“پێشەکی”
ڕێككهوتننامەی لۆزان، کە لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣ لەنێوان هاوپەیمانانی سەرکەوتووی جەنگی جیهانی یەکەم و دەوڵەتی نوێی تورکیا واژوو کرا، گرێبەستێکی ستراتیژی و کاریگەر بوو کە چەماوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای جەنگی جیهانی یەکەم دیاری دەکرد. بەڵام بۆ گەلی کورد؛ ئەم ڕێككهوتننامەیە نیشانەی شکستێکی ستراتیژی گەورە و خاچپۆشێکی مێژوویی بوو. پێش ڕێككهوتننامەکە، لەسەر بنەمای مەرجەکانی پەیمانی سیڤهر (١٩٢٠)، پێشبینی درابوو کە دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ یان خۆسەربەخۆ لە ناوچەی کوردستان دروست ببێت. بەڵام لە لۆزان، ئەم مافە سەربەخۆییە بە تەواوی فەرامۆش کرا و کوردستان لە نێوان چەند دەوڵەتدا دابەشکرا. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم شکستە مێژوویییە شی بکاتەوە بە ڕووخاندنی هەڵوێستی هێزە نێودەوڵەتییەکان، ڕەفتاری دەوڵەتە کۆنگرێوەکان، ڕەوشتی سیاسەتی نێونەتەوەیی و، ناکۆکی و لەکاتی نەبوونی یەکێتی لە ناو خۆی خۆی گەلی کورد. شیکارییەکە لەسەر بنەمای سەرچاوە مێژوویییەکان و بە بەکارهێنانی میتۆدی شیکارییەکی ورد و ڕەخنەگرانە پێشکەش دەکرێت.
“چوارچێوەی مێژوویی؛ لە سیڤهرەوە بۆ لۆزان”
لەم بەشەدا، گرنگیدان بەو پێشەنگییە مێژوویییە دەدرێت کە ڕێگەی بۆ ڕێككهوتننامەی لۆزان خستۆتەرو:-
پەیمانی سیڤهر و پێشنیاری دەوڵەتی کوردی؛ پەیمانی سیڤهر، کە لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠ واژوو کرا، لە ماددەی ٦٢-٦٤دا بە ڕوونی پێشبینی کردبوو کە کۆمسیۆنێک لەلایەن هاوپەیمانانی فرەناسییەوە دیاری بکات کە کوردستان لە سنووری تورکیا سەربەخۆیی بەدەستبهێنێت یان سەربەخۆ بێت. ئەم پەیمانە ڕەنگدانەوەی ئەو پلان و ئەرکە ئاشکرایانەی هاوپەیمانان بوو بۆ پارچەپارچەکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دروستکردنی نەتەوە-دەوڵەتە نوێیەکان لەسەر بنەمای هەڵبژاردنی خۆیان. بەڵام سیڤهر پەیمانێکی تەنها “پێشنیار” بوو، هێزی مهیدانی و پاڵپشتی ڕاستەقینەی نەبوو، و لەسەروو هەموو شتێکەوە لەلایەن هێزە ناسیۆنالیستەکانی تورک بە سەرکردایەتی موسڵەتافا کەمال (کەمال ئاتاتورک) ڕەتکرایەوە.
سەرکەوتنی سەربازیی ناسیۆنالیستەکانی تورک؛ هێزی سەربازی و دیپلۆماسی ناسیۆنالیستەکانی تورک، دوای شەڕی ساکاریا (١٩٢١) و دەرکردنی هێزە یۆنانییەکان لە ئاسیای بچووک، گۆڕانی کاریگەری گەورەی لەسەر بیروڕای هاوپەیمانان دروست کرد. هاوپەیمانان زۆر بەختیاریان هەڵکێشا بەرەو دەستەواژەی “واقیعە مهیدانییەکان”. ڕاستییەکی جێگیر ئەوە بوو کە تورکیا سەرکەوتوو بوو لە بوونە مهیدانییەکەدا، لەکاتێکدا پلانەکانی هاوپەیمانان تەنها لەسەر کاغەز بوون.
