“خۆت ڕەها بکە. ئەو ئەندێشانەی کە لێیان تێناگەیت لە ناخەوە دەریانبکێشە، لەبەر تیشکی خۆردا بڵاویان بکەرەوە و لە واتاکانیان تێبگە.“
ژوورێک بە دیمەنێکەوە، ئی. ئێم. فۆرستەر
ئەگەر بڵێین ڕۆمان فۆڕمێکی ئەدەبیی ئازادی بەخشە و لە دەربڕینی بیر و خەیاڵماندا دەستمان واڵا دەکات، دەبێت ئەوەش بڵێین کە ناکرێت بە زەین و دنیابینییەکی داخراوەوە دەست بدەیتە پێنووس و ڕۆمان بنووسیت. کاتێک دەپرسین بۆچی ڕۆمان گرنگە، ئاشکرایە کە لەم پرسیارەدا پرسێکی هەستیار و مەترسیدار خۆی حەشار داوە. بەڵام ئایا بەڕاستی ڕوونە؟ پێم وایە هەندێک جار تەمومژمان لە ڕوونی پێ باشترە، چونکە ئازاری کەمترە. گرنگیی ڕۆمانیش هەر لەوەدایە کە پابەندی ڕوونی یان تەمومژ نییە. لەگەڵ ئەوەشدا، لەسەر سنووری نێوان ئەم دووانە دێت و دەچێت – لەنێوان دزەکردنی نەوت لە دەریادا، دەوەنە دڕکاوییەکان و ئەو تارماییە وەهمئامێزانەی لە ڕەوتی چیڕۆکەکەدا دێنە سەر ڕێی، لە نێوان مەیل، نائومێدی و ئەو خەڵکانەی لە بەرەبەیانەوە سەرقاڵی سڕینەوەی فەرمانگەکانن و چیڕۆکەکەیان لە لاپەڕە ٣٣ی پەرتووکەکەدا دێت – هەر لەبەر ئەمەشە ڕۆمان دەتوانێت دەستێک بۆ تێگەیشتن درێژ بکات و سەرلەنوێ لە مانای شتەکان بڕوانێتەوە. تێگەیشتن مەرج نییە دڵنەوایی بەخش بێت، بەڵام بە بڕوای من ململانێکردن لەگەڵ زانیندا نیشانەی هێزە. تێگەیشتنی نوێ هەستی ڕزگاری، ئارامی و سەرمەستیمان پێ دەبەخشێت و، نابێت لەگەڵ سکرۆڵکردن، خوێندنەوەی خێرا و بەکاربردنی زانیاریدا تێکەڵی بکەین. هەر بۆیە مەرگی ڕۆمان، کە بەردەوام ڕادەگەیەنرێت، وەک مەرگی خودا، دوورە لەوەی ڕوو بدات.
ئەگەر بە زمانی ژیریی دەستکرد بیڵێین؛ ڕۆمان توانایەکی بەرزی کۆدکردنی تێدایە. کاتێک دەست دەدەمە پێنووس و دەست بە نووسینی ڕۆمان دەکەم، بۆم دەردەکەوێت کە لەم کارەدا ئازادییەک لە گۆڕێ نییە، پەی بەوە دەبەم کە ڕێسا و یاساگەلێک لە کاردان، تەنانەت ئەگەر خودی نووسەرەکەش لە پرۆسەی نووسیندا، خەریکی داڕشتنی ئەو یاسایانە بێت. نموونەیەکی دیاری ئەم یاسا داهێنانە، لە دیدگای نووسەرێکی وەک گێرتروود شتایندا بۆ ڕێزمان، بەرجەستە دەبێت. ئەو پێی وا بوو کە هەمووان دەتوانن ڕستە پرسیارییەکان لە ڕستەکانی دیکە جیا بکەنەوە و، هەر بۆیە نیشانەی پرسیاری لە نووسینە سەرلێشێوێن و تەفرەدەرەکانی لابرد. شتاین لەو باوەڕەدا بوو کە دانانی وێرگوڵ (فاریزە) لە ڕستەدا جۆرێک لە “خۆشیرینکردنە” و پێویستە دەستی خوێنەر ئاوەڵا بێت تا هەر کاتێک خۆی ویستی، پشوویەک بدات. ئەمانە بنەما تایبەتەکانی ئەو بوون؛ لە سایەیاندا، پرسیارگەلێکی قووڵ و بەجێی دادەڕشت؛
«ئەدەب چی دەکات و چۆنیش دەیکات. ئەدەبی ئینگلیزی چی دەکات و چۆنیش دەیکات. ئەگەر ئەوە دەگێڕێتەوە کە دەیبینێت، چۆن دەیکات. ئەگەر باسی ئەوە دەکات کە دەیزانێت، چۆن دەیکات و جیاوازیی نێوان بینین و زانینی چییە و پاشان ئەوەی هەستی پێ دەکات، و دواتر ئەوەی هیوای پێیەتی و ئارەزووی دەکات.»
