“پێشەكی”
گۆرانی و مۆسیقا، بە بەشێك لە تووخمە كولتوورییەكانی هەر گەل و نەتەوەك دادەنرێت، لە جیهاندا. هەموو گەل و نەتەوەیەك خاوەن تایبەتمەندی ئاواز و گۆرانی و جۆری سەما و مۆسیقای تایبەت بەخۆیانە، گەلی كوردییش وەك یەكێك لەگەلە دێرینەكانی جیهان كە ڕەگێكی قووڵی مێژوویی و كولتووری و شارستانی هەیە لەناوچەكە لەناو گەلانی دونیادا. هەر لەدێر زەمانەوە توانیویەتی هەستی هونەری لەبواری ئاواز و گۆرانیدا بە شێوەی جیاواز دەرببڕێت. هەرچەندە مێژوونووسان كۆك نین لەسەر دەركەوتنی ساڵەكانی چڕینی گۆرانی كوردی، بەڵام زۆرێك لە شارەزایان هونەری گۆرانی بە كۆنتر لە هونەری مۆسیقا دادەنێن و هەندێك قووڵایی مێژووەكە دەگێڕنەوە بۆ سەردەمی ئاشورییەكان و سۆمەرییەكان هەندێكی تر لە شارەزیان مێژووەكە دەگێڕنەوە بۆ سەردەمی ئاینی زەردەشت. خۆ هەرچۆنێك بێت گرنگ ئەوە كورد خاوەن پاشخانێكی دەوڵمەندە لە هونەری گۆرانی و مۆسیقا هەر ئەمەش وایكردووە خاوەنداری چەندین جۆر و ڕیتمی جیاواز لە گۆرانی و مەقامامات بكات. بۆ چەندین مەبەست گۆرانی بڵێت و مۆسیقا بژەنێت. مەقام یان تەرز، لەناو میللەتی كوردا گرنگی تایبەتی پێدراوە هەربۆیە چەندین جۆری جیاوازی مەقام و بەستەی كوردی سەری هەڵداوە. چەندین هونەرمەند و مەقامبێژ و ئاوازچڕە بەسەدای زوڵاڵ لە بواری مەقاماتدا ئەسپی خۆیان تاوداوە و بەهرەی خۆیان بەدەرخستووە. مەقامی ئەڵڵاوەیسیش یەكێكە لە داهێنانەكانی میللەتی كورد، خاوەن ڕەسەنایەتی و هەڵگری شوناسی خۆیەتی لەناو مێژوو و هونەری مەقاماتی ناوچەیی و جیهانیدا.
“گۆرانی و مۆسیقای كوردی، شوناسێك بۆ نەتەوەی كورد”
گۆرانی و مۆسیقای کوردی ڕابردویەکی کۆن و هەزاران ساڵەی هەیه له مێژووی کورددا. مۆسیقا کەرەسەی دەربڕینی هەست و سۆز و غەزای ڕۆحی ئینسانه. مرۆڤ هەر له سەرەتاوه لەگەڵ گۆرانی و مۆسیقادا ژیاوه. به لاسایی کردنەوه له ڕووداوه خۆڕسکەکان ئاشنابووە. وەکو (ئاوی کانی، خوڕەی چەم، بای شەماڵ، دەنگی بولبول و قاسپەی کەو) کەڵکی لێیان وەرگرتووه و به شێوەی گۆرانی گووتن و سازژەنی هەست و ئێحساسی خۆی پێ دەربڕیوه. (سادق حاجی ڕۆستەمی، ماڵپەڕی هاژە، 5بهمن1397ه). دەكرێت لەمەڕ مێژووی گۆرانی و مۆسیقا، ئەوە بڵێین، كە گەشەكردنی گۆرانی و مۆسیقا پێ بەپێ بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕیووە و لەومیانەدا ئاماژە بە سێ قۆناغ بكەین؛ قۆناغی یەكەم؛ سەرەتایی؛ مەبەست لەم قۆناغە ئەوەیە، مرۆڤی سەرەتایی لە یەكەمین لانكەی مرۆڤایەتیدا سەرەتا دێت دەنگ و ئاواز و چڕین دەدۆزێتەوە، پاشان ئامێرە سەرەتاییەكانی سازدانی دەنگ و ئاواز دروست دەكات. قۆناغی دووەم؛ دین؛ ئەو قۆناغەیە كە لە دین و هەستی خواپەرستییەوە سەرچاوەی گرتووە. لێرەدا دین و چڕینی سروتە دینییەكان دەبێتە وێستگەی گەشەكردنی ئاواز و نەوار. قۆناغی سێیەم؛ لیریگ؛ لەم قۆناغەدا مۆسیقا و گۆرانی، سەرچاوەكانی خۆی لە هەستی ڕۆمانسی و ژن خۆشویستن و خرۆشانی سۆز و غەریزەكانەوە هەڵدەهێنجێنێ. دواتریش لە هەستی نەتەوەپەروەرییەوە لق و پۆپ دەردەكات. (فەرهاد پیرباڵ، 2010، ل6، 8، 28). هەرچەندە ئەم هونەرە لای كورد ڕوانگەیەكی تری هەیە مێژووەكەی كۆنە، چوون گۆرانی و مۆسیقا و سەمای کوردی بە لایەنێکی کەلتوری نەتەوەی کوردە دادەنرێت، کە توانیویەتی بەشێک لە فەرهەنگ و مێژووەكەی خۆی تێدا بپارێزێت. بۆ کورد گۆرانی و مۆسیقا لایەنێکی گرنگی ژیانە و لە کاتی خۆشی، ناخۆشی، خواپەرستی، سەما و کارکردندا گۆرانی دەوترێت.