گۆڕان لە پێوەری نێودەوڵەتی؛ لە ویلسۆنەوە بۆ ڕیالیزم: دوای جەنگی جیهانی یەکەم، سەرەتا پرینسیپی خۆدیاری گەلان (Self-determination)ی سەرۆک وودرۆ ویلسۆنی ئەمریکی کاریگەری خۆی هەبوو. بەڵام کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پشتگوێی خستن و کشانەوە لە کێبڕکێی نێودەوڵەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەریتانیا و فەڕەنسا کە دوو هێزی سەرەکی کارا بوون، زیاتر ڕەفتاری ڕیالیستی و سوودگەریان پێشکەش کرد. ئەوان زیاتر بایەخ بە گرنگیدان بە هەژارییە ئابوورییەکانی خۆیان و کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان (وەک نەوت) و پاراستنی ئەرکەکانی خۆیان لە ناوچەکەدا دەدان، وەک لەوەی گرنگی بە ئایدیالیستی پرینسیپی خۆدیاری گەلان بدەن
“ڕۆڵ و هەڵوێستی هێزە نێودەوڵەتییەکان بەریتانیا، فەڕەنسا، تورکیا”
شکستی کورد لە لۆزان لە بنەڕەتدا لە پەرەسەندنی پلان و ستراتیژییەکانی ئەم هێزانەیەوە سەرچاوەی گرتبوو.
بەریتانیا؛ ستراتیژی بەریتانیا دوو ڕەهەندی هەبوو. لە ڕۆژهەڵاتدا، پێویستی بە دروستکردنی دەوڵەتێکی هاوپەیمان و لاواز (ئێراق) هەبوو کە کۆنتڕۆڵی دەریا و سەرچاوە نەوتییەکانی کەنداو پارێزێت. مووسڵ و ناوچە نەوتییەکانی کوردستانی باشوور بەشێکی ناچاری ئەم ستراتیژییە بوون. لەبەرئەوە، بەریتانیا پەیوەندی لەگەڵ هەندێک سەرکردەی کوردی هەڵبژارد بۆ ئەوەی لە بەرامبەر هەوڵەکانی تورکیا بۆ گیرسانی مووسڵ پارێزگاری بکات. بەڵام بەهیچ شێوەیەک پلانی دروستکردنی دەوڵەتێکی بەهێز و سەربەخۆی کوردی نەبوو، چونکە ئەمە مەترسی دروستکردنی ناکۆکی لەگەڵ تورکیا و ناڕەزایی ئێراقی دەکرد.
فەڕەنسا؛ فەڕەنسا سەرەتا لە سیڤهر پشتگیری لە دەوڵەتی کوردی کردبوو. بەڵام دواتر ئارەزووی لەدەستدانی ئەو پشتگیرییە هەبوو. هۆکارە سەرەکییەکان بریتی بوون لە:- ١) ئەوەی فەڕەنسا پەیوەندی دەوڵەتی لەگەڵ کەمالییەکانی تورکیا کرد و ویستی لە ئەنتالیا و ناوچەکانی دیکەی ئاسیای بچووک پارێزگاری بکات. ٢) ویستی لە ناوچە کوردییەکانی باکووری ئێراق (مووسڵ) کە لەژێر کاریگەری بەریتانیادا بوون، کەمتر بایەخ بدات. فەڕەنسا بەمەبەستی گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ تورکیا، ئامادە بوو “کێلە کوردییەکە” فیدا بکات.
تورکیا (ناسیۆنالیستەکان)؛ ستراتیژی دیپلۆماسی تورکیا زۆر کاریگەر و ڕاستەوخۆ بوو. ئەوان بە تووندی یەکسانی نەتەوەیی و یەکپارچەیی خاکی تورکیایان بەرگری دەکرد و هەر قسەیەک لەسەر مافی کورد بۆ خۆدیاری وەک “کارێکی دژەتەنت” و پارچەپارچەکردنی وڵات دەبینینەوە. لە کۆنفرانسی لۆزاندا، ئیسمەت ئینۆنو (سەرۆک وەزیرانی تورکیا) بە توانا مەرجی ڕەتکردنەوەی هەر باسێک لەسەر کورد یان ئەرمەنی لە ڕێككهوتننامەکەدا پێشکەش کرد. پاڵپشتییە سەربازییەکانیان لە بوونە مهیدانییەکەدا، توانای دانانی ئەم مەرجەیان پێدا.