دەبینین کە هەموو نیشانەکانی پرسیار لە ڕستەکاندا بارگەیان پێچاوەتەوە؛ بوونەتە هەڵم و بە هەوادا بڵاو بوونەتەوە. ڕۆمان کاتێک بەلامەوە گرنگە کە زمانەکەی سەرسامم بکات. کاتێک زمانی ڕۆمانێک سست و بێزارکەر بێت، بۆ خوێنەر ئەستەم دەبێت بچێتە ناو جیهانی کارەکتەرەکانەوە و چێژ لە ئەزموونە فۆڕمییەکانی وەربگرێت و بتوانێت خۆی بە دیدگا سیاسییەکانی ناو ڕۆمانەکەوە ببەستێتەوە، تەنانەت ئەگەر لەگەڵ ئەو بۆچوونانە کۆکیش بێت. ڕۆمان بۆ من لەبەر ئەوە بایەخی هەیە، چونکە زمان هەم چێژ و هەم مانایەکی قووڵم پێ دەبەخشێت. حەز دەکەم کاری پێ بکەم، حەز دەکەم بیبیستم. زمان ئەوەندە بەهێزە کە هەندێک جار ترسم لێ دەنیشێت. نۆڤایۆلێت بولوایۆ لە ڕۆمانەکەیدا بە ناوی “شکۆ” دەنوسێت؛
«وشەکان تەنیا گرنگ نەبوون، بەڵکوو بەهێزیش بوون. وشەکان گیادەرمان بوون. وشەکان چەک بوون. وشەکان جادوو بوون. وشەکان کلێسا بوون. وشەکان سامان بوون. وشەکان ژیان بوون.»
منداڵانی سەردەمی من پەندێکیان لەبەر کردبوو و کاتێک بە قسە و توانج هێرشیان دەکرايە سەر، بۆ پاراستنی خۆیان دەیانوتەوە؛ «دار و بەرد لەوانەیە ئێسقانم بشکێنن، بەڵام وشە هەرگیز ئازارم نادات.» بە بڕوای من، ئەم پەندە تەنیا قسەیەکی پووچ بوو. بیرم دێت لە تەمەنی حەوت ساڵیدا بیرم لە مانا شاراوەکەی دەکردەوە، و بۆنی درۆم لێی دەکرد. ڕۆمان کاتێک بایەخ پەیدا دەکات کە، وەک بۆدلێر دەڵێت، نووسەر بۆ دۆزینەوەی “شێوە کاتی و ناسەقامگیرەکانی جوانی لە ژیانی ڕۆژانەدا”، سەری بە هەموو کونج و کەلەبەرێکدا کردبێت. جوانییەکی کاتی و ناسەقامگیر، لەوانەیە لە دەستێکی بەسۆزدا خۆی بنوێنێت، یان قازێکی سپی کە لەناو ئاوڕێژێکی پڕ لە عەرەبانەی ژەنگگرتوودا، سەرەوخوار بەدوای ماسیدا دەگەڕێت، یان ئەو ساتەی کەسێک کە لە سیما و ڕەفتارییەوە دیارە شەرمن و کەمدووە، لەپڕ بە قسە دێت و بەرپەرچی ئەو بیرۆکەیە دەداتەوە کە گوایە ئارەزووی مرۆڤ تەنیا لە ئارەزووی نێرینەدا خۆی دەبینێتەوە. کاتێک بەوپەڕی بایەخ و وریاییەوە لە نووسینێک ڕادەمێنین کە بۆمان گرنگە، زیاتر و زیاتر سەرسامی خۆمان دەبین. لەم حاڵەتەدا، ئێمە لە ڕوانگەی ئەوانی ترەوە سەیری شتەکانمان کردووە و هەر ئەمەش شێوازی دەرکەوتنیان لەبەرچاوی خۆماندا دەگۆڕێت. وەک چۆن جۆرج ئۆروێڵ بۆی دەرکەوت، کاتێک داوای لێ کرا بچێتە قاڵبی کەسایەتی پۆلیسێکی داگیرکەرەوە لە بۆرما، «ئیمپریالیست دەمامکێک دەپۆشێت، پاشان ڕووخساری خۆی لەگەڵ دەمامکەکەدا دەگونجێنێت.» ئەو ساتەی دەمامکەکان دەکەون، ساتێکی چارەنووسسازە هەم لە ژیاندا و هەم لە ڕۆماندا.