گۆرانی و مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی بنەچەکەی بۆ ڕابردووویەکی دوور دەگەڕێتەوە و شێوەی چڕین و گۆرانی وتنەکان ئەو راستیە دوو پات دەکەنەوە. لە راستیدا شێوە و کارەکتەری گۆرانی کوردی، تایبەتمەندە و لە گۆرانی هیچ کام لە نەتەوەکانی دەوروبەری ناچێت. هەر ناوچەیەک سەدا و شێوە گۆرانی وتنی جیاوازی خۆی هەیە و بە پێداگری لە یەکبوونی بنەچەی ڕابردووویان سەرەڕای جوگرافیای جیاواز و دووری ناوچەکان و جیاوازی زاراوەکان. بەڕوونی ئەوە دەردەکەوێت. مۆسیقای کوردی ئەمرۆ هەر تەواوکەری مۆسیقای (سۆمەری، هیتی، ئیلامی، هوری، میدی و هەموو گروپە رەسەنەکانی میسۆپۆتامیا و ئەنادۆڵ)ە. هەندێک جار سەرچاوە مێژووییە دێرینەکان ئاماژەیان داوە بە تایبەتمەندی گۆرانی کوردی لە ناوچە شاخاوییەکان. وەك لە تێکستێکی ئاشوریدا لە ساڵێ (۸۸۰ پ.ز)دا، ئاماژە بە ناوچەی (لۆلۆبی)یەکان كراوە، کە ناوچەی سلێمانی و شارەزووری ئێستا دەگرێتەوە. نووسراوە خەڵکی سیپیرمێنا (sipirmena) لە زاموا وەک ئافرەت دەچریکێنن. لێرەدا وا دەردەکەوێت کە تایبەتمەندی شێوە گۆرانی هۆرە و سیاچەمانە سەرنجی ئاشورییەکانی ڕاکێشابێت. چوون ئەو گۆرانیە بە گشتی بە لەرەیەکی تایبەت و لە چینێکی بەرزی دەنگیدا دەگوترێت. بە گشتی گۆرانی و مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی و شوێنی بەکارهێنانیان ئەمرۆ دەتوانرێت بکرێت بە چەند بەشێکەوە لەوانە:-
1. لاوک؛ بە زۆری لە ناوچەکانی کرمانجی سەروودا دەچرێت و بە گۆرانی بێژەکان دەوترێت دەنگ بێژ. لاوک لە ڕابردووودا بەشێکی گرنگی بابەتی کۆبوونەوە کومەڵایەتی و کۆری دیوەخانەکان بووە. ئەم گۆرانیە بە گشتی بریتیە لە گێڕانەوەی داستانی پاڵەوانێتی و خۆشەویستی. بەهۆی هەلومەرجی ژیانی کوردەکانی ئەرمینیاوە لە ڕابردوودا، گۆرانی لاوک لەو وڵاتە زۆر بوژانەوەی بە خۆوە بینیووە و ژمارەیەکی باش لە چیرۆکە کوردییەکانی پاراستووە. بەڵام لە تورکیادا لەبەر قەدەغەکردنی زمانی كوردی و گۆرانی و مۆسیقای کوردی بە درێژایی دەیان ساڵ بووەتەهۆی لاوازبوونی ئەو کەلەپورە دێرینەی کورد لە باکوری کوردستاندا.
2. حەیران؛ لە هەولێر و دەروبەری، پشدەر، رەواندز، موکریان، خۆشناوەتی، دەشتی دزەیی، بیتوێن، هتد… دەگوترێت. حەیران هاوشێوەی لاوک و بەیت زۆربەی جار چیرۆکی خۆشەویستی و داستانی پاڵەوانیەتیە لە ڕابردووودا لە دیوەخانەکاندا بۆ کۆڕ گەرم کردن سوودی لێ وەرگیراوە.
3. هۆرە؛ ناوچەکانی کرماشان، ئیلام، لەکستان، لوڕستان، قەسری شیرین، دینەوەر، زەهاو، ماهیدەشت، شارەزوور، کەلار، ناوچەی کەلهوڕنشینەکان، گەیلان غەرب، سونقوڕی کوڵیایی، هتد… دەگرێتەوە. هۆرە شێوەی جیاوازی هەیه بە ناوی جیاوازەوە ناسراوە وەک هۆرەی جاف و هۆرەی قەڵغان. ئەم جۆرە گۆرانیە بەزۆری لەناو کەلهوڕەکان و گۆرانەکان و جافەكاندا دەگوترێت. هەندێ جار ئەو سنوورەش دەبرێ و لە ناوچەکانی کەلار و شارەزوور و لە ناو کرمانجی خواروو(سۆرانی)دا بە تایبەت لای جافەکان بایەخی پێدراوە. زۆربەی هۆرەکان چیرۆکە شعر و بەسەرهاتی فۆلکلۆری کوردین. بنەچەی هۆرە زۆر کۆنە و لەڕووی دارشتنی میلۆدییەوە زۆر سادەیە تەنها لە چەند دەنگێکی مۆسیقایی تێپەڕ ناکات، کە ئەوە دێرینی ئەو سەدایە دوو پات دەکاتەوە، بەڵام گوتنی ئەرکێکی قورسە زۆر متمانە دەکاتە سەر یاریکردن بە قوڕگ. بە دوور نازانرێت ناوی (هۆرە) هەر لە ناوی (هورییەکان)ەوە هاتبێت یان جۆرێک لە گۆرانی ئایینی پێ وترابێت، کە بۆ (خۆر/هۆر)ی وترابێ.
4. سیاچەمانە؛ بە گشتی لە ناوچەی هەوراماندا دەگوترێت. ئەو جۆرە گۆرانی گوتنە هاوشێوەی هۆرە لەڕووی میلۆدی مۆسیقاوە زۆر سادەیە گوتنی لە هۆرەش گرانترە و پێویستی بە کۆنترۆڵکردنێکی سەختی قورگ هەیە. هەندێكجار بە ڕیتمێكی خێرا دەوترێت بە چەپڵەلێدانەوە.
5. بەیت؛ هەموو ناوچەی موکریان دەگرێتەوە و ئەمیش جۆرێکە لە گۆرانی و بۆ گێرانەوەی چیرۆکی هەمەجۆری کوردی.
6. گۆرانی و مۆسیقای هەڵپەرکێ؛ ئەم جۆرە مۆسیقایە تایبەتە بۆ هەڵپەرکێ و شادی دەربڕینە و چەندین ڕیتمی جیاوازی هەیە. هەندێک جار خاو و هەندێک جار خێرایە. لە لادێکاندا هەندێک جار شایەرەکان و هەندێ جار هەموو سەماکەران پێکەوە گۆرانی دەڵێن. لەگەڵ ئامێری مۆسیقا و بێ ئامێری مۆسیقاش دەوترێت. کورد لەسەر ڕیتمی جیاوازی مۆسیقا سەما دەکات و سەرەتای هەڵپەرکێ بە ڕیتمێکی خاو دەست پێدەکات بۆ گەرم بوون وردە وردە ڕیتمەکە خێرا دەکرێت. لەگەڵ گەرمبوونی هەڵپەرکێدا شانبەشانی گۆرانی و مۆسیقاکە سەماکەران قریوەیەکی بەهێز دەکەن. زۆربەی جار لە لادێکان گۆرانی بێژ، هەر لە هەمان کاتی هەڵپەرکێکەدا شعری گۆرانی رێک دەخات و شعرەکان هەندێک جار بەسەر ئافرەتەکان و هەندێ جار بەسەر پیاوان و بەتایبەتی سەرچۆپی کێشدا دەگوترێت.
