“شیکاری وەرگرتنی بەڵگەکان و چالاككردنی کاتی ڕووداوەکان”
پێشەکی؛ مێژوو تۆمارێکی ڕاستەوخۆی ڕابردوو نییە، بەڵکو بازسازییەکی شیکاری کراوەیە کە لەڕێگەی سەرچاوە جیاوازەکانەوە دروست دەکرێت. یەکێک لە گرنگترین بنەما کۆمەڵایەتییەکان بۆ ڕێکخستنی ئەم سەرچاوانە سیستەمی دانانی ساڵ و کاتە، وەک “پێش زایین” (BC) و “زایینی” (AD) یان “کۆچی” (هـ)ە. بەڵام ئەم سیستەمانە خۆیان مێژوویی و گۆڕاوین و پشت بە گریمانە و لێکدانەوە دەبەستن. ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی زانستی و میتۆدی ئەم پرسیارە دەکۆڵێتەوە؛ ئایا ئەو ساڵانەی کە ڕووداوە مێژووییەکان پێیان دەنووسرێت هەتا چەند ڕاستەقینەن؟ و لێکۆڵەری مێژوویی چۆن بەکاریان دەهێنێت؟ بەشداربوون لە زانستی مێژوو (Historiography) و کاتناسی (Chronology)، هەوڵ دەدات وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتێ و ڕۆڵی ڕەچەڵەکناسی (Philology)، شوێنەوارناسی (Archaeology) و زانستی بەڵگەنامە (Diplomatics) لە دیاریکردنی کاتدا ڕوون بکاتەوە. گرنگی لێکۆڵینەوەکە؛ تێڕوانینێکی زانستی بۆ پرۆسەی نووسینی مێژوو پێشکەش دەکات و هەڵسەنگاندنی ڕەوانی بەڵگە مێژووییەکان فێر دەکات. لە کۆتاییدا، لیستێکی ورد لە سەرچاوەکان کە بە شێوەیەکی زانستی لەسەر بنەمای پێداچوونەوەی کتێبی بەڵگەیی ڕێکخراوە پێشکەش دەکرێت.
“بەشی یەک؛ بنەما سەرەکییەکانی کاتناسی مێژوویی”
سیستەمی کاتناسی ئەمڕۆ لەسەر چەند بنەمایەکی گریمانەیی دروست بووە وەک:-
بنەمایی زایینی؛ ئەم سیستەمە کە لە سەدەی شەشەمی زایینیدا لەلایەن دیۆنیسیوس ئێکسگۆوس (Dionysius Exiguus) پێشنیار کرا، ساڵی لەدایکبوونی ئیساسی ناسراوی وەک ساڵی “یەک” دانا. بەڵام بەپێی لێکۆڵینەوە مێژووییە نوێکان، لەدایکبوونی ڕاستەقینەی ئیساس ڕەنگە نێوان ساڵانی ٤ پێش زایین تا ٦ زایین بووبێت. ئەمە نیشانە کە سیستەمەکە خۆی لەسەر گریمانەیەکی نادڵنیا دروست بووە
بنەمایی کۆچی؛ کە لەسەر ڕۆژەکەی کۆچی پێغەمبەر محەممەد (ص) لە مەککە بۆ مەدینە دانراوە. دیاریکردنی ئەم ڕێككهوتەش لە سەرچاوە ئیسلامییە سەرەتاییەکاندا جیاوازی هەیە و مێژوونووسەکان وەک ئیبن ئیسحاق و ئیبن هیشام لەبارەیەوە ڕاوێژیان کردووە. بۆ نموونە، هەندێک لە سەرچاوەکان بە ٢٤ی ئەیلوولی ٦٢٢ی زایینی دیاری دەکەن، کە بە گریمانەیەکی لێکۆڵەرانە دەستنیشان کراوە.
سیستەمە ناوچەییەکان (وەک سەدەی یۆنانی، سەدەی سەلجوقی)؛ ئەم سیستەمانە کە لە ڕۆژاوادا بەکار هاتوون، بە ڕێككهوتێکی گریمانەیی دەستیان پێکردووە. واتا، هیچ سیستەمێکی کاتناسی سرووشتی و “ڕاستەقینە” نییە کە لە ڕابردوودا بەکار هاتبێت. هەموویان دروستکراوی مرۆڤ و گۆڕاویین.
