقی پیرۆزی خۆیشی بداتە بەر پرسیار و زۆرێک لەوانە وەکوو ئەفسانە یان ئوستوورەیەک شەرمەزار بکات (ئەگەرچی خستنەڕووی بیردۆزی “ئوستوورەسڕینەوە” لە لایەن هەندێ لە بیرمەندە ئایینییە مەسیحییەکانی سەردەمی ئێمە ئاماژەیە بەوەی کە دیالیکتیکی ناوەکی نیهیلیزمی مۆدێرن زۆر ئاڵۆزترە لەوەی کە بکرێت داهاتوو و ئەنجامێکی بۆ پێشبینی بکرێت و دەست بدرێتە لێدوان و شیکاریی لەبارەی کۆتاییهاتنی مەسیحییەت، مێژوو یان مۆدێرنیتە). هەر بەم شێوەیە، هەوڵەکانی زانستی مۆدێرن بۆ جێگیرکردنی خۆی لەسەر بنەمایەکی ڕوون، ڕەها و غایی، تەنها و تەنها “قەیرانی زانستە ئەوروپییەکان” و بنبەستی مەعریفەناسی و میتۆدۆلۆژیی زانستیی زەقتر کردووەتەوە. هەر کاتێک کە زانستمەندەکان بەرهەستگەرایی خاو و دۆگمانەی خۆیان ناوەتە لاوە، باوەڕمەندی و ئیمان بە “مەعریفەی بەرهەست” لەرزۆک و شل بووە. شکستەکانی پوزیتیڤیسم لە دۆزینەوەی “میتۆدێکی یەکەی زانستی” و هەڵهێنجانی هەموو زانستەکان لە چەند بنەمای ڕوون و ڕاشکاو کە خەونی هاوبەشی لۆژیکی ئەرەستوویی و لۆژیکی مۆدێرنە و هەروەها دەسکەوتەکانی فەیلەسووفانی زانست لە چاخی ئێمە( وەکوو پۆل فایرابەند و فەیلەسووفانی پاش ئەزموونگەراکان) هەر هەموو پشتڕاستکەرەوەی ئەم خاڵەن کە زانست و مەعریفەی زانستی هیچ بنەما یان کۆڵەکەیەکی ڕەها و بانمێژوویی نییە. بەم شێوەیە، نیچە دژوازییە ناوەکییەکانی مەعریفەناسیی مۆدێرن ئاشکرا دەکات؛ یان ڕەنگە باشتر وایە بڵێین نیچە مەعریفەتناسیی مۆدێرن هەڵدەوەشینێتەوە (deconstruct). هەڵبەت هەوڵی نیچە بۆ ڕەخنەگرتن لە مۆدێرنیتە، زاڵبوون بەسەر نیهیلیزم و ئافراندنی بەها نوێکان زۆر پڕ و پاراوتر و ئاڵۆزتر لەم شتانەیە. تەنانەت ئەگەر باسەکەی خۆمان لە پرسەکانی پەیوەندیدار بە مەعریفە و مەعریفەناسیشدا کورت بکەینەوە. تێگەیشتنی دروست و کامڵ لەم ئاڵۆزییە پێویستی بە تەفسیرێکی وردەکارانە و دوور و درێژ هەیە. بەڵام بۆ وەرگرتنی زانیاریی لەسەر هێڵە گشتییەکانی پرسەکە، ڕێگایەکی خێراتر و کورتتریش هەیە:- لێکدانەوەی ڕەخنەگرانەی ئەو خراپ لێگەیشتنانە لە بیروڕاکان و هەڵوێستەکانی نیچە، بەتایبەتی پرسی ههقیقهت و مەعریفەت، خراوەتە ڕوو. بۆ ئەم مەبەستە ئێمە دوو خوێندنەوە و تەفسیر لە فەلسەفەی نیچە بەشێوەیەکی کورت و گوشراو لێک دەدەینەوە کە دەکرێت لەڕووی مێژوویی-كولتوورییەوە بە ڕیز ناویان لێ بنرێت تەفسیر و خوێندنەوەی فاشیستی و پۆست مۆدێرنیستیی.