7. مەقامە کوردییەکان؛ لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا ئەم مەقامانە دەگوترێن و هاوبەشیەكیان لەگەڵ هەموو مۆسیقای رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە. بەڵام هەندێک گۆڕان و تایبەتمەندیەکی ڕوونی کوردی خۆیان هەیە و لەناو كوردا چەندین جۆری مەقامی كوردی هەیە.
8. مۆسیقا ئایینیەکان؛ ئەم مۆسیقایانە لە سەرەمۆنی ئایینی (ئێزدی، یارسان، تەریقەی قادری، عەلەوی)یەکان سوودی لێ دەبینرێت. ئێزدیەکان لە سەرەمۆنیە ئایینیەکاندا تەمبور و شمشاڵ و دەف بەکاردێنن و هەندێکجار پیاوە ئایینیەکان خۆیان تەمبور و دەف دەژەنن و خەڵکەکە دەست لە ئامێرەکان دەدەن و دەستی خۆیان ماچ دەکەن یان ئامێرەکە ماچ دەکەن بە پیرۆزی سەیر دەکەن. لە ناو یارسان و عەلەوییەکاندا تەمبور ژەنین بەشێکی گرنگی ئەرکی ئایینیە و سروودە ئایینیەکان بە تەمبورەوە دەگوترێت. زۆربەی جار تەمبور ژەن دوای تەواو کردنی سروود گوتنەکە ماچێکی تەمبورەکەی دەکات و هاوشێوەی ئێزدییەکانیش ئەوانیش تا ڕادەیەک وەک ئامێرێکی پیرۆز مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن. هەروەها بۆ دەروێشه قادرییەکانیش دەف لێدان و سروود وتن بەشێکە لە سەرەمۆنی زیکرکردنیان. قادرییەکان بە شێوەیەکی پڕ جۆش و خرۆش سەر ڕادەوەشێنن و دەف بەشێوەیەکی بەهێز لەگەڵ زیکر کردندا بەکاردەهێنن و لەگەڵ ئەو ڕیتمەدا بەهێزە دەروێشی قادری دەکەوێتە حاڵەتێکی رۆحی و هاوارکردنەوە. زیکر بەشێکی گرنگە لە کۆر و کۆبوونەوەی تەریقەتی قادری. لە هەندێک ناوچەی وەک سنەدا لە مانگی رەمەزاندا، جۆرێک لە مۆسیقا لێدراوە پیێ وتراوە نەقارەخان. ئەم مۆسیاقەیە لە ئێواراندا پێش شکاندنی رۆژوو بە دەهۆڵ و زورناوە لێدراوە. لە كوردستانی باشوریشدا هەتا ماوەیەكی زۆر بۆ بەخەبەركردنەوە لە پارشوانی مانگی ڕەمەزاناندا تەپڵ بەكارهێنراوە.
9.گۆرانی کاتی دروێنە؛ ئەمە جۆرێکە لە گۆرانی وتن هاوکاری جوتیارەکان دەکات لە کاتی دروێنەی هەرەوەزیدا. بەوهۆیەوە جوتیارەکان دەتوانن بە خۆشیەوە کارەکە ئەنجام بدەن و گۆرانییەکان هەستێکی یەکگرتوویی لە ناویاندا دروست دەکات و لە هەمان کاتدا بەهۆی ڕیتمی گۆرانیەکەوە هەموویان بەیەکەوە دەمێننەوە و ئەركەكە بە باشی ئەنجام دەدەن. زۆربەی جار هەموو بەشداربووان یان بەشێکی زۆریان گۆرانی دەڵێن و دەنگی ڕاوەشاندنی داس و برینی گیا وشکەکان، دەبێتە بەشێک لە گۆرانیەکە و هارمۆنی و کاریگەرییەکی زۆر سەرنج راکێش دروست دەکات.
10.گۆرانی پرسە و شینکردن؛ ئەو گۆرانیانە بە ڕیتمی جیاواز و شێوەی جیاواز لە ناو کوردەواریدا ماوە. کورد لە پرسە و تازێ باریدا جۆره شینێک دەکات، کە تێیدا تازێ بار بە دەنگ و ئاوازێکی خەمگین گۆرانیەکی لاوانەوە دەڵێت بۆ دروستکردنی جۆرێک لە ئارامی و دڵدانەوەی خاوەن پرسە. تازیە بار بە(لای لایە) شیوەنەکە دەکات بەو شینەش دەڵێن (لاوانەوە). زۆربەی گۆرانییەکانی شینکردن بەگشتی ئارامن و بەشێوەی مەقامات دەوترێت. ئافرەتی کورد شیوەنکردن لەسەر ڕیتمێکی سادەی چوار لەسەر هەشت دەکات و هەردوو دەستی بە سنگیدا دەکێشێت. لەو شینکردنەدا کۆمەڵێک ژن پێکەوە هەڵدەستنە سەرپێ و بەدەم سنگ کوتانەوە شیعرەکان رێک دەخەن، کە کاریگەرییەکی گەورە لە ناو ئافرەتە شیوەنکارەکان دروست دەکات. لە هەندێ ناوچەی وەک سنە، ئیلام، کرماشان و لوڕستان دا جۆرێک شینکردن دەکرێت بە یاوەری دەهۆڵ و زورنا کە پێی دەوترێ چەمەری. ئەم جۆرە شینکردنە لە کاتی مردنی کەسێکی لاودا و پێش ناشتنی تەرمی کەسی مردوو دەخرێت و ژنانیش بە خۆرنین بەدووی دەکەون. (سۆران حەمەڕەش، 2013، ل351-355)
هەربۆیە بیروڕا وایە مۆسیقا و گۆرانی و مەقام و ئاوازی نەتەوەی کورد بە هەزاران ساڵە، زار بە زار و سینگ بە سینگ گوازراوەتەوە هەتاوەكو گەیشتووە بە ئەمڕۆ. لە قۆناغە جیاوازەکاندا گۆڕانی بەسەردا هاتووە، ڕەنگە هەندێکجار دەوڵەمەندتر بووبێت، هەندێکجاریش کەوتبێتە ژێر کاریگەریی توانەوەی كولتووری گەلانی دیکەی دەوروبەر و داگیرکەران و وڵاتانی دراوسێوە. بەڵام گرینگ ئەوەیە هەتا ئێستاش وەك مۆرك و شوناس بۆ نەتەوەی كورد شەڕی مانەوەی کردووە و پارێزراوە.
بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگەکان، گۆرانی و مۆسیقا هەمیشە دەنگ و قسەی ناخ و دەروونی مرۆڤەکان بووە، بە شێوەیەکی دیکە دەتوانین بڵێین لە چوارچێوەی گۆرانی و مۆسیقاکەماندا توانیومانە هەستەکانمان بۆ یەکتر و بۆ ئەوانی تر بگوازینەوە. گۆرانی و مۆسیقای هەر کۆمەڵگەیەک، ڕەنگدانەوە و شەوقدانەوەی هەست و باوەڕیان بەرامبەر بە ڕووداوەکان و گەردوون و ژیان پیشاندەدات. ئێمە لە گوتنی گۆرانییەکدا دەتوانین بە ئاسانی بزانین بۆچوونی کۆمەڵگەیەک سەبارەت بە جوانیناسی چییە و ڕایان لەبارەی ژینگەی دەوروبەرەوە چۆنە. ناوەڕۆکی گۆرانی و مۆسیقای کوردیش وەک بەرهەمە جیهانییەکان، بەسەر چەند بەش و بابەتێکی جیاوازدا دابەش دەبێت. بەڵام هەندێک تایبەتمەندی لە گۆرانی و مۆسیقای کوردیدا هەن، کە بە شێوەیەکی تایبەت لە بەرهەمی نەتەوەکانی دیکە جیایان دەکاتەوە. ئەوەی گرنگە لێرەدا ئماژەی پێ بدەین ئەوەیە ناوەڕۆکی گۆرانی و مۆسیقای کوردی بە شێوەیەکی گشتی لە (چوار)بەش و چوارچێوەدا دابەش دەبێت بۆ (خەم و کەسەر، خۆشەویستی و سۆزداری، خۆشی و شادی، مێژووی ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان). (ڕۆژان سۆفی زادە، ماڵپەڕی كورد شۆپ، 7كانوونی یەكەمی2018). هەرچەندە مێژووییەكی وردی دیاریكراومان نییە بۆ تەمەنی هونەری گۆرانی و مۆسیقا. بەڵام بەگشتی مێژووی تەمەنی ھونەری گۆرانی لە ھونەری مۆسیقا کۆنترە. ئەگەر بمانەوێت تەمەنی گۆرانی کوردی دەستنیشان بکەین، دەبێت لەو کاتەوە دەست پێ بکەین کە کورد بوونی ھەیە. ئەگەرچی مێژوونووس سۆران حمەڕەش مێژووی گۆرانی مۆسیقای كوردی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمێكی بەرین و نووسراوەكەی ئاشورییەكان بە بەڵگە دەهێنێتەوە بەڵام (حەمەی حەمەباقی) لە کتێبی (مێژووی مۆسیقای کوردی)دا دەڵێت؛ دەستنیشان کردنی ساڵێکی دیاریکراو یان سەردەمێکی دیاریکراو بۆ مێژووی سەرھەڵدان و لە دایکبوونی گۆرانی کوردی کارێکی ئێجگار دژوارە. سەرەتای نەشونماکردن و سەرھەڵدانی گۆرانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی زەردەشت و سروودەکانی ئەو ئایینە پیرۆزە. دەکرێ سروودی (گاتا، گاسا) و (یەشت)ەکان کە لە کتێبی پیرۆزی ئاڤێستادا ھاتووە. بە سەرەتای گۆرانی کوردی ئەو سەردەمە دەستنیشان بکەین. ئەو سروودانە کە جۆرە گۆرانییەکی ئەو چاخە بوون، لەبەرئەوەی لە باری ئایینییەوە دەرەتانیان پێ درابوو. زۆر زوو توانیویانە گەشە بکەن و پێش بکەون. وەک فتوای ئایینی لەلایەن موغەکان واتە ڕێبەرە ئایینییەکانی زەردەشتیەوە بە پەیڕەوانی ئەو ئایینە ڕاگەیەندراوە. کە ھەر کەسێ سروودەکانی ئاڤێستا بە ئاوازەوە بخوێنێ، کاریگەرتر و باشتر ئامانجەکانی دەپێکێت. (حبیب ساڵحی، ماڵپەڕی چاوی كورد، 3ئایاری2023).