نموونەی کێشە؛ کێشەی ساڵی سفر. لە سیستەمی زایینیدا، دوای ساڵی ١ی پێش زایین ڕێک ساڵی ١ی زایینی دێت. ئەم بۆشاییە لە ژمێریاری ڕاستەقینەدا کێشە دروست دەکات، بەتایبەت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ڕووداوەکانی دەوروبەری ساڵی دانانی سیستەمەکە.
“بەشی دوو؛ میتۆدە زانستییەکانی لێکۆڵینەوەی مێژوویی بۆ چالاككردن و دڵنیابوون”
مێژوونووس بۆ دیاریکردنی ڕێككهوتی ڕووداوەکان و دڵنیابوون لە ڕاستییان، چەند میتۆدێکی زانستی بەکاردەهێنێت:-
١. ڕەچەڵەکناسی (Philology) و شیکاری دەق؛ کار، لێکۆڵینەوە لە زمانی سەرچاوە ڕەسەنەکان، گۆڕانی زمان، ناونیشانەکان، و شێوازی نووسین. نموونە؛ دیاریکردنی ڕێككهوتی نووسینی کتیبە سەرەتاییەکان یان نامە فەرمانڕەوایەتیەکان لەڕێگەی شیکاری ناونیشان و دەستخەتی فەرمانڕەواکانەوە. بۆ نموونە، لێکۆڵینەوە لە پەپکەکانی عومەر (Ostraka) یان نامەکانی ئێختانە (Letters of Ebla).
٢. شوێنەوارناسی (Archaeology)؛ کار، دیاریکردنی ڕێككهوت بە هۆیەکانی وەک چالاككردنی ڕادیۆئەکتیڤ (Radiocarbon Dating) بۆ ئاسەوارە زیندووەکان، چالاككردنی تیپۆلۆجی بۆ شێوازی دروستکردنی شتومەکەکان، یان چالاككردنی ستراتیگرافی بۆ چینی زەوی. نموونە، چالاككردنی ئێسکی دۆزراوە لە شوێنێکی مێژوویی دەتوانێت بە نزیکەیی ڕێككهوتی ڕووداوێک دیاری بکات. یان چالاككردنی شێوازی دروستکردنی کەرەسەی سەر شوێنەوارێک.
٣. زانستی بەڵگەنامە (Diplomatics)؛ کار، لێکۆڵینەوەی سرووشتی فیزیکی و ناوەڕۆکی بەڵگەنامە فەرمییەکان (وەک پەیماننامە، فەرمان، مۆر) بۆ دڵنیابوون لە ڕەسەنایەتییان و دیاریکردنی ڕێككهوتی دروستکردنیان. نموونە؛ لێکۆڵینەوە لە جۆری کاغەز، ڕەنگی حەبر، دەستخەت، یان مۆری بەکارهاتوو لە بەڵگەنامەیەکدا.
٤. هاوئاهەنگیکردنی سەرچاوەکان (Synchronization)؛ کار، بەراوردکردنی تۆمارە مێژووییەکان لە شارستانییەتی و سەرچاوەی جیاوازەوە بۆ دۆزینەوەی ڕووداوە هاوکاتەکان کە وەک خاڵی پەیوەست کار دەکەن. ئەمە زیاتر لە کاتناسی بەراوردکار (Comparative Chronology) ناسراوە، نموونە؛ بەکارهێنانی تۆماری ڕوخسانی هەسارەکان یان ڕووداوە هەستەرەناسییەکان کە لە سەرچاوە مێژووییە جیاوازەکاندا تۆمار کراوە (وەک تۆمارە چینیەکان، بابلیەکان، یان یۆنانیەکان) بۆ دیاریکردنی ڕێككهوتی ڕووداوێکی دیاریکراو.
