پرسی کورد، وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین و درێژخایەنترین پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنها لە چوارچێوەی ململانێی سیاسی و جوگرافیدا قەتیس ناکرێت، بەڵکو لە دیدی کوردناسێکی پسپۆڕ لە کۆمەڵناسی، ئەم پرسە پێویستی بە شیکارییەکی قووڵ هەیە بۆ ئەو گۆڕانکارییە پێکهاتەیی و داینامیکییە کۆمەڵایەتییانەی کە لە ناو کۆمەڵگەی کوردی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەت-نەتەوەکانی ناوچەکەدا ڕوویان داوە. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لە سێ تەوەرەی سەرەکییەوە، خوێندنەوەیەک بۆ پرسی کورد بکات، بە جەختکردنەوە لەسەر چەمکە کۆمەڵناسییەکان و دیدی زانایانی ئەم بوارە.
“گۆڕانی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی؛ لە خێڵەوە بۆ بزووتنەوەی نەتەوەیی مۆدێرن”
کۆمەڵگەی کوردی لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی لە پێکهاتەی دەسەڵات و وەفاداریی کۆمەڵایەتیدا بەخۆوە بینیوە. پێش سەرهەڵدانی دەوڵەت-نەتەوەکان، پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کورد بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای سیستەمی خێڵەکی و ئایینی داڕژابوو، مارتن ڤان بڕاونێسن، لە توێژینەوە قووڵەکانیدا، بە تایبەت لە کتێبی (ئاغا، شێخ و دەوڵەت)دا، شیکاری بۆ ڕۆڵی ئاغا و شێخەکان دەکات کە چۆن نەک تەنها وەک ڕێبەری سیاسی و ئایینی، بەڵکو وەک پارێزەری سیستەمی کۆمەڵایەتی و ئابووریی لۆکاڵی کاریان دەکرد، هەست و سۆز و وەفاداریی تاکەکان لەم قۆناغەدا بە پلەی یەکەم بۆ خێڵ و ناوچە بوو، نەک بۆ چەمکێکی فراوانتر وەک نەتەوە. بەڵام لەگەڵ پرۆسەی مۆدێرنیتە، شارنشینبوونی بەکۆمەڵ و پەروەردەی نوێ، ئەم وەفادارییە خێڵەکییانە دەستیان بە داڕمان کرد. شارە گەورەکان بوونە ناوەندی نوێی کۆبوونەوەی کوردان و تێیدا جۆرێکی نوێ لە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی دروست بوو کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و شوناسی نەتەوەیی دامەزرا. ئەم گۆڕانکارییە تەنها گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوون نەبوو، بەڵکو گۆڕانی “ئەقڵانییەتی کۆمەڵایەتی” بوو. بزووتنەوەی کورد لە ڕاپەڕینی خێڵەکییەوە کە ئامانجەکەی پاراستنی بەرژەوەندییە لۆکاڵییەکان بوو، گۆڕا بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسیی ڕێکخراو کە پشت بە جەماوەر و چینی ناوەڕاستی شار، خوێندەواران و کرێکاران دەبەستێت. لێرەدا، چەمکی (نەتەوە) وەک (کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکرد /Imagined Community) بە گوتەی بێنێدکت ئەندەرسۆن، جێگەی خێڵی گرتەوە و شوناسێکی یەکگرتووتری بەرهەم هێنا کە سنوورە جوگرافی و دیالێکتیکییەکانی تێپەڕاند. ئەم گۆڕانە پێکهاتەییە، هێزی بزوێنەری پرسی کوردی لە قۆناغی مۆدێرندا دابین کرد.