“مەقام؛ وەك هونەری چڕینی ئاواز و نەوا”
مەقام وشەیەكی عەرەبییە و بەرامبەرەكەی لە زمانی فارسیدا (گاه). مەقان لە زمانەوانیدا بەواتای (شوێن پێ، جێگەی ڕاوەستان) دێت. خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا و لە ئایەتی (97)ی سورەتی (آل عمران)دا، فەرموویەتی؛ (فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِنًا)، واتا ئەو شوێنەی ئیبراهیم (د. خ) لەسەری ڕاوەستابوو. مەقام بە واتای ئەو شوێنەش دێت كە شاعیران یان گۆرانی بێژان لەسەری ڕادەوەستن. بەڵام لە هونەری گۆرانیدا، مەقام بریتییە لە كۆمەڵێك نەغمە(ئاواز)ی یەك بەدوایەكدا هاتوو. هەر پەیژەیەكی ڕۆژهەڵاتیش شی بكەینەوە دەبینین لە چەند (تیتراكۆرد)ێك پێكهاتووە. ئەمە جگەلەوەی مەقام ئەو بنچینە و بناغەیە، ئاوازەكانی لەسەر بینا دەكرێت. لەیەك بەدوایەكداهاتنی هەر (حەوت) دەنگەكەی مۆسیقا پێكدێت. لە دەنگی (هەشتەم)دا، كە دووبارەی دەنگی یەكەمە و دەبێتە دەنگی بەرز بۆی. ئەم هەشت دەنگە لە زمانی عەرەبیدا (دیوان) و لە زمانی كوردیدا (چینی دەنگ) و لای زۆربەی میللەتانیش (ئۆكتاڤ-Octave) پێدەڵێن. هەر مەقامێكیش ڕیزكردنی تایبەت بەخۆی هەیە ئەمە لەلایەنی ئەو میانانەوە، كە دەكەونە نێوان دەنگێك و ئەوی پێش یان دوای خۆیەوە. بەهۆیانەوە لە مەقامەكانی دیكە جیادەكرێنەوە. ئەو نۆتەش یاخود دەنگەش، كە مەقامەكەی لەسەر دەوەستێت و ئەو گرێ و ڕەگەزانەی لەناو مەقامەكەدا هەن. هەموویان سیما و جۆر و دواتر ناوی مەقامەكە دەردەخەن. هەرچەندە لە زمانی عەرەبیدا جگەلە وشەی مەقام، لە هەندێك وڵاتدا وشەی (نەغەم) یان (تەبع)، یاخود (دەور) بەكاردەهێنن. لە كوردیشدا لە زۆر جێگە وشەی (هەوا) بەكاردەهێنن. بۆ نموونە (هەوای بەیات)، لەجیاتی مەقامی بەیات. هەوای حیجاز لەجیاتی مەقامی حیجاز…هتد. (وریا ئەحمەد، 1989، ل157). لە لایەكی ترەوە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا مەقام بە تەرز ناودەبرێت و چەمكەكە تێكەڵ بە تەمووری یارسانەكان كراوە. هەروەك مەقام یان تەرز بەشێکە لە زانستی مۆسیقا، دەکەوێتە نێوان دەنگەکان. لە مۆسیقای ئەورووپیدا بە ئینگلیزی پێی دەڵێن (مۆد-Mode) . لە مۆسیقای ئێرانی بە فارسی بە (دەسگا –دەسگاه) دەناسرێت. ھەرچەند مەقام و دەستگا هەندێك جیاوازییان ھەیە. هەربۆیە وشەی تەرز هەم مانای شێوە و هەمیش مەقام دەگەیەنێت. ئەم وشەیە تەنها بۆ مەقامێك نەبووە، كە ئامێری تەمبوری لەگەڵدا بەكار بهێنرێت، بەڵكو بۆ مەقامێكیش بووە ئامێری نای و دەف یان هەر بۆ دەنگبێژ و مەقامچڕ كەڵكی لێوەرگیراوە. (مادێح پیرۆنسی، 2025، ل138-144).
هەروەها مەقام بە مانا هونەرییەکەی، نەک بە واتا جوگرافییەکەی (شوێن و پێگە). جۆرێکە لە پێکهاتەی وێنەیی و چڕین و دەربڕینی ئاواز، کە بە هۆیەوە هونەری میوزیکی گەلانی باکووری ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست لە یەکتری جیا دەکرێتەوە. بە گوێرەی سەرچاوە مێژووییەکانی هونەری میوزیک و میوزیکی ڕۆژهەڵاتی، بە لقەکانییەوە “کوردی، تورکی، عەرەبی، فارسی، ئاشووری”، نزیکەی (٣٦٠) جۆری مەقامی گۆرانی و میوزیکی هەیە و بە مەقامە میوزیکییەکانی ڕۆژهەڵات ناسراون. هەر بەپێی ئەو سەرچاوانە، جۆرەکانی مەقام لە میوزیکی ڕۆژهەڵاتدا بەسەر چەند لقێکدابەش دەبن و بە خێزانی مەقامات ناودەبرێن. لەوانە؛ خێزانی (عەجەم، بەیات، حیجاز، کورد، نەهاوەند، نەوا ئەسەر، رەست، سەبا، سێ گا)، کە هەر یەک لەو لق و خێزانانەش، چەند جۆرێکی تایبەت بە مەقامی خۆی هەیە و لە ئاستی ئاواز و ڕیتم و دەربڕین و چڕیندا لە یەکتری جیاوازن. (نوری بێخاڵی، سایتی وێستگە، 21/10/2015). دیارترین مەقامە كوردییەكانیش ئەمانەن؛ (لاوك، حەیران، هۆرە، ئەڵڵاوەیسی، قەتار، خورشیدی، ئای ئای، نیوەشەو، ئورفە، ئەڵوەن، مەنسوری، حەكیمی). ئەمە جگەلە (سەفەر، ئای ئای باجەلانی، هیجران، خاڵە موختار، سوارۆ، گەلۆ، بەهار) و زۆری دیكە. (وریا ئەحمەد سەرچاوەی پێشوو، ل162).
“مەقامی ئەڵڵاوەیسی، سۆزێك پڕ بە گەرووی سرووشت”
سرووشتی جوانی كوردستان بوونی دەشتی ڕازاوە و شاخ و زنار و چەم و هەردە و هەڵەت و سەختەڕی، خوڵقێنەری چەندین تابلۆی ناوازە و نەواساز و چڕینی چەندین شاكاری گۆرانی و ئاواز و مەقامە، لە ناویاندا مەقامی ئەڵڵاوەیسی، كە یەكێكە لە مەقامە كوردییەكان. مەقامی ئەڵڵاوەیسی یان شێوازی ئەڵڵاوەیسی یەکێکە لە شێواز و چەمکەکانی مۆسیقای کوردی، ھەم لە ئامێرژەنین و ھەم لە ئاوازدا بۆ مەقامبێژی یان مەقامچڕین بە کاردەبرێت. ھەروەھا دەکرێت وەکو یەکێک لە بنەما تیۆرییەکانی مۆسیقای کوردی ھەژمار بکرێت. ئەم مەقامە زۆرتر لە ناوچەكانی گەرمیانی كوردستانی باشوردا باوە. هەر ئەم مەقامە بەشێوەی جیاواز لەناو ناوچەكانی كوردستانی ڕۆژھەڵاتیشدا دەچڕێت. بەتایبەت لە ناو مەقامەکانی (یارسان)ەكاندا، كە مەقامێك ھەیە بە ناو مەقامی ھیجران، کە زۆر نزیکی شێوازەی (ئەڵڵاوەیسی)یە. چونکە مەقامی ئەڵڵاوەیسی شێوازێکی کوردییە و مۆركی گۆرانی كوردییە. ھەر بەم بۆنەیەوە ئەم شێوازە تەنیا لە مۆسیقای کوردیدا دەبێژرێت. لەناو مەقامبێژەکانی کورددا، دەکرێت ئەم هونەرمەند و مەقامبێژانە بە بەکارھێنەرانی شێوازەکە دابنرێن:-
- عەلی مەردان، كە بۆ یەکەمجار لەڕادیۆی کوردیی بەغدا، مەقامی ئەڵڵاوەیسی وتووە، بەدوای ئەم مەقامەدا گۆرانیی ڕاستەی خەیابانی لەسەر پەیژەی مەقامی ڕاست وتووە.