“بەشی سێ؛ سنوور و کێشەکان لە دیاریکردنی ڕێككهوتدا”
هەرچەندە میتۆدەکانی سەرەوە زانستیین، بەڵام چەندین سنوور و کێشە بوونیان هەیە:-
کەموکوڕی سەرچاوە؛ زۆربەی بەڵگەنامە ڕەسەنەکان ناڕوون، پەڕەواریزکراو، یان لەناو چوون. تەنانەت ئەو سەرچاوانەی ماونەتەوە، زۆرجار لەلایەن براوە یان بەمەبەستی سیاسی/ئایدیۆلۆژیەوە نووسراون
بیرۆکەی جیاوازی کات؛ ڕەچەڵەکە جیاوازەکان بیرۆکەی جیاوازیان هەبووە لەسەر کات. بۆ زۆربەیان، کات چەرخێکی درێژخایەن بووە، نەک هێڵێکی ڕاست. وەرگرتنی ئەم جیاوازییە لە تێگەیشتنێکی مێژوونووسدا گرنگە.
هەڵەی لێکدانەوە؛ ڕەوانکردنەوەی نیشانەکان و زمان لە سەرچاوە کۆنەکاندا هەمیشە دوودڵی دروست دەکات. وەک فەیلەسووف پۆل ڕیکۆر (Paul Ricœur) دەڵێت، ناوەڕۆکی ڕووداو و کاتی ڕووداو هەمیشە پەیوەستن بە لێکدانەوەی مێژوونووسەوە.
نموونەی کێشە؛ دیاریکردنی ڕێككهوتی دەستپێکی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی. سەرچاوە یۆنانیەکان، میسرەکان و، بابلیەکان ڕێككهوتێکی تەواو یەکسان نادەنێ. تەنیا لەڕێگەی هاوەڵگەرقکردنی هەموو ئەم سەرچاوانەوە و بەکارهێنانی شوێنەواری وەک نامەکانی بیستون دەتوانرێت چەندێنەیەکی نزیک لە ڕاستی دروست بکرێت.
“بەشی چوار؛ نموونەیەکی شیکاری، کێشەی سەرەتاکانی ئیسلام”
کێشەی دیاریکردنی ڕێككهوتی زۆرێک لە ڕووداوە سەرەتاییەکانی ئیسلام نموونەیەکی ڕوونە لە ئەستەمکاری لێکۆڵینەوەی مێژوویی. هەندێک لە مێژوونووسانی سوننە وەک ئیبن ئیسحاق (مردن؛ ٧٦٨ز) و ئیبن هیشام (مردن؛ ٨٣٣ز) ڕووداوەکان پشت بە زنجیرەی گێڕانەوە (ئیسناد) دەبەستن. بەڵام مێژوونووسانی مەکتەبی نەقدی مێژوویی (وەک ئەلبەرە ئەنتونی، فەرید دریف، …) ئەم سەرچاوانەیان لەگەڵ دەستکەوتی شوێنەوارناسی و نەقشەکانی سەر کێڤەرەکان سەیر کردووە و گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامە کە زۆربەی ئەم تۆمارانە لە سەدەی ٨ و ٩ی زایینیدا (سەدەی ٢ و ٣ی کۆچی)، کاتێک ئیمپراتۆریەتیی ئیسلامی گەشەی کردبوو و پێویستی بە مێژوویەکی فەرمی هەبوو، ڕێکخراون و نووسراونەتەوە. ئەمەش نیشان دەدات کە تۆمارە مێژووییەکان تەنیا لەبارەی کۆتاییەکانیانەوە ڕوون نیین، بەڵکو لەبارەی سەرچاوەکانیان و گرنگی سیاسی/کۆمەڵایەتی دروستبوونیانەوەش.
