لە زمانی کوردیدا، ڕەنگەکان تایبەتمەندێتییەکیان هەیە، جیا لە مانا بنەڕەتییەکەی خۆیان بەمانایی ڕەنگ، فرەواتان؛ کاتێک لە کۆنتێکستی ڕستەدا لەگەڵ وشەی تردا بەکاردێن، مانایی جیاواز دەبەخشن بە وشە یاخود ڕستەکان. لە بابەتێکی تردا باسی فرەواتایی ڕەنگی (شین)م کرد، لێرەدا باسی ڕەنگەکانی (سوور، ڕەش، زەرد) دەکەین، بۆ دەوڵەمەندکردنی باسەکەمان، نموونەی شیعر وەردەگرین.
1.سوور، ڕەنگی خوێنە کە پەیوەستە بەدڵەوە هەربۆیە ڕەنگی خۆشەویستیە، ڕەنگی بوێری و قوربانیدان و شەهیدە، لە هەمان کاتیشدا، ڕەنگی ئاگادارکردنەوەیە لە مەترسی، لەگەڵ زۆر تایبەتمەندێتی تر بە تایبەت لە ڕووی دەروونییەوە. ئەوەی کە بابەتی باسەکەی ئێمەیە مانا و بەکارهێنانە جیاوازەکانێتى. سوور، بەمانایی ڕەنگ، وەک: گوڵی سوور، یان کراس و جل و بەرگ…
کامەران موکری:
گوڵی زەرد و سوور کەوتە لیتەوە
پاییز ئەڵێ – دەک هەڵنەسیتەوە
فۆلکلۆر:
گوڵی زەرد و سووری سلێمان بەگی بانە
لە وێنەت نییە لە ڕووی جیهانە
– سوور، بە مانایی جەختکردنەوە، پێداگر، ڕژد (یەقین) بەکاردێت، بۆ نموونە دەڵێن: سوورم لەسەر هەڵوێستەکەم. سوور دەمزانی کە ئاوایە.
– سوور بە مانایی سەربەرز
لە کوردەواریدا، دەستەواژەیەکمان هەیە لەکاتی گفتوگۆدا، کە زیاتر بۆ خانمان بەکاردێت، کاتێک کارێکی باش دەکەن، لە لایەن خەڵکانی لە خۆیان بەتەمەن گەورەترە وە پێیان دەڵێن: ڕوو سوور بیت. واتە سەربەرزبیت.
مەحوی، لە دێڕە شیعرێکدا، ڕووسووری بە مانایی سەربەرز و بەکارهێناوە:
لەبەر قاپی مەحەببەت ئەو خوداپێداوەیە ڕووسوور
حەزینە، دیدە پڕئەسرینە، دڵخوێنینە، ڕووزەردە
– زەرد و سوور پێکەوە بە مانایی ڕووکەش و ڕواڵەت: دەستکەوت و شتە ڕەنگاوڕەنگ و جوانییەکانی دنیا.
مەحوی:
بە زەرد و سووری دنیا، زەردەواڵەت لێ نەگۆڕابێ
بەھەنگی تێ بگەی، ھەر نێشە، نۆشێکی نییە زەنبوور!
2.زەرد، ڕەنگی زەرد یەکێکە لە ڕەنگە سەرنجڕاکێشەکان، بە گوێرەی شوێن و کولتوورە جیاوازەکان لێکدانەوەی جیاوازی بۆ کراوە، لە لای هەندێک ڕەنگی گەشبینی و تین و وزە و ڕەنگی خۆرە، لە لای هەندێکی تریش بە پێچەوانەوە هێمایی ئیرەیی و فێڵە. زەردیش بە هەمان شێوەیی ڕەنگەکانی تر فرەواتایە:
– زەرد، بەمانایی ڕەنگ، وەک: جل و بەرگ و قژ هەرشتێکی دی کە زەرد بێت…
گۆران:
زۆر قژی زەرد سەرنجی ڕاکێشاوم
زۆر چاوی شین داویە پرشنگ لە چاوم
فۆلکلۆر:
کراسی زەردی لەبەردایە
لێمان ناکات مەرحەبایە.