“سۆسیۆلۆژیای پەراوێزخستن و میکانیزمەکانی نکۆڵیکردن لە دەوڵەت-نەتەوەی سەنتەراڵ”
پرسی کورد لە بنەڕەتدا بەرهەمی پێکدادانی نێوان کۆمەڵگەیەکی فرەڕەهەند و دەوڵەتێکی نەتەوەیی مۆنۆلیتیکە کە هەوڵی سەنتەراڵیزەکردنی دەسەڵات و ناسنامەی داوە، دەوڵەتە ناوەندییەکانی وەک تورکیا، ئێران، ئێراق و سوریا، لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە هەوڵیان داوە لە ڕێگەی (ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی) و سیاسەتی ئاسمیلەکردنەوە ناسنامەی کوردی بتوێننەوە یان پەراوێزی بخەن. لێرەدا چەمکی (کۆلۆنیالیزمی ناوخۆیی/ Internal Colonialism) کە ئیسماعیل بێشکچی، کۆمەڵناسی ناسراوی تورک، بە شێوەیەکی زۆر و روون و رەوان جەختی لێ دەکاتەوە، دەبێتە کلیلێکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە دۆخەکە كۆمەڵایەتییەكەی نەتەوەی كورد، بێشکچی پێی وایە ناوچە کوردییەکان وەک “کۆلۆنییەکی نێودەوڵەتی” مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت کە تێیدا نەک تەنها خاک، بەڵکو مرۆڤ و کولتووریش لە ڕێگەی سیاسەتی بێبەشکردنی سیستماتیکەوە داگیر کراون. ئەم بێبەشکردنە تەنها لە ڕووی سیاسییەوە نەبوو، بەڵکو لە ڕێگەی نەبوونی گەشەپێدانی ئابووری، پەروەردەیی و ژێرخانییەوە ئەنجام درا، کە بووە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە (پەراوێزیی پێکهاتەیی/ Structural Marginalization). “مەسعوود یەگەن”، کۆمەڵناسێکی دیکە، شیکاری بۆ میکانیزمەکانی نکۆڵیکردن (Denial) دەکات لە گوتاری دەوڵەتە هەرێمییەكاندا، یەگەن دەڵێت دەوڵەتە هەرێمییەكان هەوڵی دەدا پرسی کورد وەک کێشەیەکی “دواکەوتوویی” یان “کێشەی گەشەپێدان” نیشان بدەن، نەک وەک پرسێکی مافی نەتەوەیی. ئەمە جۆرێک لە (نکۆڵیکردنی کۆمەڵناسییانە)یە کە تێیدا ناسنامەی کورد وەک دیاردەیەکی نادەوڵەتی و نادەمۆدێرن پێناسە دەکرێت، لە بەرامبەر ئەم فشارەدا، کۆمەڵگەی کوردی ناچار بوو ببێتە (کۆمەڵگەیەکی بەرگری/ Resistant Society) کە تێیدا زمان، مێژوو و کولتوور بوونە ئامرازی مانەوە و بەهێزکردنی شوناسی نەتەوەیی. ئەم دابەشبوونە قووڵە “ناوەند بەرامبەر پەراوێز” تا ئێستاش بزوێنەری سەرەکیی ململانێکانە و بووەتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە “سۆسیۆلۆژیای تووندوتیژی” کە تێیدا دەوڵەت و بزووتنەوەی نەیار لە بازنەیەکی داخراوی ململانێدا دەمێننەوە.
“مۆدێرنیتەی جێگرەوە و گۆڕانی ڕۆڵی ڕەگەزی و نەتهوەیی”
یەکێک لە گرنگترین و سەرنجڕاکێشترین دەرهاویشتە کۆمەڵناسییەکانی پرسی کورد لە چەند دەیەی ڕابردوودا، گۆڕانی قووڵی ڕۆڵی ژن و گەنجانە لە ناو کۆمەڵگەدا. بزووتنەوەی کورد، بەتایبەت لە باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان، توانیویەتی ژن لە چوارچێوەی كلاسیكییەكەی ماڵەوە بهێنێتە ناو کایەی گشتی و تەنانەت پێکهاتە سەربازی و سیاسییەکان، ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی سیاسی نییە، بەڵکو (شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی)یە کە بنەماکانی پیاوسالاریی نەریتیی لەرزاندووە. “حەمید بۆز ئهرسلان”، لە شیکارییەکانیدا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم بەشدارییەی ژنان، جۆرێک لە (مۆدێرنیتەی جێگرەوە/ Alternative Modernity)ی دروست کردووە کە تێیدا ڕزگاریی نەتەوەیی و ڕزگاریی ڕەگەزی پێکەوە گرێ دراون. لەم مۆدێلەدا، یەکسانیی