خوێندنەوە و نووسین، هاوشێوەی هەر پەیوەندییەکی دیکە، پێویستی بە تەنیایی، گرنگیپێدان و تەرخانکردنی کات هەیە، بەڵام دەتوانین، وەک ئیتالۆ کالڤینۆ، دیدگایەکی کاریگەرتریشمان هەبێت و بڵێین کاتێک سەرەتا دەست دەکەین بە خوێندنەوەی ڕۆمانێک، وەک “ڕووبەڕووبوونەوەی شتێکە، بێ ئەوەی هێشتا بەتەواوی بزانیت چییە”. من پێم وایە ئەم جۆرە ئەزموونە شایستەی ئەوەیە داکۆکیی لێ بکرێت. هەندێ جار بە زەحمەت لەوە تێدەگەین بۆچی خۆمان بە ڕۆمانێکی تایبەتەوە گرێ دەدەین. هەڵبەت، ئەگەر بمانتوانیایە بەتەواوی لە نهێنیی ئەم پەیوەندییە تێبگەین، ئیتر لە ناخماندا ئەوەندە زیندوو نەدەبوو. وەک چۆن ئایریس مورداک لە کۆمەڵە وتارەکەیدا بە ناوی “ئێگزیستانسیالیستەکان و عارفان” باسی دەکات، “مرۆڤبوون تەنیا زانینی فاکت نییە، بەڵکوو وێناکردنی واقیعێکە ‘لەپشت فاکتەکانەوە’.”
کاتێک بۆ دۆزینەوەی نهێنییەک دەنووسم کە خۆم لێی بێ ئاگام، لەو باوەڕەدام ناخی شاراوەی ڕۆمانەکە خۆی کلیلی وەڵامەکەی پێیە. ئەم زانینە قووڵە، کە لەودیو فاکتە وشکەکانەوەیە، نەک هەر ڕێگاکەی ڕۆشن کردووەتەوە، بەڵکو دەروازەی گەشتێکی دوورودرێژیش دەکاتەوە. ڕۆمان دەتوانێت بچێتە بنج و بناوانی ڕاستییە ئەزموونکراوەکان، و دواتر لە جیهانێکەوە سەر دەربێنێت کە تەنانەت لە خەیاڵدانی نووسەریشدا جێی نەبووەتەوە. ئەگەر ئەم ڕێڕەوە بە سەرکەوتوویی تەی بکرێت، هەرچەندە مەرجیش نییە هەمیشە وا بێت، خوێنەر و نووسەر شان دەدەنە شانی یەک و پێکەوە لە دیمەنەکە دەڕوانن. لەوانەیە ئەمە تاکە نهێنیی نێو کاری ڕۆماننووسین بێت، کە زۆربەی کات تەنیا بە پشوودرێژی و پێداگری دێتە دی. نا، شتی تریش هەن کە هەر نهێنین. بۆچی نەبن؟ مەگەر دەکرێت پرسیاری گرنگیی ڕۆمان تەنیا بە پێوەری کردەیی و سوودبەخشی بپێورێت، وەک چۆن باسی لەپێکردنی پێڵاوی گونجاو یان خواردنی تەندروست دەکەین؟ هەر وەک چۆن هەندێک شت بارێکی سۆزداریی تایبەتیان بۆ من هەیە، ئەو ڕۆمانانەش کە سەرنجم دەبزوێنن، هەمان ئەو بارە هەڵدەگرن. شتە تایبەتەکانی من ئەمانەن؛ دوو ئەسپە بووکەڵە کە هەرکات کلکیان بەرز دەکەمەوە دەست دەکەن بە سەماکردن، و پەیکەرێکی کاغەزڕاگر کە بووکێکی دەریاییی شووشەیی لەناویدا هەڵواسراوە. ئەم شتانە بە شێوازی جیا جیا لە ڕۆمانەکانمدا سەر دەردێنن. ئەوەی بووکی دەریا خۆی خزاندە ناو ڕۆمانەکەم؛ “شیری گەرم” و بوو بە مێدوسا، و سروشتی ژەهر و پێوەدانەکەی لەجیاتیی ئەوەی ببێتە وێرانکاری، دەبێتە هۆی هێزبەخشین، کەمێک لێڵ و نهێنییە. بەڵام هەرگیز