– جیا لە واتایی ڕەنگ، بە مانایی شەرمەزاری و خەجاڵەت دێت. وەک لە ئەدەبیاتی عیرفانی و تەسەوفدا، شاعیر هەست بە کەمتەرخەمی دەکات لە پەرستشدا. نالی و مەحوی، هەریەکەیان لە دێڕە شیعرێکدا (ڕووزەرد) و (ڕووڕەش) بەکارهێناوە:
نالی:
وەی کە ڕووزەردی مەدینە و ڕووسیاهی مەککە خۆم
دەرکراو و دەربەدەر، یا ڕەب دەخیلی عەفوی تۆم
مەحوی:
لە ڕووسوری عیبادەت، لام و ڕوو زەردی خەجاڵەت مام
بەناوی سێوی ناوم، باغەوان و من بەهێ ئەگرم
ناری:
شەرمەندە و ڕووزەرد و سەرئەفگەندەیی دەرگام
مەنعم مەکە لەو قیبلە، ئەگەر سەرفی نەزەر کەم
– ڕەنگی زەرد وەک هێمایەک بۆ نەخۆشی و لاوازی و زەعیفی:
لوتفی:
ڕەنگ زەرد و زەعیف کز و زەبوون
گیرۆدەی جەوری چەرخی گەردوونم
ڕەنگی زەرد و ئەشکی چاوم، دەردەکەم زۆر کارییە
هەر وەکوو سیروان لە چاوم، سەیلی ئەشکم جارییە
3.ڕەش، بەگشتی لە ڕووی دەروونناسییەوە بەوە ناسراوە کە ڕەنگی پرسە، ڕەشبینی، نائومێدی، نامۆییە، بەڵام لە جل و بەرگ و پۆشاکدا بە پێچەوانەوە بە هێمایی بەهێزی کەسایەتی و دەسەڵات ناسراوە. ئەوەی پەیوەندی بە باسەکەی ئێمەوەیە فرەواتاییە:
– ڕەش، بەمانایی ڕەنگ، وەک: جل و بەرگ و پرچ و پەرچەم…
ئەحمەد موختار جاف:
فوستانی ڕەشی نازکی چین چینی لەبەردا
وەک هەوری سیا بێ بەسەری قورسی قەمەردا
نالی:
پەچەی پەرچەمی و پرچی سیا
ھەر دەڵێی مانگەشەوە کوڵمی تیا
سیا: ڕەش
– مانایی نەنگییە و بۆ نزالێکردنە، کاتێک لەگەڵ وشەی (ڕوو) دا بەکاردێت. کەسێک درۆ بکات یان کارێکی خراپ بکات، پەرژینێکی قایمبێت لە ڕووی خوێنەران، پێیان وتووە: ڕووت ڕەش بێت، یان پێشینان دەڵێن: درۆزن ڕووڕەشی بەردەم قاپی خودایە.
ئەحمەد موختار جاف:
ڕوو ڕەشی دونیاو قیامەت، ئەو نەفامانەن کەوا
هەجوی قەوم و میللەتی خۆیان، بە پارەو نان دەکەن.
مەستوورە ئەردەڵان:
هەمیشە سوژدەگاهم، خاکی بەر دەرگانەکەی تۆیە
ڕەقیب ڕووڕەشبێ، چون نالێ بگا دەستم بە دامانت
– لەگەڵ وشەی (بەخت و شانس)دا، بە مانایی بێبەختی:
سەید تاهیر هاشمی:
ئەی بەختی ڕەشم تاکەی، ڕوو زەردی و بەدنامی
ئەی موویی سپیم تاکەی، مەحروومی و ناکامی
هەژار:
بە دڵ گیرۆدە بەو پرچی بە چینم
ڕەش و ئاڵۆزە وەک ئەو بەخت و ژینم
دڵت گرتم، خەیاڵی خۆت تیا دی
خەوت بردم کە لەودا تۆ دەبینم
– لەگەڵ وشەی (ڕۆژ) بەمانایی ڕۆژی خراپ و شووم:
هێمن:
دەک بەخێربێی قەدەمت خێرە، چ خۆشی ڕەشەمە
تاکوو تۆ هاتی نەما و تێ پەڕی، ڕۆژی ڕەشی مە
هێدی:
سەرکەوتنی تۆی دیوە وەتەن، دوژمنی ڕووڕەش
وا ڕۆژی ڕەشی هات و چرای ڕوونی کوژاوە
خلاصەی کەلام: ئەگەر سەرنج بدەین ڕەنگەکان، مانایی جیاواز دەبەخشن بە وشەکان لە ڕستەدا، بەم شیعرەی وەفایی، کۆتایی بە باسەکەمان دەهێنم کە دەقێکی ئاینییە و مناجاتە، واتایی ڕەنگەکانی (زەرد و ڕەش و سوور و تەنانەت سپی)یشی بە جوانی تێدا بەرجەستەبوون:
یا ڕەسوولەڵڵا دەخیلەک، ڕووم نییە بێمە حوزوور
وەک دزان گەردەنکەچ و شەرمەندە، وێستاوم لە دوور
گەرچی سەرمایەم نییە، خۆ موستەحەققی ڕەحمەتە
ڕەنگی زەرد و ڕوویی ڕەش، موویی سپی و فرمێسکی سوور.
زەرد: بە مانایی شەرمەزار و کەم تەرخەم
ڕەش: بە مانایی گوناهبار
سپی: بە مانایی پیریی، سپیبوونی موو (ڕیش و سمێڵ و قژ
سوور: فرمێسکی خوێنین( گریان و پاڕانەوەی زۆر
*لێکسیکۆلۆجی: زانستێکی زمانییە، لە ڕووی بنچینە و پێکهات و گەشە و گۆڕان و واتاوە و فرە واتا و هاوبێژەکانی لە وشەکانی زمان دەکۆڵێتەوە و گرنگی پێدەدات، وشەسازی گرنگی بە فۆڕم دەدات، بەڵام لێکسیکۆلۆجی گرنگی بە ناوەڕۆک (واتا) دەدات.