“نەبوونی دیپلۆماسی و پێکھاتەی یەکگرتووی کوردی”
لەم بەشەدا نیمچە تەواوی پێكھاتەی کوردی وەک هۆکارێکی ناوخۆیی بۆ شکست شیکار دەکرێت:-
فیدڕاڵیزمی هۆزایی و نەبوونی بەرنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو؛ کۆمەڵگای کوردی لەو سەردەمەدا بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای پەیوەندییە هۆزایییەکان ڕێکخرابوو. سەرکردە هۆزایییەکان وەک شێخ محەممەدی سەدید (مەحموودێ) و شێخ ئەحمەدێ شەمزینی زۆرتر بایەخ بە بەرژەوەندییە هەرێمی و کەسییەکانی خۆیان دەدان، وەک لەوەی بینایەکی نەتەوەیی یەکگرتوو دروست بکەن. ئەم ناکۆکییە ناوخۆیییە وڵاتانی دەورووبەریان بەکاردههێنا بۆ دابەشکردنیان و فێڵکردنیان.
نەبوونی نوێنەرایەتی دیپلۆماسی هەماهەنگ و کاریگەر؛ کورد نەیتوانی نوێنەرایەتییەکی دیپلۆماسی هەماهەنگی لە کۆنگرێیە نێودەوڵەتییەکاندا (وەک کۆنگرهی سەلامەتی) پێکبهێنێت. سەرکردە کوردییەکان زۆر جار پەیوەندییەکی تاکەکەسییان لەگەڵ هێزە بیانییەکاندا هەبوو (وەک پەیوەندی مەحموودێ حەفید لەگەڵ بەریتانیا). ئەمە وای کرد کە دەنگی کورد بە شێوەیەکی یەکگرتوو و هەماهەنگ لە پەڕەی دانوستاندنی نێودەوڵەتیدا نەبیسترێت.
نەدروستکردنی دەوڵەتێکی ئەرکگوزار و بەرفرە؛ تەنانەت لە ناوچەکانی کوردستاندا کە کەمترین کۆنتڕۆڵیان هەبوو (وەک لە باکووری کوردستان)، پێکهاتەی دەوڵەتی بەرفرە و شێخ محەممەدی سەید (لە کاتی دەسەڵاتداریدا) نەیتوانی سیستەمێکی کارگوزار و خاوەن پلانی درێژخایەن دروست بکات کە بتوانێت خۆی وەک دەوڵەتێکی بەهێز و خاوەن ئەرک نیشان بدات. بەشێک لە خەڵکی ناوچەکەش ڕەوشتیان لەگەڵ تورکیا هەبوو.
دابەشبوونی ئایینی و ڕامیاری “سوننە و عەلەوی، شێخ و میرنشین؛ جیاوازی ئایینی و کۆمەڵایەتی هێزێکی دیکەی دابەشبوون بوو. هەندێک ناوچەی عەلەوینشین (لە باکووری کوردستان) لەژێر کاریگەری تورکیادا بوون. لە ناو خۆی خۆی کوردی شیعە و سوننەش کێشی خۆیان هەبوو.
“ڕەوشتی سیاسەتی نێودەوڵەتی و کێشی هێزی مهیدانی”
ئەم بەشە پرینسیپە بنەڕەتییەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی لەو سەردەمەدا لە بەرچاو دەگرێت کە شکستی کوردی تێیدا ڕوویدا.
سەرەنگی “واقیعە مهیدانییەکا (Facts on the Ground)؛ دیپلۆماسی نێودەوڵەتی زۆرتر ڕێزی لە هێزی مهیدانی و کۆنتڕۆڵی سەربازی دەگرێت. تورکیا کۆنتڕۆڵی زۆربەی خاکەکانی داگیرسابوو و ئامادەی شەڕی درێژخایەن بوو بۆ پاراستنیان. لە کاتێکدا، کورد هیچ کۆنتڕۆڵێکی جێگیر و هەماهەنگی نەبوو لەسەر خاکی داواکراو. بەم شێوەیە، هاوپەیمانان ویستیان خۆیان لە شەڕێکی نوێ لەگەڵ تورکیا دوور بخەنەوە و واقیعە مهیدانییەکانی تورکیایان بهێڵەوە.