بەقەد جەنگ یان تێکدانی سەرچاوەیەکی ئاو بێئەقڵانە نییە. پێم وایە کە ڕۆمان پشت بە بەشداریی خەیاڵی خوێنەرانی دەبەستێت، و ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر لەو باوەڕەی مارسێل دوشان دەچێت کە پێی وا بوو بینەران کارە هونەرییەکە تەواو دەکەن. ئەم هەماهەنگی و هاوکارییەش، شایستەی داکۆکیلێکردنە. تەنانەت ئەو ڕۆمانانەیش کە پێکهاتەی فۆڕمی ڕۆمان دەشكێنن، وا لە خوێنەر دەکەن لەناو دەنگ و بیرکردنەوە و ئارەزوو یان ڕقێکدا نوقم بێت، کە ڕەنگە هیچ لێکچوونێکی لەگەڵ هیی خۆیدا نەبێت. باوەڕم وایە ئێمە لەگەڵ تۆڵستۆی و برۆنتێدا، پێکەوە ئانا کارێنینا و جەین ئێر دەخوڵقێنین، و هەمان شتیش لەگەڵ پاڵەوانی ڕۆمانەکانی وەک “ژوورەکەی جیۆڤانی”ی جەیمس بۆڵدوین و “ئیرەیی”ی ئالان ڕۆب-گرییە دەکەین، کە لە ڕووی جوانناسییەوە جیاوازن. ئەگەرچی ڕۆب-گرییە ناوی لەو گێڕەرەوەیە نەناوە کە بە چاوێکی پڕ لە گومانەوە لە کێڵگەی مۆزەکەدا چاودێریی ژنەکەی و دراوسێکانی دەکات، بەڵام گومانم نییە لەوەی بە کراسێکی سپیی ئارەقاوی و یەخەیەکی قەتماغەبەستووەوە وێنام کردووە. یان خاتوو دالووەی دێتە بەرچاوم کە بەتەنیا، بە جلی ئاهەنگەوە جگەرە دەکێشێت و، ساڵانێکی زۆر دوای تەواوبوونی ڕۆمانەکەش، هێشتا دەیەوێت ترس و لەرزی ناو ناخی فەرامۆش بکات. ئەو ڕۆمانانەی کە ساڵانێک لەگەڵمان دەمێننەوە، هۆکارەکەی ئەوەیە کە توانیویانە خەیاڵی شتێکی ڕاستەقینە بکەن. هەمیشە جێی شانازی و دڵخۆشیم بوو کە ڕۆماننووسێکی بیرمەندی وەک جەی. جی. بالارد خۆی بە نووسەرێکی خەیاڵپەروەر ناساندووە، بەڵام باشترین پێناسە بۆ خەیاڵ، هیی ئۆرسولا کەی لۆگوینە کە دەڵێت؛ «خەیاڵم منی مرۆڤاند و گەمژەیشی کردم؛ جیهانم دەخاتە بەردەست و ئاوارەشم دەکات لێی.» خۆ چێژیش هەر هەیە. بێگومان خۆشە لە نهۆمی دووەمی پاسێکی لەندەندا دابنیشم، لەو دەمەی دڵۆپە بارانەکانی مانگی دیسەمبەر بە نەرمی بەسەر بینای تێسکۆ ئێکسپرێسی[1] گۆشەی مەیدانەکەدا دەبارن، ئەو پەرتووکەی لەسەر کۆشم دامناوە بیکەمەوە و خۆم لە هاوڕێیەتیی “دوو خانمە ڕووگرژەکە”ی جەین بۆڵزدا ببینمەوە؛
«خاتوو کۆپەرفیڵد مشتێکی کێشا بە مێزەکەدا و بە ڕووخسارێکی گرژ و زەلیلەوە وتی؛ ‘باشە، من خاکەسار بووم، شتێکە کە ساڵانێک بوو چاوەڕێم دەکرد. دەزانم کە بەشی خۆم تاوانبارم، بەڵام هێشتا تۆزقالێک خۆشی لە ناخمدا ماوە کە وەک گورگ پاسەوانیی لێ دەکەم، و ئێستا بۆ خۆم خاوەن دەسەڵات و تۆزێک ئازایەتیم، کە ئەگەر باش لە بیرت بێت، پێشتر هەرگیز نەمبوو.’»