“کۆتایی و ئەنجام”
وەک لەم توێژینەوەیەدا دیترا، ئەو ساڵانەی کە ڕووداوە مێژووییەکان پێیان دەنووسرێت “ڕاستەقینە” نین بە واتای ئەمڕۆییەوە. زیاتر ئامرازێکی لێکدانەوە و ڕێکخستنن کە لێکۆڵەری مێژوویی بۆ دروستکردنی چەمکێکی یەکگرتوو لە ڕابردوو بەکاردەهێنێت. گرنگی لێکۆڵینەوەی مێژوویی لە خۆی پرۆسەی لێکۆڵینەوەکەیەتی، نەک لە نەخشێکی ڕاستەوخۆی ڕووداوەکاندا. مێژوونووس بە بەکارهێنانی میتۆدە زانستییە جیاوازەکان (ڕەچەڵەکناسی، شوێنەوارناسی، زانستی بەڵگەنامە) و بەراوردکردنی سەرچاوە جیاوازەکان هەوڵ دەدات نزیکترین چەمک لە ڕاستی دروست بکات و بەردەوام پێداچوونەوەی بکاتەوە. لە کۆتاییدا، مێژوو ڕووداوەکان نییە، بەڵکو لێکدانەوەی ڕووداوەکانە کە بەستراونەتەوە بە کاتی لێکدانەوەکە، نەک تەنیا بە ڕێككهوتی ڕووداوەکە.
سەرچاوەکان؛
بە زمانی کوردی
١.مەلا، مستەفا. (٢٠١٨). مێژووی نەورۆز و کاتژمێری کوردی. هەولێر؛ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس.
٢.محەممەد، عەلی. (٢٠١٥). بنەماکانی لێکۆڵینەوەی مێژوویی. سلێمانی؛ چاپخانەی زانکۆی سلێمانی.
٣.حەسەن، عەبدولڕەحمان. (٢٠٢٠). شارستانیەتی هەولێر لە ڕوانگەی شوێنەوارەوە. هەولێر؛ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژهەڵات.
بە زمانی عەرەبی
٤.ابن إسحاق، محمد. (١٩٧٨). السيرة النبوية (م. حميد الله، محقق). الرباط؛ معهد الدراسات والأبحاث للتعريب.
٥.الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير. (١٩٨٧). تاريخ الرسل والملوك (م. أبو الفضل إبراهيم، محقق). القاهرة؛ دار المعارف.
٦.المسعودي، علي بن الحسين. (٢٠٠٥). مروج الذهب ومعادن الجوهر (م. أسعد داغر، محقق). بيروت؛ دار الهلال.
٧.جرجي زيدان. (١٩٩٩). تاريخ آداب اللغة العربية. بيروت؛ دار مكتبة الحياة.
٨.شاكر، محمود. (٢٠٠٢). التاريخ الإسلامي؛ الجزء الأول، السيرة النبوية. بيروت؛ المكتب الإسلامي.
٩.الدوري، عبد العزيز. (١٩٨٣). مقدمة في التاريخ الاقتصادي العربي. بيروت؛ دار الطليعة.
١٠.فرهود، رزوقي. (٢٠٠٨). المنهج التاريخي عند العرب. دمشق؛ منشورات اتحاد الكتاب العرب.
بە زمانی ئینگلیزی
١١.Breasted, J. H. (1916). Ancient Times؛ A History of the Early World. Boston؛ Ginn and Company.
١٢.Collingwood, R. G. (1994). The Idea of History (Revised Edition). Oxford؛ Oxford University Press.
١٣.Finley, M. I. (1987). Ancient History؛ Evidence and Models. London؛ Penguin Books.
١٤.Richards, E. G. (1998). Mapping Time؛ The Calendar and Its History. Oxford؛ Oxford University Press.
١٥.Shaw, I. (Ed.). (2000). The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford؛ Oxford University Press.
١٦.Brown, P. (1971). The World of Late Antiquity؛ AD 150-750. London؛ Thames & Hudson.
١٧.Hodgson, M. G. S. (1974). The Venture of Islam؛ Conscience and History in a World Civilization, Volume 1. Chicago؛ University of Chicago Press.
١٨.Hourani, A. (1991). A History of the Arab Peoples. Cambridge؛ Harvard University Press.
١٩.Donner, F. M. (1998). Narratives of Islamic Origins؛ The Beginnings of Islamic Historical Writing. Princeton؛ The Darwin Press.
٢٠.Crone, P., & Cook, M. (1977). Hagarism؛ The Making of the Islamic World. Cambridge؛ Cambridge University Press.