بەپێی خوێندنەوە و تەفسیرەکانی باڵی یەکەم، کە بە شێوەیەکی بەردەوام لە لایەن بیرمەندە ڕاستڕەوەکانەوە گەڵاڵە کراوە و لە سەردەمی حوکومەتی نازییەکان هۆگرانێکی زۆری هەبوو، دەرئەنجامی کۆتایی ڕەخنەکردنی بنەمایی نیچە لە زانست و ئەخلاقی ئەوروپی شتێک نییە جگە لە ڕێبازی پەرستشکردنی دەسەڵات. ئەگەر هەموو ڕاستییەکان کۆمەڵێک درۆی بەسوودن و مەعریفەت تەنها ئامرازێکە بۆ مانەوە، کەواتە دەسەڵات تاقانە پێوەر و پێشمەرجی ئەندێشە و کردارە. هەڵبەت هەندێک لە بیروڕا پەرتەوازەکانی نیچە، بەتایبەتی بیروڕاکانی لەبارەی ژنان، و هەروەها هەندێک لە چەمکەکان و بیچمبەندییەکانی، لەوانەش “خواستی دەسەڵات” و “بەرزەمرۆڤ”، وادیارە داکۆکیکاری ئەم تەفسیرەن-بەتایبەتی کاتێک لە دەرەوەی دەق و بەشێوەی جیاواز و دابڕاو گەڵاڵە دەکرێن. بەڵام تەنها بە خوێندنەوەیەکی بەرهەمە سەرەکییەکانی نیچە بێ بنەمابوونیان دەردەکەوێت. لێرەدا لەباتی دووپاتکردنەوەی ئیشێک کە “ڤاڵتێر کافمەن” بە باشترین شێوە ئەنجامی داوە-واتە خستنەڕووی تەفسیرێکی وردەکارانە و تۆژەرانە لە بیروڕاکانی نیچە و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ فڵتەفڵت و بەلاڕێدابردنە فاشیستییەکان-باشتر وایە سەرنجی خۆمان بخەینە سەر دژوازییە فەلسەفییە شاراوەکان لەم خراپ خوێندنەوەیە و لەمەدا کورتی کەینەوە. قبووڵکردنی ئەم تەفسیرە فاشیستییە لە کرداردا بە مانای دابەزاندنی کۆی فەلسەفەی نیچە بۆ جۆرێک داروینیسمی کۆمەڵایەتی، یان تەنانەت خراپتر، دارویسنیسمی نەژادییە. بەڵام داروینیسم لە هەموو حاڵەتەکاندا لە سەر بنەمای ڕوانگەیەکی ناتورالیستی و بەرهەستگەرایە. بەپێی ئەم ڕوانگەیە دەکرێت بڵێین کە مەعریفە شێوەیەکە لە دەسەڵات. بەڵام ئەوە وا ئێمە ناچار بە قبووڵکردنی ئەم بڕیارە دەکات خۆی “بیردۆزێکی زانستی”یە و ئیعتیباری ئەم بیردۆزەش بە تەواوەتی پەیوەستە بە هەمان مەعریفەناسییەکی مۆدێرنەوە کە ئامانجی سەلماندنی بوونی “مەعریفەی بەرهەستە”. نیچە زیرەکتر لەوە بوو کە بوونی ئەم دژوازییە ئاشکرایە و بەکارهێنانی بەرژەوەندیئامێزانەی نەبینێت. سەرباری ئەمەش، ئەو ئاگاداری ماهییەتی نیهیلیستیی زانستگەرایی مۆدێرن بوو بەتەواوەتی. ئەو دەیزانی کە دووبارەکردنەوەی بانگهێشتی بیرمەندانی چاخی ڕٶشنگەری بۆ “ئیمانهێنان بە زانست و پێشکەوتن”، تەنانەت ئەگەر مومکینیش بێت، ئەنجامێکی جگە لە خەستترکردنەوەی نیهیلیزم بەدواوە نابێت.