کێشی کارتێکی نەوت و ستراتیژی؛ گرنگی ناوچەی کوردستان بۆ بەریتانیا و فەڕەنسا زیاتر لە ڕوانگەی سەرچاوە و ستراتیژییەوە بوو، نەک لە ڕوانگەی مافەکانی گەلی کوردەوە. کاتێک هاوپەیمانان توانیان دەستکەوتی ستراتیژییەکانیان لە ڕێگەی ڕێککەوتنەکانی تردا بەدەستبهێنن (وەک دەستکەوتە نەوتییەکانی فەڕەنسا لە تورکیا)، ئەوا پێویستییان بە پشتگیری لە کورد کەمتر بوو.·
سیاسەتی مامەڵە (Appeasement)لەگەڵ تورکیا؛ دوای ئەوەی جەنگی جیهانی یەکەم تەواو بوو، بەریتانیا و فەڕەنسا ویستیان دەوڵەتێکی بەهێز و نوێی تورکیا دروست بکەن کە ببێتە هێزێکی سەربەخۆ لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتیی سۆڤیەت و نەرمێتیی ئیداری لە ناوچەکەدا. بەم پێیەش، ویستیان پەیوەندی باش لەگەڵ ئەنقەرەوە دابمەزرێنن و بەمەبەستی ئەوە، ئامادە بوون لەسەر پرسی کورد کۆڵ بدەن.
“ئەنجام و کاریگەرییەکانی شکست (دابەشبوونی نەهەموار)”
شکستی لۆزان تەنها ڕووداوێکی مێژوویی نەبوو، بەڵکو بناغەیەکی دادەنا بۆ قەیرانی نەتەوەیی کورد بۆ سەدەی بیستەم:-
دابەشبوونی چوار پارچەی کوردستان؛ ڕێككهوتننامەی لۆزان سەرنجام بە فەرمی دابەشبوونی کوردستانی لە نێوان تورکیا (باکوور و باکووری ڕۆژاوا)، ئێراق (باشوور)، سووریا (ڕۆژاوا) و دواتر ئێران (ڕۆژهەڵات) داڕشت. ئەم دابەشبوونە بووە هۆی پەرەسەندنی کەلتوور و ڕامیاری جیاواز لە ناو هەر پارچەیەکدا و ڕێگری لە پێکھاتەی نەتەوەیی یەکگرتوو کرد.
سیاسەتی ڕەگەزپەرستی و لەناوبردنی نەتەوەیی لە تورکیا؛ دەوڵەتی نوێی تورکیا سیاسەتی تووندی لەسەر لەناوبردنی هەر نیشانەیەکی ناسنامەی کوردی وەک زمانی کوردی و کەلتووری کوردی ڕەتبەست. بەرنامەی “تورککردن”ی زۆر بەهێز بوو و بە چەوساندنەوەیەکی بەرفراوان جێبەجێ کرا. ئەمەش بووە هۆی ڕاپەڕینەکان وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید (١٩٢٥) و دێرسم (١٩٣٧-١٩٣٨).
دروستبوونی کێشەی کورد لە دەوڵەتە ناوبەناکانی ناوچەکەدا؛ کورد بووە کێشەیەکی ناوخۆیی بۆ هەر چوار دەوڵەتەکە. لە ئێراق و سووریا و تورکیا و ئێراندا، کورد بووە هۆی ناکۆکی ناوخۆیی و داواکاری مافی نەتەوەیی.
سەرەتای کێشەی کورد وەک پرسێكی نێودەوڵەتی؛ شکستی لۆزان پرسی کوردی وەک پرسێكی نێودەوڵەتی و ئاشتی و ئاسایی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڵاتدا دامەزراند. هەر جارێک پەیوەندییەک لە نێوان دەوڵەتەکاندا تێکدەچوو، پرسی کورد وەک ئامرازێک بەکاردەهێنرا.
“کۆتایی”
شکستی دەوڵەتی کوردی لە ڕێككهوتننامەی لۆزاندا بەهۆی تێکەڵەیەکی ئاڵۆز لە هۆکارە دەرەکییەکان و ناوخۆییەکانەوە ڕوویدا. هۆکارە دەرەکییەکان بریتی بوون لە؛ گۆڕانی ستراتیژی هێزە نێودەوڵەتییەکان “بەتایبەتی بەریتانیا و فەڕەنسا” لە ئایدیالیزمەوە بۆ ڕیالیزمی سیاسی؛ سەرەنگی واقیعە مهیدانییەکان و سەرکەوتنی سەربازی و دیپلۆماسی ناسیۆنالیستەکانی تورک؛ و بەکارهێنانی پرسی کورد وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بە مەبەستە ستراتیژییەکان. لە لایەکی دیکەوە، نەبوونی پێکهاتەی سیاسی یەکگرتوو و دیپلۆماسی کاریگەر لە ناو خۆی خۆی کورددا، جیاوازی هۆزایی و ئایدیۆلۆژی و، نەبوونی پشتگیری مهیدانی و پێکهاتەی دەوڵەتی بەرفرە هۆکاری ناوخۆیی بوون کە بە قوڵایی کاریان کردە سەر ئەم شکستە. ئەنجامی ئەم شکستە دابەشبوونی نەتەوەیەکی بێ وڵات بوو، کە بووە هۆی چەوساندنەوەی نەتەوەیی و کێشە ناوخۆییەکان بۆ ماوەیەکی درێژ. لۆزان تەنها کۆتاییەک نییە، بەڵکو سەرەتایەک بوو بۆ قەیرانی نەتەوەیی کورد کە کاریگەرییەکانی تا ئەمڕۆش خۆی هەڵدەگرێت. تێگەیشتن لەم هۆکارانە تەنها بۆ ڕوونکردنەوەی ڕابردوو نابێت، بەڵکو گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ئەرزی سیاسی و دیپلۆماسی نێودەوڵەتی و پێویستی یەکێتی ناوخۆیی لە ململانێی نەتەوەیییەکاندا.