- محەممەد ساڵح دیلان، لەسەر پلەیدەنگی نۆتەی (لا).
- حەسەن گەرمیانی، لەسەر پلەیدەنگی نۆتەی (دۆ).
نموونەی تاکژەنیی (ئەڵڵاوەیسی)یشمان هەیە كە فەرھاد ساڵح بە (ڤایۆلین)، لەسەر پلەی دەنگی نۆتەی (سۆل) وتویەتی. (ویكیپیدیا، ماڵپەڕی ویكیپیدیا، شوباتی 2020). جگەلەمانەش چەندین هونەرمەند و مەقامبێژی ترمان هەیە وەك (شوكر خەیات، سەڵاح داودە، محێدین كەریم غوفور ناسراو بە كوێستانی…هتد). كە بە سەدایەكی خۆش و ناوازە ئەم جۆرە مەقامەیان چڕیوە. هەروەها هەرچی دەنگ و نۆتەكانی مەقامی ئەڵڵاوەیسییە، لەم دەنگ و نۆتانە پێكدێت؛ 1. دەنگی حوسەینی نۆتەی (لا)، 2. دەنگی ماهور نۆتەی (سی)، 3. دەنگی گەردان نۆتەی (دۆ)، 4. دەنگی موحەییەر نۆتەی (ڕێ)، 5. دەنگی بەرزی بۆ سەلیك نۆتەی (می)، 6. دەنگی ماهوران نۆتەی (فا) یاخود دەنگی بەرزی نیم حیجاز، 7. دەنگی ڕەمڵ تووتی نۆتەی (سۆڵ). لەگەڵ ئەوەشدا هونەرمەندان بە شێوەی جیاواز ئەدای چڕینی مەقامی ئەڵڵاوەیسیان كردووە و هەروەك بەنموونە هونەرمەند (قادر دیلان) وەختی خۆی مەقامی ئەڵڵاوەیسی بە سێ وچان دابەشكردوە؛
وچانی یەكەم:- یەكەم دەسپێكی مەقامەكە لەسەر مەقامی (موستەعار)ی توركی، بە نۆتەی (فاكاردێیز=فای چارەگە). دوایی دەبێتە مەقامی نەهاوەند لەسەر نۆتەی (لا).
وچانی دووەم:- گوتنەكە لەنێوان هەردوو مەقامی (ڕاست) و (چارگا)دایە. لەسەر نۆتەی (لا) دوای ئەوە بۆ مەقامی نەهاوەند لەسەر نۆتەی (لا) دەگەڕێتەوە.
وچانی سێیەم:- لەم وچانەدا یەكەمجار مۆسیقای كەمان دەبێتە (بەیات)، لەسەر دەنگی (سی). لەدواییدا گوتن دەبێتە مۆسیقا دەبێتە مەقامی (ڕاست)، لەسەر دەنگی (لا) و هەر بەو مەقامەش كۆتایی دێت. (وریا ئەحمەد، سەرچاوەی پێشوو، ل164).
“گوندی (ئالیاوە)ی ناوچەی جەباری؛ وەك زێدی سەرهەڵدانی مەقامی قەتار و مەقامی ئەڵڵاوەیسی”
هەردوو مەقامی قەتار و مەقامی ئەڵڵاوەیسی مۆركی ناوچەی (جەباری)یان پێوە دیارە. كە ناوچەیەكی پان و بەرینە و خاوەن سرووشتێكی ناوازیە لە بناری زنجیرە چیای سەڵباتوودا هەڵكەوتووە، لە قووڵایی ناوچەی گەرمیان و لەبەری رۆژهەڵاتی كەركوك. ئەم ناوچەیە خاوەن پاشخانێكی گەورەی ئەدەبی و هونەرییە بە تایبەت لە سیماكانی فۆلكلۆر و گۆرانی میللی. هەروەها خاوەن گەورەترین داهێنانی مەقامی گۆرانییە لە مێژووی هونەری گۆرانی و مەقاماتی كوردیدا بە تایبەت لە جۆرەكانی (مەقامی قەتار و مەقامی ئەڵڵا وەیسی). بەوەی ئەم هونەرە (لەناوجەرگەی ناوچەكەوە هەڵقووڵاوە، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی (1787ز)، بۆ یەكەمجار لە گوندی ئالیاوە، تەشەنەی سەندوە و كەوتوەتە سەر زاری خەڵكی گوندەكانی تری جەباری و وەك قوتابخانەیەك بەناوچەكەدا بڵاوبووتەوە. دانیشتوانی ناوچەی جەباری بە گەورە و بچوكیانەوە، پیاوە پیرەكانیان بە تایبەت زۆر بە باشی ئەو مەقامە دەڵێنەوە، بە سۆزێكی ناسكەوە مرۆڤ دەخەنە ئاسمانێكی پڕ لە خەیاڵ. (عبدالجبار محمد الجباری، 1968، ل26). هەرچی ناوی مەقامی (ئەڵڵاوەیسی)یە، ئەوا لە دوو وشە پێكهاتووە، وشەی یەكەم (ئالیاوە) كە یەكێكە لە گوندەكانی ناوچەی جەباری. وشەی دووەم ئامرازی دانەپاڵی (سی)یە، وشەیەكی توركییە و پاشگری مەنسوبە، ناوەكە دەكاتە (ئالیاوەسی)، كە بە كوردی (ئالیاوەیی) پێدەوترێت. واتا مەقامی ئالیاوەیی. توركەكان ئەو ناوەیان لێناوە و ناوی مەنسوبی دروست كردووە. (د. مەحەمەد ئەحمەد سەعید، 2008، ل130). یەكێك لە داهێنەرانی ئەم مەقامەش (سەید عەبدولڕەحمان ئالیاوەیی) بووە، كە شێعرە ناسك و پاراوەكانی مەلای جەباری لە مەقامەكانیدا بەكارهێناوە و سوودی لێ بینیوە. ئەم مەقامبێژە زۆرجار چووە بۆ بەغداد بۆ مەرقەدی (شێخ عەبدولقادری گەیلانی) لەوێ مەقامات و تەواشوحاتی دینی خوێندوەتەوە. لە بەناوبانگترین مەقامبێژانی مەقامی قەتار و مەقامی ئەڵڵاوەیسی و نەواری گۆرانی لە ناوچەی جەباری؛ (سەید محەمەد لەبنەماڵەی سەید عبدالرحمان ئالیاوەیی، حەمەقەتار زنەخۆری، سەید ڕەوف هەنارەیی و سەید كەریم حەمكی، حوسێن نابینای جەباری، محەمەد كۆترەمل جەباری، عەبدوڵا سەعید جەباری، جەلال محەمەد حەفتاچەشمەیی، محەمەد عارف كوڵەبانی و..