بەڵێ، هەقە مرۆڤ وەک گورگ ئاگای لە خۆشییەکانی بێت، تەنانەت کاتێک لە پاسێکدا ڕۆمان دەخوێنیتەوە و ٢٠ خولەکە بۆ “ڕێککردنەوەی کات” ڕایگرتووە. گەیشتوومەتە ئەو باوەڕەی کە لە ڕۆماندا بەدوای شتگەلێکی دژبەیەکدا دەگەڕێم؛ ناسینەوەی بەشێک لە خەم و نیگەرانییەکانم، و لە هەمان کاتدا ڕاکردن لێیان؛ لەوەی هزرم بە لای خۆیدا ڕابکێشێت و، هاوکات لە ڕووی سۆزداریشەوە وێران ببم؛ بە بەردەوامییەکەی ئاسوودە ببم، بەڵام کاتێک دەپچڕێت، ببووژێمەوە، هەر وەک ڕۆمانی “بەرەو فانۆسی دەریایی”ـی ڤێرجینیا ووڵف، کە لە چەند لاپەڕەیەکی نەفەسگیردا، بەسەرهاتی دە ساڵ بە کورتی و پوختی دەگێڕێتەوە. دەمەوێت نوقمی چیڕۆکەکە ببم، بێ ئەوەی بەردەوام وەبیرم بهێنرێتەوە کە تەنیا گوێگرێکم. من نزیکی، مەودا، نهێنی، و یەکگرتووییم دەوێت. تامەزرۆی خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانانەم کە ناتوانم دەستبەرداریان بم، و بە سنگێکی فراوانەوە نائومێدییەکەی قبووڵ دەکەم. ڕۆمان گرنگە، چونکە ئەرکی گەیاندنی شتێکی پێ سپێردراوە، کە ڕەنگە گەیاندنی مەحاڵ بێت. ئەو پەرتووکانەی لە تەمەنی چواردە ساڵیدا خوێندمنەوە، زۆربەیانم لە پەرتووکخانە خواستبوو؛ کۆلێت، تۆڵستۆی، زۆرا نیڵ هێرستن، جەین ئۆستن، ئێف. سکۆت فیتزجیراڵد، دی. ئەیچ. لۆرێنس، جەیمس جۆیس، شارلۆت و ئێمیلی برۆنتێ، گابریێل گارسیا مارکیز. چێژ و خۆشیی خوێندنەوە بەو دوو ‘فۆم شریمپ’ـە [2]شیرینە پەمەییەی کە هەینییان لە بەشی ڕۆژنامەفرۆشیی گەڕەک لە ‘پیک ئن میکس’[3] دەمکڕین، دوو هێندە دەبووەوە. جاروباریش لە بریی شریمپ، سێ دانە شیرینیی شەربەتیی ‘فلاینگ سۆسەر’م دەکڕی. هەست و سۆزی ئەو ساتانەی خوێندنەوەی هەرزەکاریم هێشتا زیندوون، بەتایبەت هیی ڕۆمانی بێگانەی کامۆ (١٩٤٢)؛ «وەک بڵێی ئەو لێشاوە مەزنەی تووڕەیی پاکی کردبێتمەوە و هەموو هیوایەکی لێ داماڵیبم، سەرم هەڵبڕی و بۆ یەکەم جار، بۆ یەکەمین جار، ڕوانیمە ئەو ئاسمانە تاریکەی بریسکەی ڕەمز و ئەستێرانی دەدایەوە و، خۆم دایە دەست بێباکییە نەرمەکەی گەردوون.» من کە شەیدای بۆوی [4]بووم، بە هیوا بووم زیگی ستارداست[5] لەو ئاسمانە نەخشێنراوەوە بێتە خوارێ، لەم قەراغشارە بێباکانەی لەندەن دەربازم بکات و بەرەو ژیانێکی گەشاوەتر و ئەفسووناویترم ببات.