بەڵام خوێندنەوە و تەفسیری دووەم کە لەڕووی فەلسەفییەوە زۆری جیدی تر، پاراوتر و ئاڵۆزترە، ژمارەیەکی زۆر لە بیرمەندانی پاش پێکهاتەخوازی و پۆست مۆدێرن لەخۆ دەگرێت-لە دێلۆز و گاتارییەوە بگرە تاکوو بودریار و ڕۆرتی-کە خاڵی هاوبەشی هەر هەموویان قبووڵکردنی جۆرێک ڕێژەگرێتیی ڕیشەییە. ئەم دەستە لە بیرمەندان بەدروستی پێداگریی لەسەر ڕۆڵی گرینگ و ناوەندی جوانیناسیی لە فەلسەفەی نیچەدا دەکەن؛ بەزۆریش ڕەخنەی جوانیناسانەی ئەو لە ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگا و كولتووری مۆدێرن لە لایەنگەلێکی داهێنەرانە و ڕاکێشەرەوە گەشە پێ دەدەن. دەکرێت بە یارمەتی ڕەخنەی چارلز تەیلۆر، فەیلەسووفی هیگلی تەوەر، لە بیروڕاکانی ڕیچار رۆرتی، بکەوینە مشتومڕ و کێبەڕکێ لەگەڵ ئەم ڕیژەگەرایەنەوە و پیشان بدرێت کە ئەوان زۆر زیاتر لەوەی خۆیان بۆی دەچن لە دوژمنانیان واتە بەرهەستگەراکان نزیکن. چونکە هەر دوو گرووپەکە بەم پرسیارە کە ئایا دەستڕاگەیشتن بە ههقیقهت و مەعریفە هاوبەشەکان بۆ كولتوورەکان، نەریتەکان و ڕێبازە جۆراوجۆرەکانی دنیای مۆدێرن مومکینە یان نا، بەشێوەیەکی ڕەها و پێشینیی وەڵام دەدەنەوە: وەڵامی ڕیژەگەراکان نەرێنی و وەڵامی بەرهەستگەراکان ئەرێنییە. بە دەربڕینێکی دیکە، پرسیاری مەعریفە و ههقیقهت بۆ هیچ کام لەم دوو گرووپە پرسیارێکی کۆنکرێتی و مێژوویی نییە و هەر بەم هۆیەشەوە دەکرێت بەشێوەیەکی دەرهەستانە و پێشینی وەڵام بدرێتەوە. بەڵام ئامانجی ئێمە ڕەخنەکردنی تەفسیر و خوێندنەوەی ڕێژەگەرایانە لە بیروڕاکانی نیچەیە نەک خودی ڕیژەگەرێتی. ئایا نیچە بەڕاستی باوەڕی وابوو کە دەکرێت بە یارمەتیی خەیاڵی جوانیناسانە بەها نوێکان لە هیچەوە بئافرێنێت و هاوڕێ لەگەڵ گۆڕینی ڕوانگە یان پرێسپێکتیڤ، ئەم بەهایانە لەگەڵ کۆمەڵێک بەهای نوێتر بگۆڕینەوە؟
بە سەرنجدانێکی خێرای شاکارە فەلسەفییەکەی نیچە واتە “ئاوەها ئاخافت زەردەشت”، دەکرێت لەمە تێبگەین کە وەڵامی کۆتایی ئەو بۆ ئەم پرسە زۆر ئاڵۆزتر و خودئاگایانترە لەوەی کە لە تەفسیر و خوێندنەوە ڕێژەگراکان لە بیروڕاکان ئەو دەبینرێتەوە. لەڕاستیدا ڕەخنەی نیچە لە دژوازییەکانی مەعریفەناسیی ئهقڵگەرا ڕیشەییترە لەوەی کە بواری بداتێ کە لە پشتەوەی زڕەچارەسەرییەکانی ڕێژەگەراکاندا خۆی وەشارێتەوە. ڕێژەگەرێتیی یەکێک لە بەروبوومەکانی فەلسەفەی ئهقڵگەرا یان بە دەربڕینیکی باشتر، وەکوو سێبەرێتی؛ تەنانەت دەکرێت زیاتر