هتد). (كازم ئەحمەد سەدرەدین، 2013، ل142). هەروەك هونەرمەند و مەقامبێژ محێدین كەریم غەفور ناسراو بە (كوێستانی)، یەكێك بووە لە پێشەنگەكانی هونەرمەندانی ناوچەكە، بەهرەی مەقامبێژی دەماودەم لە باوكییەوە (كەریم غەفور) وەرگرتووە و لە شاری كەركوك و تەكیەی تاڵەبانی مەقامی خوێندووە، جگەلە مەقامی ئەڵڵاوەیسی شارەزای لە مەقامەكانی (بەیات، مەنسوری، عوشاق، سێگا و چوارگا و پێنج گا و دەشت و ئورفە)دا هەبووە. لە ڕێكەوتی (5/3/1953) چووەتە ئێزگەی كوردی بەغداد، لە بەغدادی پایتەخت. ئەم مەقام و گۆرانیانەی لەو ئیزگەیە تۆماركردووە؛ (مەقامی ئەڵڵاوەیسی، مەقامی عوشاق، بەستەی چییە ئەی گوڵ، شەدەلار، ڕەزیە، سەوزە، ئامینێم خاسە، ڕەیحانە، ئازادە، ئەو كۆڵانە تەنگەبەرە، نەشمیل، ئەرێ بە بانانەوە). (هەردەوێڵ كاكەیی، 2002، ل55-56). لە ئێستاشدا چەندین گەنجی هەڵكەوتووی ناوچەكە میراتگری ئەم مەقامەن و بەشێوەیەكی باش مەقامی ئەڵڵاوەیسی دەچڕن لەوانە؛ (سەید خەڵەف ئیسماعیل جەباری، دانای موتیع جەباری، سەید فەتحوڵا محەمەد، سەید ڕەشید ئەمین تەكیەیی و…هتد).
جێی باسە، ناوچەی جەباری كەوتووەتە ڕۆژهەڵاتی پارێزگای كەركوك، شوێنی نیشتەجێبوونی هۆزی ساداتی جەبارییە و ناوچەكە لە زیاتر لە (32-34) گوند پێكهاتووە، لە ڕووی كارگێڕییەوە لە ئێستادا بەشێكی زۆر لە گوندەكانی سەربە ناحیەی تەكیەی جەبارییە، ناحیەكەش یەكێكە لە ناحیەكانی قەزای چەمچەماڵی سەربە پارێزگای سلێمانی. هەتا پێش پرۆسەی ئازادی ئێراق لە (بەهاری 2003). ناوچەكە بەشێك بووە لە ڕووبەری جوگرافیای ناحیەی قادركەرەمی سەربە قەزای دوزخورماتووی سەربە پارێزگای تكریت-سڵاحەدین. ئەمە جگەلەوەی بەشێكی زۆر لە گوندەكانی ناوچەی جەباری لە مێژووی دوورونزیكدا لە ڕووی كارگێڕییەوە دابەشكراون بەسەر ناحیەی قادركەرەم و ناحیەی لەیلان و ناحیەی قەرەهەنجیر و ناحیەی شۆڕشدا. (كازم ئەحمەد جەباری، 2025، ل 261). ناوچەكە خاوەن سرووشتێكی جوان و ڕازاوەیە و چەند تایبەتمەندییەكی هونەری و ئەدەبی پێبەخشیووە و چەندین هونەرمەند و شاعیر و ئەدیب و ڕۆشنبیر و نیشتیمان پەروەر و پیاوی ئاینی تێدا هەڵكەوتووە. هەروەك ناوچەی جەباری بە زێدی سەرهەڵدانی مەقامی ئەڵڵاوەیسی و قوتابخانەی گەشەكردنی ئەم مەقامە دادەنرێت. شایانی باسە لەلایەك سرووشتی جوانی ناوچەی جەباری و بوونی كەلەپورێكی گرنگ لە شاكاری شێعر و ئەدەبیاتی ناوچەكە وای لە مەقامبێژانی ناوچەی جەباری كردووە سوود لە شێعرەكانی مەلای جەباری و شاعیرانی تر وەربگرن بۆ چڕینی مەقامی قەتار و مەقامی ئەڵڵاوەیسی. ئەم داهێنان و بەهرەیەیان لە كۆنەوە پاراستووە و بە شێوەی زارەكی و دەماودەم شیعر و ئاوازەكانیان لەبەر كردووە و مەقامەكەیان پێ چڕیووە.
“دەرئەنجام”
1. گۆرانی و مۆسیقای كوردی، كوردی ڕەگێكی قووڵی مێژوویی هەیە، هەرچەندە هەتاوەكو ئێستا بەشیوەیەكی ورد مێژووەكەی دیاری نەكراوە، ئەگەرچی هەندێك لە شارەزایان مێژووەكەی دەگێڕنەوە بۆ ئاڤێستا و سرووتە دینیەكانی زەردەشت بەڵام توێژەرانی بواری مێژوو، مێژووی گۆرانی و مۆسیقای كوردی دەگێڕنەوە بۆ كۆنتر لەو مێژووە بەڵگەنامە نەتەوەكانی تری درهاوسێی كورد لەوانە ئاشورییەكان دەكەنە گەواهیدەر بۆ تایبەتمەندی و دێرینی گۆرانی و مۆسیقای كوردی.