پەرتووکی ‘لە ڕێگادا’ و ‘گەشتیاری تەنیا’ی کیرواکم لە هەندێک لە کوڕە سپیپێستە جیاڕەگەزخوازەکانی قوتابخانە خواست، کە خوێندبوویانەوە. ئەو سەردەمە، تەنیا کاتێک هەستم دەکرد “لە ڕێگام”، کە لە ڕێگەی شەقامی فینچلیەوە بۆ قوتابخانە دەچووم، هەر بۆیە گەشتکردن لەگەڵ کیرواکدا ئەزموونێکی زۆر خۆش بوو. کاتێک خەریکی خوێندنەوەی ‘کچانی گوند’ی ئێدنا ئۆبراین بووم کە هیی دایکم بوو، هاوکات گوێشم هەڵدەخست بۆ زەنگی تەلەفۆنی ماڵەوە لە هۆڵەکەدا. تەلەکەی درێژ و پێچاوپێچ بوو، ژمارەگرێکی خڕ و وەرگر (ڕسیڤەر)ێکی قورسیشی پێوە بوو. دڵنیا دەبوومەوە کە پێش هەمووان بگەمە سەری، تاکوو هاوڕێ نزیکەکەم بۆ قسەکردن لەگەڵم ناچار نەبێت بە بەربەستی ئەندامانی خێزانەکەمدا تێپەڕێت. بەڵێ، هەموومان دەرگاوانی پەیوەندییەکانی یەکتر بووین.
هەندێک جار، کاتێک ڕۆمانێکی نوێ و بوێرانە، کە پڕە لە داهێنان، دەکەوێتە دەست دەرگاوانێکی [6]دنیای ئەدەب و ڕەتی دەکاتەوە بڵاوی بکاتەوە، لەو بڕوایەدام ئەم کەسە بانگەوازەکەی لە ڕێگەی وەرگری تەلەفۆنێکی سەردەمێکی ترەوە بیستووە. کوانێ پلۆت(گرێچن)، چیڕۆکەکە، و ڕەوتی گێڕانەوەکە؟ بۆچی کارەکەرێکی بەهەیبەت، بە چاوانی پڕ لە فێڵبازییەوە دەرناکەوێت، قاپێک شۆربای گەرموگوڕ و پارووە نانێکی برژاوی هەڵگرتبێت؟ کەچی، ئەوەی لە تەلەفۆنە کلاسیکەکەوە دێتە بەرگوێ زمانە ڕازاوە و داڕشتنە نوێیەکانی سەردەمی خۆمانە. مەبەستم ئەو ڕیتمە نوێ و تێڕوانینە سەرسوڕهێنانەیە کە لە “گۆم”ـی کلێر-لویس بێنت، “کچ بوونەوەرێکی نیوە-پێکهاتووە”ی ئیمێر مەکبراید، و “کۆڕ”ی ناتاشا براوندا هەن. چارەنووسی مێژووییی ئەم جۆرە دەرگاوانە ئەوەیە، لە دێهاتەکانی ئینگلتەرادا خانەنشین ببێ. دووشەممان، سۆسجێک لە مایکرۆوەیڤەکەدا گەرم بکاتەوە. هەموو پێنجشەممەیەکیش، وتارێک بۆ گوڵە کێوییە ناسک و سەرشێتەکانی باخچەکەی بدات. ناوەڕۆکی وتارەکەیشی لە دەوری ئەوە دەخولێتەوە؛ “مۆدێرنیزم تاقیکردنەوەیەکی کیشوەریی پووچە و مل بۆ بەسەرچوون نادات.” گوێگرە گوڵەکێوییەکانی تاوێک گوێی بۆ ڕادەدێرن، پاشان لەنێو خۆیاندا دەکەونە قسەوباس لەسەر ئارەزووە بەئاڵۆش و شەهوانییەکەیان بۆ تیشکی زیاتری خۆر. ئەگەر مەیلیشیان لێ هەبێت، لەسەر دێڕێکی ڕۆمانە ناوازەکەی لیزا ڕۆبەرتسن، “فراکتاڵی بۆدلێر”، دەدوێن؛ «من ٥٧ ساڵم و لە ئەفسانەی قووڵ و بێدەنگی ژیانی هەموو کچێک ڕادەمێنم.» دەرگاوان هەرگیز ژیانی هیچ کچێکی بە ژیان دانەناوە.
