لەهەر پرس و بابەتێکدا ڕای گشتی کورد بووبێت بە دوو بەش و دوو بەرەوە، نابێت لە پرسی نەتەوە و ئاییندا ئەوە ببێت، چونکە هیچ کاتێک کێشەی ئایینمان نەبووە و زۆربەی هەرە زۆری نەتەوەکەمان ئیماندارەو و هیچ نەتەوەیەکیش هێندەی کورد خوداپەرست و موسڵمان نییە. گەڕەک و کۆڵان لادێی ئێمە نییە، مزگەوت و شوێنی خوداپەرستی تێدانەبێت، خاوەن جوانترین کلتوری پێکەوەژیانی بیروباوەڕ و ئایینە جیاوازەکانین. چەندین ساڵە لەم نیشتمانەدا موسڵمان و مەسیحی و یەزدی و کاکەیی و عەلەوی…پێکەوە دەژین هیچ گرفتێکیان نەبووە. زوڵم و چەوساندنەوەی کورد لە لایەن نەتەوە سەردەستەکانەوە، لەسەر ئاستی نەتەوە و سرێنەوەی مێژوو و کولتوور زمان و داگیرکاری خاک بووە نەک لەبەر دینداریمان، هەمووشیان توانیان سوود لە ئایین وەرگرن بۆ بەهێزکردنی پێگەی نەتەوە و کیانی خۆیان، بەتەنها کورد نەبێت! لە مێژووی بزافی ڕزگاریخوازی ئێمەدا، ڕابەرانی شۆڕش و ڕاپەڕینەکان، وەستانەوە بەڕووی ستەم و داگیرکاری دوژمنان، زانا و ناودار و نوخبە و شاعیران، منەوەرانی ئێمە لە تەکێ و خانەقا و حوجرەی مزگەوتەکانەوە و پەروەردەبوون و پێگەیشتوون.
چەند سەدە لەمەوپێش شێخ ئەحمەدی جزیری ناسراو بە مەلای جزیری (١٥٧٠ – ١٦٤٠) دەڵێ:
گولا باغێ ئیرەمێ بوتانم
شەب چراغێ شەبێ کوردستانم
چ تەبیعەت بەشەر و ئینسانم
(للە الحمد) چ عالی شانم
بەدەیان هەڵوێست و دەقی جوانی شاعیرانی ترمان هەیە، بۆ ئەوەی بابەتەکە درێژە نەکێشێ باسیان ناکەم، بەشێکیان لە خوارەوە دادەنێم، تەنها بۆ بیرخستەوە: ناودار و شاعیرانی وەک: ئەحمەدی خانی، نالی، مەحوی، حاجی قادری کۆیی، وەفایی، پیرەمێرد، مەلا عبدولکەریمی مدەڕس، عەلادین سوجادیى مەلا و حاجی و ئیمام و پێشنوێژی مزگەوت بوون، لەخواترس و دیندار وبوون، لە هەمان کاتدا شانازیکردن و خۆشەویستی نیشتمان و سەربەرزی نەتەوەکەیان لە پێش هەموو شتێکەوە بووە.
چەند نمونەیەك لە هۆنراوەی شاعیرانی کورد لە بارەی ئەم بابەتەوە: –
ئەورەحمان بەگی بابان (1880 – 1967):
نەوەی مادی مەزن لاوی دلێری خاکی کوردستان بە ئەمری ئێزەدی بۆ حیفزی ئەم میراتە مەئموورە نەبۆتە دیلی هیچ دنیاگرێ ئەم میللەتی کوردە چ ئەسکەندەر، چ جەنگیز و هۆلاکۆ بێ، چ تەیموورە .
مەلا موستەفای عاسی (1885 – 1975):
بیحەمدیللا کە ناوی کورد بە ناوی ئەو کەسەی دەرچوو بە غیرەت کێوی ئەلبورز و بە ھیممەت پیرەمەگرونە منیش ھاوناوی ئەو زاتەم وەلاکین شوھرەتم «عاسی» بە تیشکی ڕۆژی سەرکەوتن قەریحە و زیھنەکەم ڕوونە .
موفتی پێنجوێنی (1881 – 1952):
دڵم ئەمڕۆکە پڕزەوق و زمانم خەنجەری تێژە لە بەرچاوم پڵنگی شێرکوژی چابوک ئەڵێی گێژە سەروماڵم فیدای مەردێک کە وا بێترس و هەقبێژە لە شەوقی نیشتمان و شوعلە ئەستێرەی گەلاوێژە برین و زامی جەرگی پڕ لە سۆم و پاکی ساڕێژە.
سەیید کامیل ئیمامی (1903 – 1989):
ڕاپەڕین، یەک دەکەوین، یەک بکەوین سەر دەکەوین گەلی ئێمەش هەموو خوازیاری هەوا و ئاو و زەوین کوردە زۆر جار بووە کەم زۆری وەسەر زۆر بکەوێ قەت مەڵێ دوژمنی مە زۆرە، بەڵام ئێمە کەمین.
عەونی (١٩١٤- ١٩٩2):
هەر کەسێک بێت و لە هەر لا خوێنی کوردی ڕشتبێ خۆم بەشوێنیدا دەڕۆم خانەی بەسەر وێران دەکەم گیانبەختکردن لە ڕێگای نیشتمان پێویستییە من کە کوردم پەیڕەوی فەرمایشی یەزدان دەکەم.
