“ئاشتەوایی و لێكترازانی نێو ماڵی كورد لە دوای ساڵی (1984)”
ب. لێكترازانى كوردی باشووری كوردستان.
سەرباری ئەو نزیكبوونەوەیەی لەنێوان پارت و ڕەوتە كوردییەكان ڕوویدا؛ چەندین لێكترازان و پەرتەوازەیش نێو ماڵی كوردی باشووری كوردستانی گرتەوە. ئەو لێكترازانەش كاریگەری نەرێنی بەسەر دۆزی كورد و ئایندەكەیەوە هەبوو. بە ڕادەیەك هەندێك كێشەی ناوخۆیی نێوان بەشێك لە حیزب و ڕەوتە كوردییەكانی زیندوو كردەوە، چونكە هەڵێنجراوی ناكۆكی و ململانێی چەندین ساڵ خەباتی شاخ و لەهەمانكاتدا ڕەوتی گفتوگۆكانی نێوان یەكێتی و حكومەتی ئێراق بوون. دەتوانین بڵێن؛ كاریگەری نەرێنی ئەو پەرتەوازەییە كەمتر نەبوو لە كاریگەری ئەرێنی نزیكبوونەوەی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخ، چونكە پەرتەوازەییەكە كەوتە نێوان بەشێكی كوردی باشووری كوردستانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ئێراق لەگەڵ كۆی پارت و ڕەوتە كوردییەكان. بەوەش شەری ناوخۆی شاخ بۆ شارو شارۆچكەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ئێراق گوازرایەوە. ئەو لێكترازانانە سەرباری ئەوەی میژووییەكی كۆنی هەبوو، بەڵام دوای شكستی گفتوگۆكان، چووە قۆناغێكی ترەوە. ئەوەش هاوكات بوو لەگەڵ كێشەی ناوخۆیی بەشێك لە حیزب و ڕەوتە كوردییەكان لەسەر بابەتی ناوخۆیی و پرۆگرامەكانی حیزب و ڕووداوەكانی ناوخۆ و دەرەوەی كوردستان. هەروەها بەردەوامی جەنگی “ئێراق-ئێران” و ناڕوونی ئایندەی جەنگەكە دوای (چوار) ساڵ. دیارە سەرهەڵدانی ئەو ناكۆكیانەش لەساڵی (1984) بەدواوە، بەرهەمی ململانێی چەندین ساڵ خەباتی شاخ و لەهەمانكاتدا ڕەوتی گفتوگۆكانی نێوان یەكێتی و حكومەتی ئێراق بوو. ئەو ناكۆكیانەش زۆرینەی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی گرتەوە. وەك ئەوەی “مەلا بەختیار” ئەندامی مەكتەبی سیاسی یەكێتی، جیابونەوەی خۆی لە یەكێتیی ڕاگەیاند و ڕەوتێكی نوێ بەناوی “ئاڵای شۆرش لە (1984) دروستكرد. ماوەیەك پێشتریش “موحەممەدی حاجی مەحموود” ئەندامی مەكتەبی سیاسی حیزبی سۆسیالیستی كوردستان، بەهۆی ناكۆكی لەگەڵ سكرتێری پارتەكە “ڕەسوڵ مامەند.