2. لەناو گەلی كورد زۆر فاكتەری خودی و بایەتی و هەلومەرجی مێژوویی و كۆمەڵایەتی و..هتد لەباربوون بۆ سەرهەڵدانی گۆرانی و مۆسیقای كوردی. لەوانە (بابەتی ئاینی و خەم و ئازار، خۆشەویستی، خۆشی و شادی و…هتد)، ئەمە جگەلە دەوڵەمەندی كولتووری كورد و ڕەگی قووڵی شارستانیەتیەكەی. كە بوونەتەهۆی هەمەڕەنگی چەندین جۆری (ماقام و بەستە و لاوك و گۆرانی كوردی).
3. مەقامی كوردی، یاخود تەرز، وەك بەشێك لە مەقامەكانی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، خاوەن تایبەتمەندی و خاسیەتی خۆیەتی، لەناو كوردا بەجیاوازی ئەو دیالێكت و دابەشكارییە جوگرافی و سیاسیەی كە كوردی تێدا دابەشكراوە. مۆركی داهێنانكاری چەندین جۆری مەقام و گۆرانی تێدا دەركەوتووە. لەوانە؛ (لاوك، حەیران، هۆرە، ئەڵڵاوەیسی، قەتار، خورشیدی، ئای ئای، نیوەشەو، ئورفە، ئەڵوەن، مەنسوری، حەكیمی).
4. مەقامی ئەڵڵاوەیسی لەناو مەقامە كوردییەكاندا، ڕیتمێكی جیاوازی وەرگرتووە و زۆرتر ئادگاری ناوچەی گەرمیانی پێوەدیارە و چەندین هونەرمەند و مەقامبێژی بە تواتا بەشێوەی تاڕادەیەك جیاواز ئەم مەقامەیان چڕیووە و نۆت و تەبەقاتی جیاوازی چڕینی ئەم مەقامە لەلایەن مەقامبێژانەوە دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی جوگرافی و شوێنگەیی و سرووشتی ناوچەكان. بە نموونە چڕینی ئەو مەقامی ئەڵڵاوەیسیەیی كە لە ناوچەكانی كەركوك و جەباری و گەرمیاندا باوبووە جیاواز بووە لەو مەقامی ئەڵڵاوەیسیەی لە ناوچەكانی خانەقین و كرماشان و كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا وتراوە.
5. توێژەران و سەرچاوەكان ئاماژە بەوەدەكەن زیدی رەسەنی سەرهەڵدانی مەقامی ئەڵڵاوەیسی و مەقامی قەتار، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی ئالیاوەی ناوچەی جەباری و خودی وشەی ئەڵڵاوەیسیش لە ئالیاوەییەوە هاتووە. لە بنەڕەتدا (ئالیاوەسی) بووە دواتر بووە بە ئەڵڵاوەیسی. ئەوەی وایكردوە بەهرەی ئەم مەقامە لەم ناوچەیەدا دەربكەوێت سرووشتی جوانی ناوچەی جەباری و دەوڵەمەندی شاكاری فەرهەنگی شێعری و ئەدەبی ناوچەكە. بەتایبەت لە شێعرە تەڕوناسكەكانی مەلای جەباریدا ڕەنگی دابوەوە، لەگەڵ دەركەوتنی كۆمەڵێك مەقامبێژی خۆشخوان و بەسەلیقە و دەنگ زوڵاڵ، كە دەماودەم بوونە هەوێنی داهێنان و چڕینی مەقامی ئەڵڵاوەیسی لەناوچەی جەباری و بڵاوبوونەوەی بەناوچەكانی دەوروبەریدا.
سەرچاوەكان؛
یەكەم؛ كتێبەكان؛
- سۆران حەمەڕەش، كورد كێیە، چاپخانەی YPS، چاپی یەكەم، لەندەن، 2013
- عبدالجبار محمد الجباری، دیوانی مەلای جەباری، چاپی یەكەم، كەركوك، 1968
- فەرهاد پیرباڵ، مێژووی گۆرانی و مۆسیقای كوردی، لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ئاراس، چاپی یەكەم، هەولێر، 2010
- كازم ئەحمەد جەباری، ناوچەی جەباری، ئینسكلۆپیدیای كورد و كوردستان، بەرگی پێنجەم، چاپی یەكەم، 2025
- كازم ئەحمەد سەدرەدین، جوگرافیای كولتووری ناوچەی جەباری، چاپخانەی كارۆ، چاپی یەكەم، كەركوك، 2013
- مەحەمەد ئەحمەد سەعید، كەركوك و بزاڤی شیعری كوردی. لە بڵاوكراوەكانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2008
دووەم؛ گۆڤارەكان؛
- مادێح پیرۆنسی، ژیانەوەی وشەی تەرز وشەیەكی لەبیركراوی مۆسیقای كوردی، لە ڕێگەی شیعری كوردییەوە، گۆڤاری ڕامان، ژمارە328، 5/2/2025
- هەردەوێڵ كاكەیی، هونەرمەند كوێستانی؛ كوێستانییە یان گەرمیانی؟، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژمارە149، 2002
- وریا ئەحمەد، مەقام، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژمارە 123، 1/9/1989
سێیەم؛ سایت و ماڵپەڕەكانی ئینتەرنێت؛
- ڕۆژان سۆفی زادە، ناوەڕۆكی گۆرانی و مۆسیقای كوردی، ماڵپەڕی كورد شۆپ، 7كانوونی یەكەمی2018، لینك؛ https؛//shorturl.at/DZTj7. n.d.
- سادق حاجی ڕۆستەمی، مۆسیقای كوردی لە ڕابردوو لە ئێستادا، ماڵپەڕی هاژە، 5بهمن1397ه، لینك؛ https؛//shorturl.at/K3WCZ
- نوری بێخاڵی، شەقام و مەقام، سایتی وێستگە، 21/10/2015، لینكەكەی؛ https؛//shorturl.at/EaHmY
- ویكیپیدیا، مەقامی ئەڵڵاوەیسی، ماڵپەڕی شوباتی 2020، لینكەكەی؛ //shorturl.at/bSShE