سەرچاوەکان؛
١- ئەحمەد، کەمال مەزھەر. (٢٠٠٨). پەیمانی سیڤهر و دۆخەکەی لە مێژووی کورددا. هەولێر: چاپخانەی ڕۆژهەڵات.
٢- ئەمین، قەسیم محەممەد. (١٩٧٩). کورد لە ئێراقی نوێدا (١٩٢١-١٩٣٢). بەغدا: دارالحریە للطباعة.
٣- Bozarslan, H. (2003). Kurdish nationalism in Turkey: From tacit contract to rebellion (1919-1925). In A. Vali (Ed.), Essays on the origins of Kurdish nationalism (pp. 163-190). Costa Mesa, CA: Mazda Publishers.
٤- van Bruinessen, M. (1992). Agha, shaikh and state: The social and political structures of Kurdistan. London: Zed Books.
٥- جەلیل، جەلیل. (٢٠٠٦). مێژووی کوردستان لە چوارچێوەی مێژووی جیهان: سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەم (ع. فەتاح، وەرگێڕ). سلێمانی: چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە. (تێکستێکی سەرەتایی ١٩٧٨).
٦- گەردی، عەلائەدین. (٢٠١٠). ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران و کاردانەوەکانی (ئ. م. خەرۆف، وەرگێڕ). دهۆک: چاپخانەی هۆژە.
٧- گوندۆغان، نەزیر. (٢٠١٣). ڕۆڵی بریتانیا لە دیاریکردنی سەرەتای سنووری باشووری کوردستان (١٩١٨-١٩٢٦) (س. عەلی، وەرگێڕ). سلێمانی: چاپخانەی زانکۆی سلێمانی.
٨- Helmreich, P. C. (1974). From Paris to Sèvres: The partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919-1920. Columbus: Ohio State University Press.
٩- حەسەن، عەلی. (١٩٧٨). سیاسەتی بریتانیا لە کوردستان (١٩١٨-١٩٣٢). بەغدا: دارالرشید للنشر.
١٠- خەزنەدار، مارف. (١٩٨٩). مووسڵ و کێشی نێودەوڵەتی: لە ئاشتییەوە بۆ شەڕ. بەغدا: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەغدا.
١١- McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3rd ed.). London: I.B. Tauris.
١٢- نیکیتین، باسیلی. (٢٠٠٤). کورد: توێژینەوەیەکی مێژوویی-کۆمەڵایەتی (م. ع. عەسەد، وەرگێڕ؛ بەرگی یەکەم و دووەم). هەولێر: دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس. (تێکستێکی سەرەتایی ١٩٥٦).
١٣- Olson, R. (1989). The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925. Austin: University of Texas Press.
١٤- Özoğlu, H. (2004). Kurdish notables and the Ottoman state: Evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries. Albany: State University of New York Press.
١٥- Şimşir, B. N. (1990). Lozan telgrafları. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
١٦- White, P. J. (2000). Primitive rebels or revolutionary modernizers? The Kurdish national movement in Turkey. London: Zed Books.
١٧- Yıldız, K. (2005). The Kurds in Turkey: EU accession and human rights. London: Pluto Press.
١٨- زەکی، محەممەد ئەمین. (٢٠٠٥). خواتیڵاتی مەحموود زەکی بەگی (ع. قەراداخی، وەرگێڕ). هەولێر: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. (تێکستێکی سەرەتایی ١٩٣٩).