بچینە پێشەوە و بڵێین کە دەرکەوتنی ڕێژەگەرێتی نیشاندەری ماهییەتی نیهیلیستیی ئهقڵگەرایی دەرهەست و خواستی جەوهەریی و زاتییەتی بۆ ڕووخاندنی نەفس(خود)،-خاڵێک کە بەدڵنیاییەوە لە چاوی گەورەترین ڕەخنەگری نیهیلیزم داپۆشاو نەبووە. ئاوەها ئاخافت زەردەشت بە ئەگەری زۆرەوە یەکێک لە بێ بەختترین کتێبەکانی دنیایە. سەرباری چاوپۆشی لە دنیایەک خراپ خوێندنەوە و تەفسیرە زانایانە و ڕەشۆکانەکان کە بوون بە پاشخانی کتێبەکە، کتێبێکی زۆر ئەستەمیشە. تا ئەو شوێنەی کە پەیوندیدارە بە باسەکەی ئێمەوە دەبێت بگوترێت کە ئەم کتێبە لێوانلێوە لە ڕوونبینی و بەسیرەتیگەلی قووڵ لەبارەی بیردۆزەکانی ههقیقهت و باسە مەعریفەناسانەکان. تەنانەت سەردێڕی کتێبەکەش، کە تەقریبەن خراپ خوێنراوەتەوە، پشتڕاستکەرەوەی هەر ئەم بابەتەیە. چونکە ناوەرۆکی سەرەکیی کتێبەکە ڕۆحی قسەکردنی زەردەشتە نەک قسەکان، ئامۆژگارییەکان یان پەروەدەکارییەکانی نیچە. پرسی سەرەکیی بەرمەبەستی نیچە پرسیارە لە ئەگەری قسەکردن ( و کردارمەندی) واتە هەمان پرسیار لە هەلومەرجی پێشینیی پۆڕانی ئەزموون، ئەندێشە و کرداری خۆبکەر(خودآئین) لێرە و لە ئێستەدا، لەم تاقانە جیهانە مۆدێرنە نیهیلیستییەدا کە تێیدا هەموو شتێک و لەوانەش ههقیقهت و مەعریفە بێ بەها بوونە. نیچە هەوڵ دەدات تاکوو بە گێڕانەوەی ئەزموونەکان و بەسەرهاتەکانی زەردەشت(کە نابێت بە هیچ کلۆجێک ئەو بە دەمڕاست یان دەمامکێکی تەنها بۆ نیچە لەقەڵەم بدەین) ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ئەم پرسیارە ڕوون بکاتەوە. دژوار( و تەنانەت نەپۆڕاو) بوونی “قسەکردن” لە هەمان هەنگاوی سەرەتادا ئاشکرا دەبێت. زەردەشت لە ئەشکەوتەکەی خۆی دێتە دەرەوە و لە چیا دادەبەزێت تاکوو لەگەڵ مرۆڤەکان لەبارەی بەرزەمرۆڤ و بەهاکانی حیکمەتی نوێوە قسە بکات. نیچە بە باسکردنی شکستی تاڵ و تاڕادەیەک پێکەنیناوی و تەنزئامێزی زەردەشت، ئوستوورە یان وێنەیەک تێک دەشکێنێت کە لە ڕاستیدا باوترین وێنە لە خودی ئەوە لە ناو گەنجان و ڕۆشنبیرانی سەربزێودا: وێنەی ڕٶمانسیی پاڵەوان، ڕێبەر، و ڕزگارکەرێکی کاریزمایی کە بە جووڵەیەک جیهانی پڕتووکاو و گەندەڵی کۆن لەگەڵ هەموو کۆت و بەند و زنجیرەکانی لەناو دەبات و بەهەشتی زەوینی بۆ هەمووان( یان بۆ پێڕەوکارە پیتۆڵ و بژاردەکانی خۆی) دادەمەزرێنیت. هەڵبەت هەروەها کە دەزانین ئەم سیناریۆ ڕۆمانسییە دەتوانین بە شێوەگەلی جۆراوجۆر دابڕێژینەوە.