ڕەگەزی وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ئازادیی نەتەوەیی تەماشا دەکرێت، نەک وەک پرسێکی لاوەکی، ئەمە دژ بەو مۆدێرنیتە سەنتەراڵەیە کە دەوڵەتەکان پێشکەشیان دەکرد و زۆرجار بەهایەکی کەمیان بە ڕۆڵی ژن دەدا. هەروەها، سەرهەڵدانی نەوەیەکی نوێ کە لە ناو جەنگ، گەمارۆ و شۆڕشی تەکنەلۆژیادا گەورە بوون، پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کوردی گۆڕیوە. ئەم نەوەیە، کە زۆرجار بە “نەوەی پۆست-ڕاپەڕین” یان “نەوەی دیجیتاڵ” دەناسرێن، زیاتر بە ڕووی جیهاندا کراوەن و داواکارییەکانیان تەنها لە مافە سیاسییە کلاسیکییەکاندا کورت نابێتەوە و زیاتر داوای دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، ئازادیی تاکەکەسی، پاراستنی ژینگە و یەکسانیی ڕەگەزی دەکەن. ئەم گۆڕانکارییە دەریدەخات کە پرسی کورد لە پرسێکی “خاک و سنوور”ەوە بۆ پرسێکی “ماف و شوناس و ژیان” گۆڕاوە، ئەم داینامیکییەتە کۆمەڵایەتییە وای کردووە کە کۆمەڵگەی کوردی ببێتە یەکێک لە کۆمەڵگە هەرە زیندووەکانی ناوچەکە، کە سەرەڕای هەموو فشارەکان، سەرقاڵی بەرهەمهێنانی مۆدێلی نوێی ژیان و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتییە.
“دەرەنجام”
خوێندنەوەی کۆمەڵناسییانەی پرسی کورد پێمان دەڵێت کە ئەم پرسە تەنها دەرهاویشتەی شکستێکی سیاسی نییە، بەڵکو بەرهەمی گۆڕانکارییەکی قووڵی کۆمەڵایەتییە کە لە نێوان پێکهاتەی نەریتی و تەحەددییەکانی مۆدێرنیتەدا ڕووی داوە، تێگەیشتن لە پرسی کورد پێویستی بە تێگەیشتن لە سێ گۆڕانکاریی سەرەکی هەیە:- گواستنەوەی وەفاداریی کۆمەڵایەتی لە خێڵەوە بۆ نەتەوە، کاریگەریی سیاسەتی پەراوێزخستنی دەوڵەت-نەتەوەکان و دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی بەرگری، و لە کۆتاییدا، سەرهەڵدانی مۆدێرنیتەیەکی جێگرەوە کە ڕۆڵی ژن و گەنجان دەکاتە ناوەندی گۆڕانکاریی، ئەم خوێندنەوە کۆمەڵناسییە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هەر چارەسەرێک بۆ پرسی کورد دەبێت لەسەر بنەمای دانپێدانان بە فرەڕەنگیی کۆمەڵایەتی و مافە کولتوورییەکان بێت، لەم بارەدا شکستی دەوڵەت-نەتەوەکان لە تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییە و بەردەوامبوونیان لەسەر سیاسەتی نکۆڵیکردن، وای کردووە کە پرسی کورد ببێتە هێزێکی بزوێنەری گۆڕانکاری لە ئاستی ناوچەیی و جیهانیدا. بەشداریی کارای کورد لە ململانێ جیهانییەکاندا، بەتایبەت لە دژی تیرۆر، پێگەیەکی نوێی کۆمەڵایەتی و سیاسی بۆ ئەم نەتەوەیە دروست کردووە، کە ئیتر ناتوانرێت وەک پرسێکی ناوخۆیی و پەراوێزخراو مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ئەمە تەحەدایەکی ڕاستەوخۆیە بۆ ئەو پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییە نەریتییانەی کە لە ناوچەکەدا باڵادەستن. چارەسەری ئەم پرسە تەنها بە ڕێککەوتنی سیاسی لەسەر مێزی گفتوگۆ نایەتە دی، بەڵکو پێویستی بە دانپێدانانێکی قووڵ هەیە بەو گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییانەی کە لە ناو ئەم کۆمەڵگەیەدا ڕوویان داوە. کورد ئێستا نەک تەنها وەک نەتەوەیەک، بەڵکو وەک کۆمەڵگەیەکی مۆدێرن، فرەدەنگ و داینامیکی داوای پێگەی شایستەی خۆی لە ناو نەخشەی مرۆیی جیهاندا دەکات. تێگەیشتن لەم پرسە بەبێ تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییانە، هەمیشە بە ناتەواوی دەمێنێتەوە.