دی. ئەیچ. لۆرێنس لە وتارەکەیدا، ساڵی ١٩٢٥ بە ناونیشانی “بۆچی ڕۆمان گرنگە؟” دەنووسێت؛ «لە ڕۆماندا، کارەکتەرەکان هیچ کارێکیان لە دەست نایەت، جگە لە ژیان.» من لەگەڵ لۆرێنس کۆکم، کە ئەمەش بۆ خۆی شتێکی دەگمەنە. ئەگەر کارەکتەرەکان لە سەرەمەرگیش بن، هێشتا دەژین، ئەگەر لە ناخەوەش مردبن، هێشتا دەژین، تەنانەت ئەگەر بە ڕاستیش مردبن، هێشتا لە هزر و بیری زیندووەکاندا دەمێنن و دەژین. جگە لەوەش، کارەکتەر جەستەیەکی پڕ ئاژاوە و خرۆشاوی هەیە. کاتێک جەیمس بۆڵدوین جەستەی پاڵەوانە ئەفریقی-ئەمەریکییەکانی دەهێنێتە ناو ڕۆمانەکانییەوە، هەنگاو دەنێنە نێو توندوتیژییەوە و زامدار دەبن. توندوتیژیش لە ڕەگەزپەرستی و هۆمۆفۆبیا (بێزاری و ترس لە هاوڕەگەزخوازان)وە سەرچاوە دەگرێت. ڕۆمان گرنگە، چونکە بۆڵدوین لە هەناوی ئەم زامە بەکۆمەڵەوە، ڕەخنەیەکی تووند، تۆکمە، قووڵ و ئاڵۆزی خوڵقاندووە. لە مانای کارەکتەربوون گەڕێ؛ ئەی مانای سوژەبوون چییە؟ دۆناڵد وینیکات، دەروونشیکار و پزیشکی منداڵانی بەریتانی، هەمیشە لە خۆی دەپرسی؛ لە دیدی ئەو منداڵانەی کە ئەو بەو پەڕی پشوودرێژی و لێهاتووییەوە کاری لەگەڵ دەکردن، چی شتێک ژیان بەنرخ دەکات؛ ئامانجی ژیان چییە؟ هیچ وەڵامێک بۆ ئەم پرسیارە نییە و، ڕۆمان شێوازی بێشووماری لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی بیپرسێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، من ئەو ڕاشکاوییەی جۆرج پێرێک لە ڕۆمانی “پیاوێکی خەوتوو”دا بەرز دەنرخێنم؛ «سەرەنجام، زوو یان درەنگ، ڕۆژێک دێت کە بەبێ هیچ سەرسوڕمانێک بۆت دەردەکەوێت شتێک هەڵەیە؛ بەبێ هیچ پێچوپەنایەک بۆت دەردەکەوێت کە نازانیت چۆن بژیت، و هەرگیزیش نایزانیت». ئەگەر هۆکارێکمان هەبێت تا خۆمان بەم پرسیارە مەحاڵەوە ماندوو بکەین، کە “ئامانجی ژیان چییە؟”، ئەوا بە ئەگەری زۆرەوە، چیتر گاڵتەوگەپ و سۆزی مرۆییی ناو ڕۆمان بە شتی لاوەکی دانانێین. چونکە ئەمانە، سەرەتا بێ بەرامبەرن. دواتریش، ئازادکەرن. هەندێک ڕۆمان هەن، هەرچەندە کارەکتەرەکانیان بێوچان دڵخۆشن، لەدەربردننەهاتووانە چەنەبازن و واش دەردەکەون کە زیندوون، کەچی خۆیان مردوون. ئەم مردنەش لەبەر ئەوەیە سنوورگەلێک بۆ ژیان دادەنێن کە ژیان تەخت دەکاتەوە؛ ڕێک وەک دەنگی ئەو پێکەنینە دەستکردەی جاران لە ڕادیۆکانەوە لێ دەدرا، وەک بڵێی ڕێککەوتنێکی کولتووریمان کردبێت لەسەر ئەوەی بۆچی پێبکەنین، و بە کێ پێبکەنین. ڕۆمان گرنگە، چونکە دەتوانێت ئەم ڕێککەوتنە ببڕێنێتەوە.