بەم شیوەیە زەردەشت تێدەگات کە ئافراندن و گرنگتر لەوەش پەرەپێدان و جێگیرکردنی بەها نوێکان کارێکی ئاسان و دەربازبوو لە دژوازی نییە. ئەو تێدەگات کە قسە یان وتاری خۆیشی هەر سەر بەم مۆدێرنیتە نیهیلیستییەیە و لە چوارچێوەی ئەگەر و ئیماکنیاتەکان، سنووردارێتییەکان، لێڵوپێڵییەکان و توانستەکانیدا دەجووڵێتەوە، و وەکوو گوتارێکی مۆدێرن ماهییەتێکی خودسەرچاوەی حەتمیی هەیە و لە ڕێگەی ئالنگاری و کێشمەکێش و دژوازییە دەروونییەکانییەوە بەرەو خودئاگایی پاڵی پیئوە دەنرێت. لە درێژەی کتێبەکەدا، زەردەشت لە ڕێگەی قسەکردن لەگەڵ ئەوانی دیکە، دواتر لەگەڵ خۆی یان لایەنانێک لە خۆی، ڕەهەندەکان و ڕوانگە جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بە واقیع و زەینییەتی مۆدێرن لە چوارچێوەی کەسایەتیگەکێکی وەکوو قەموورە و لەگۆڕخولقاو(گورزاد) ( کە هەندێ جار لایەنانێک لە ڕۆح و گیانی خۆیین) یان مێوانانی زەردەشت لە کۆتایی کتێبەکە( پاشا، پاپ، جادووگەری پیر، ناحەزترین مرۆڤ) ئاشکرا دەکات. بەڵام پرسی گرینگ و سەرەکی زەردەشت کە بە جار و بار لەگەڵیدا ڕووبەڕوو دەبێتەوە هەمان بابەتی قسەکردن لەگەڵ ئەوانی دیکە یان دروستکردنی پەیوەندی و دەستڕاگەیشتن بە تێگەیشتنی دوولایەنانەیە بەپێی ڕاستییەکان و زانراوەکان و بەها هاوبەشەکان. ئەو بەردەوام بە دوای دۆزینەوەی بیسەرێک دایە کە بە پێی سەردێڕی لاوەکیی کتێبەکە لە یەک کاتدا هەم هەموو کەسێکە و هەم هیچ کەسێکیش. ئەو دەزانێت کە دروستکردنی پەیوەندی و لێک تێگەیشتنی بەرامبەر، بەشێکی زاتیی ئەزموون و ژیانی مرۆڤە؛ بە وتەی خودی خۆی “لەگەڵ مرۆڤان ژیانکردن دژوارە؛ چونکە بێدەنگی لێکردن زۆر دژوارە”. (ل ١٥٤). بەڵام لە هەمان کاتدا زەردەشت نیگەران و پەرۆشی مانا و کاریگەریی قسە و کەلامی خۆشیەتی: “کەلامی من هێشتا کێوێکی نەبزواندووە و ئەوەی وتوومە هێشتا نەگەیشتووەتە مرۆڤان”. (ل ١٥٩). بە دەربڕینێکی دیکە ئەگەرچی لێک تێگەیشتن و ناسینی هاوبەش بۆ هەموو کۆمەڵگا مرۆییەکان واقیعێکی ڕوون و لێبڕاوانەیە، بەڵام ئەم هەستە کە مرۆڤەکان هەر کامەیان لە زیندانی دەروونی خۆیاندا تەنهان و هەرگیز ناتوانن بەڕاستی لە یەکدی بگەن، بۆ هەموو مرۆڤە مۆدێرنەکان هەستێکی زۆر زۆر ناسراوە. نیچە دەزانێت کە هەر سات ڕەنگە بسەلمێت کە لێکتێگەیشتنی بوونەوەر(مرۆڤ) هەرگیز شتێک جگە لە خراپ لێک تێگەیشتن نەبووە، بە هەمان شێوە کە ڕاستییەکان و بەها هاوبەشەکانیش هەر سات لە بەردەم هەڵوەشانەوە و وردوخاش بووندان، چونکە خاوەنی هیچ بنەمایەکی میتافیزیکی، بەرهەست یان بانمێژوویی نین. هەر بۆیە نیچە پرسیارەکەی خۆی بە شێوەیەکی کانتی یان “بەرزەڕۆیانە” دەپرسێت: ئەو پێش مەرجانەی کە قسەکردن( و دواجار مەعریفە و ههقیقهت) دەپۆڕێنن کامانەن؟ هەڵبەت ئەو بەدوای شێوازێکی نوێ و پاش نیهیلیستی لە قسەکردن دایە کە پێویستی بە هەبوونی پێش مەرجەکان یان بەها نوێکان و پاش نیهیلیستییەکانە. ئەم پرسیارە لە بەرهەمەکانی نیچەدا لە ژێر ناوی جۆراوجۆر گەڵاڵە کراوە؛ پاساودانەوەی جوانیناسانەی جیهان( لە هەمبەر پاساودانەوەی میتافیزیکی و ئەخلاقی)، زاڵبوون بەسەر نیهیلیزم، و هەڵسەنگاندنی سەرلەنوێی هەموو بەهاکان.
سەرچاوە؛ مجلەی اندیشەی نو. سال چهارم. تهران، ناصر خسرو. نشر بهار. ١٣٨٨
نووسین: موراد فەرهادپوور
وەرگێڕان: موحسین عەلیڕەزایی