جیاواز لەو ناكۆكییە لابەلایانەش، لێكترازان لەنێوان (دوو) لایەنی كوردا زەق بوویەوە. لایەك لە شاخ لەنێو (دوو) شۆرش بەناوی “گوڵان و نوێ” لە خەباتی سیاسی و پیشمەرگایەتی. لایەكی تر لە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی ئێراق، كە چووبوونە نێو ڕیزەكانی هێزەكانی بەرگری نیشتمانی ناسراو بە (جاش). ئەو یەكانەش لە دوای شكستی گفتوگۆكانی، ژمارەیان زۆر زیادی كرد. ئەوەش كاتێك زۆرینەی ئەو سەرۆك هۆز و كەسایەتییە كۆمەڵایەتیانەی كورد، كە تا ئەو كات لە شوێن و ماڵی خۆیان خەریكی ژیانی ئاسایی خۆیان بوون، دوای ئەو ڕووداوە پەیوەندییان بە حكومەتەوە كرد. بیركردنەوەی ئەوانیش وابوو، كە ئەگەر بچنەوە شاخ، دەبێت خۆیان بە یەكێك لەو پارت و ڕەوتە كوردییانە پەیوەست بكەن. یان دەبێت پەیوەندی ڕاستەوخۆ بە حكومەتی ئێراقەوە بكەن و لە خزمەتیدا بن. بەو هۆیەش زۆرینەیان گەڕانەوەیان بۆ لای حكومەتی ئێراق هەڵبژارد. هۆكارەش چەند لایەنە بوو. بەشێكیان لە ترسی خۆیان و خێزان و پێگەكەیان بوو، تا لەو رێگایەوە، خۆیان بپارێزن و بەر ستەم و نەفرەتی حكومەتی ئێراق و ڕژێمی بەعس بگرن. بەشێكی تریان بۆ گەیشتن بوو بە پارە و داهاتی باشتر لە رێگای كردنەوەی ئەو یەكانەی بە (فەوجی جاش) ناسرا بوون. بەتایبەت دوای ئەوەی دەیان سەرۆك هۆز و كەسایەتی كۆمەڵایەتی تر، لە ساڵانی پێشوو ئەو كارەیان كردبوو، وە بە داهات و خانوو و ئوتۆمبێل و پاسەوانی زۆر گەیشتبوون. ئەمەو جگە لەوەی بەشێكی تریان لە خەباتی شاخ و شەری حكومەتی ئێراق، بێ هیوا و نائومێد بوو بوون. بەتایبەت دوای ئەوەی یەكێتیی نیشتمانیی كورستانیان بینی، چۆن بە شكست لەو گفتوگۆیانە دەرچوو.
بەو هۆكارانە و چەندین هۆكاری لاوەكی تر، داواكاری سەدان سەرۆك هۆز و كەسایەتی كۆمەڵایەتی بۆ كردنەوەی هێزی نوێ، دەستی پێكرد. داواكارییەكەش لە رێگای پارێزگارەكانی “سلێمانی، هەولێر، دهۆك” پێشكەش بە وەزارەتی ناوخۆ و بەرگری ئێراق كرا، تا ڕەزامەندییان بۆ وەربگیرێت. بەو هۆیەوەش ژمارەیەكی زۆر زیاتر لەوانەی لە شاخ خەباتی چەكداریان ئەكرد، چەكیان بۆ حكومەتی ئێراق لە دژی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخ هەڵگرت. بە ئاستێك ژمارەی ئەو كوردانەی، تا كۆتایی ساڵی (1984) چەكیان بۆ حكومەتی ئێراق هەڵگرتبوو، خۆیان لە (200هەزار) كەس ئەدا، دوای ئەو ساڵەش ژمارەیان گەیشتە نزیكەی (300هەزار) كەس و بەردەوامیش ئەو ژمارەیە لە زیادبووندا بوو. ئەوە لەكاتێدا بە كۆی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخ و هێزی چەكداریان و خێزانەكانیشیان، نەدەگەیشتنە (20هەزار) كەس. ئەو ڕووداوە شەڕی (كورد-كورد)ی بە ئاراستەیەكی تردا گۆڕی. (دوو) لایەنی كوردی، ڕووبەڕووی شەڕێكی سەخت كردەوە. بەو هۆیەوەش حكومەتی ئێراق، لە نەرمی نواندن و ئاسانكاری بۆ كردنەوەی هێزی چەكدار بۆ ئەوان، بێ هۆكار نەبوو. لەلایەك ئەوانی چەكدار ئەكرد، تا بەرگری لە ڕژێمەكەی و وڵاتەكەی بكەن. لەلایەكی تر شەڕی پارت و ڕەوتە كوردییەكانی شاخی پێئەكردن. ئەوەش بە چەكی سووك و پارەیەكی زۆر كەمتر لەوەی لە شەڕەكاندا خەرجی ئەكرد. هەربۆیە شەڕی ئەم قۆناغەی (كورد لە دژی كورد) لەوانەی پێشتر دژوار تر بوو، بۆ لێكترازانی ئەم قۆناغەی كورد لە كورد، لە ناكۆكییەكانی پێشتر، توندتر بوو. تەنانەت حكومەتی ئێراق، سزای توندی بۆ هەموو یەكانە دانا، كە بچوكترین هەڵە یان لادان و كەمتەرخەمی بكەن، سزاكەیان كوشتن و كۆتایی هێنانە بە ژیانی خۆیان و خێزان و بنەماڵە و هێزەكەیان. لەكاتێكدا شەڕی پێشووی پارت و ڕەوتە كوردییەكان، چەند لەنێو خۆیان توند بوون، بەڵام نەگەیشتە ئاستی، سزاكانی حكومەتی ئێراق.