من لە ئەفریقا لەدایک بووم و لە ئینگلتەرا گەورە بووم، لە ڕێگەی ئەدەبیشەوە بەو نووسەرانە ئاشنا بووم کە ڕۆمانەکانیان، ماڵگەلێکی زۆریان پێ بەخشیم. ئەمە قسەیەکی سۆزداری نییە. ئەدەب زۆر فراوانترە لە ماڵە فیزیکییەکەی من. مارگرێت دوراسی نووسەری فەڕەنسی بوو فێری کردم کە دەکرێت ڕەهەندە نامۆکانی بیرکردنەوە، بەتەواوی لەناو ئەدەبدا بژین. دوراس لە ڕۆمانی “ئەڤیندار” (١٩٨٤) ، کە باربارا برەی مەزن وەریگێڕاوە، دەنووسێت؛ «چیڕۆکی ژیانی من بوونی نییە. بوونی نییە. هەرگیز هیچ چەقێکی نەبووە. نە ڕێگایەک، نە هێڵێک.» دەبێت تاڵیی ژیان بچێژیت، تا بتوانیت لە ڕاستیی دەستبەرداربوون لە ڕێگاکە تێبگەیت. بەڵام من، دڵبەستەی چیرۆکی ئەو ڕێچکەیەم کە بەنێو ژیانمدا تێدەپەڕێت. تەنانەت هانسڵ و گرێتڵیش، ڕێچکەیەکیان لە وردەنان لە دارستانە تاریکەکەدا جێهێشت، تا بتوانن ڕێگەی گەڕانەوەی ماڵەوە بدۆزنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو ئەدەبەی بەلای منەوە بایەخی هەیە، بە سنگێکی فراوانەوە پێشوازی لەو بیرۆکەیە دەکات کە دەڵێت، هەندێک جار دەبێت دەستبەرداری چیڕۆکێک ببین. ئەمەش ڕەنگە لە خوڵقاندنی چیرۆکێک زەحمەتتر بێت. دەستبەرداربوون لەو چیڕۆکەی کە دەیان ساڵە پێوەی نووساوین، بابەتێکی باشە بۆ ڕۆمان؛ گەر ئەو چیڕۆکە نەما، چۆن پێکەوە بمێنینەوە؟ کاتێک ڕۆمانێک تیشک دەخاتە سەر ئاوێتەبوونی هێزێکی بێسنوور و ناسکیی پاڵەوانەکانی، بە زمانێک دەدوێت کە بە بڕوای من، لە هەموو ڕوویەکەوە دژەباوە.
یەکێک لەو ڕۆژانەی باوکم لە سەرەمەرگدا بوو، بانگی کردمە لای جێگەکەی و داوای پێنووس و کاخەزێکی کرد. پێم وا بوو کە دواجار، دەیەوێت وەسیەتەکەی سەبارەت بە پرسە و مەڕاسیمەکانی دیکە بنووسێتەوە. کەچی، دەیویست لیستی خواردنی هەفتانەکەی بۆ بنووسمەوە. دەرکەوت کە لە خواردنەکانی ڕازی نییە. بۆ سێشەممە کاریی ماسیی دەویست، بۆ پێنجشەممەش پارچەگۆشتی بەرخی، بۆ هەینیش مریشکی برژاو. بابم ٩١ ساڵ بوو، نەخۆشییەکی کوشندەی هەبوو، و تەنیا دەیتوانی شلەمەنی قوت بدات. تا گەیشتە شەممە، چیدی نەمتوانی سەرسام نەبم بەو پەلەقاژەیەی بۆ ئەوەی هەفتەیەکی تر بژی (کە ئەستەم دیار بوو)، و بەو ژیانەی کە تا دوا هەناسە لە خەیاڵیدا دەیویست. دەمزانی کە لەژێر باری ڕاستییەکی زۆر قورسدایە (مەرگی نزیک) و پشوویەکی دەویست. بۆیە خۆم خستە ناو خەیاڵەکەیەوە و بە وەڵامێکی ڕەقی وەک؛ «بەڵام تۆ تەنیا شۆربای شلت پێ دەخورێ»، ئەو خەونەم لێ نەزڕاند. خۆ هەردووکیشمان ڕاستییەکەمان دەزانی. شێوازە جیاوازەکانی سازانمان لەگەڵ ڕاستیدا، کرۆکی خودی نووسین و ژیان پێکدەهێنن.
پەراوێز:
[1] یەکێکە لە گەورەترین زنجیرە فرۆشگاکانی خۆراک و کاڵا لە بەریتانیا
[2] جۆرە شیرینییەکە لە بنێشت دەچێت
[3] pick ‘n’ mix: جۆرە سیستەمێکی فرۆشتنی چوکڵێت و شیرینی و نوقڵە، کە ڕێگە بە کڕیار دەدات تێکەڵەیەک لە چەندین جۆر بەرهەم هەڵبژێرێت و بیانکڕێت.
[4] دەیڤید بۆوی؛ گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، مۆسیقاژەن و ئەکتەری ئینگلیزی
[5] کارەکتەرێکی خەیاڵییە کە لەلایەن دەیڤید بۆوییەوە دروست کراوە
[6] دەرگاوان لێرەدا مەبەستی نووسیارانی دەزگا بڵاوکارەکانە.
سەرچاوە:https://www.newstatesman.com/culture/books/2024/12/deborah-levy-on-why-the-novel-matters
نووسینی: دێبۆرا لێڤی
وەرگێڕانی: دانا حەکیم
