لێکۆڵینەوەی ژینگەی سیاسی لە ڕووی جوگرافییەوە پشت دەبەستێت بە ڕووپێوی و شیکردنەوە لە چوارچێوەی نەخشەگرافیدا و، چەندین ئامراز و ڕێباز هەیە بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەرکە و “ڕ. هارتسۆرن” چوار بۆچوون یان ڕێبازێکی ههیه کە بە ڕوونی لە یەکتری جیا دەبنەوە. لە بواری بیرۆکەی لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی هێزە تایبەتەکانی دەوڵەت؛ بریتییە لە شیکردنەوەی یەکەکانی هێزە سیاسییەکان و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتردا و ئەم یەکانە سیاسییانە لە شوێنی دیاریکراودا دیاری دەکرێن و فۆرمە ناوخۆییەکانیان کاریگەری واقیعی بوونیان لە شوێنێکی دیاریکراودا دەبێت و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکە سیاسیەکانی دیکەش بە واقیعی هەڵکەوتەی جوگرافیایان دیاری دەکرێت لە کاتێکدا جیۆپۆلەتیکی مێژوویی بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە ناوچە سیاسییەکانی ڕابردووی خۆیەوە هەیە و، بۆچوونی مۆرفۆلۆجی فەزای سیاسی بە پێی فۆرم و فۆرم دەکۆڵێتەوە و دواجار بۆچوونی فانکشنی پەیوەستە بەو ئەرک و کارانەی کە ڕوودەدەن لە بۆشاییە سیاسییەکاندا.
شێوازی شیکاری؛ شیکردنەوەی هێزە سیاسیەکان شێوازێکە کە جوگرافیناسان و نا جوگرافیناسان بەکاری دەهێنن، کە بابەتی سیاسی دەخوێنن و هەندێکیان تەنانەت جوگرافیا بە یەکێک لە سەرچاوەکانی دەسەڵات دادەنێن لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ئەم بۆچوونە بۆ نموونە هێزەکانی ناو دەوڵەت دابەش دەکات بۆ پێنج پێکهاتە:- “جوگرافیا، ئابووری، سیاسەت، کۆمەڵگا و سوپا”. لایەنگرانی ئەم دابەشکردنە پێکهاتەی جوگرافیای بەم شێوەیە پێناسە دەکەن شوێن قەبارە شێوەی ڕووبەری دەوڵەت، و مەودای ئەو سێ پێکهاتەیەی پێشوو پێشکەشی دەکەن. پاش دابڕان یان نزیک بوونەوە یان بەرکەوتن لەگەڵ کۆمەڵگەی جیهانی ڕێژەی بەپیتیی خاک و ڕێژەی گونجاوی بۆ کشتوکاڵ و بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی، کاریگەری کەش و هەوا لەسەر بەرهەمی کشتوکاڵی گشتی، لەسەر ڕەقی و وزەی خەڵک و لە کۆتاییدا یەدەگی سەرچاوە سرووشتییەکانی وڵات. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە بێگومان تێڕوانینێکی تەسک بۆ جوگرافیا دەنوێنێت چونکە جوگرافیناسان بەزۆری فاکتەری جوگرافی وەک توخمێکی دیاریکەری دەسەڵاتی دەوڵەت نابینن، چونکە ڕێبازێکی جوگرافی یەکخراو لە جیۆپۆلەتیک توخمە جوگرافیەکان لە پەیوەندی لەگەڵ دیاردە سیاسییە دیارەکان هەڵدەسەنگێنێت.
توخمە جوگرافییە یهکخراوەکان؛ ژینگەی سرووشتی، چەندین توخمی جوگرافیی تێکەڵ بە یەکتر بوون، لەسەرووی ئەوانەوە شێوەی ڕووکەش، ئاووهەوا، خاک ڕووەکی سرووشتی، ڕێڕەوی ئاو و دەریاچەکان و …هتد. جووڵه و جووڵه:- ئاراستەی جووڵهی کاڵا، خەڵک و تەوژمی بیرکردنەوە دەگرێتەوە. کەرەستەی خاو، بەرهەمهێنراو و نیمچە تەواوکراو:- ئەمانە ئەو ماددانە و کاڵا دەگرێتەوە کە لە ڕاستیدا بەرهەم دەهێنرێن جگە لەوانەی کە پێشبینی دەکرێت لە داهاتوودا ڕوو بدەن، دۆزینەوەی کانزا، توێژینەوەی کشتوکاڵی و پیشەسازی، فراوانکردن و پلاندانانی ئابووری بە گشتی. دانیشتوان:- توێژینەوەیەکی دیمۆگرافی گشتگیر سەرەڕای تایبەتمەندی چۆنایەتی و ئایدۆلۆژیای خەڵک. پێکهاتەی سیاسی:- خوێندنی سیستەم و شێوازەکانی بەڕێوەبردن، ئامانجە ڕاستەقینەکان و ئایدیاڵەکانی حوکمڕانی لەخۆ دەگرێت، نەک تەنها بابەتە تیۆرییەکان و پەیوەندییە سیاسییە ناوخۆیی و دەرەکییەکان. نمونەی زۆر هەن بۆ جێبەجێکردنی ئەم لیستە لە توخمە جوگرافییە یەکخراو و تێکەڵاوەکان، و ئەمانەی خوارەوە چەند نموونەیەکن. سەبارەت بە ژینگەی سرووشتی، لێکۆڵینەوە لە درێژی کەناراوەکانی نەرویج و گونجاندنیان بۆ ناوچە ئەستوورییە دەوڵەمەندەکان. هەژاری زەوی نەرویج، و پەیوەندی ئەم کۆمەڵە توخمە بۆ ڕوونکردنەوەی کاریگەری لەسەر ئاراستەکردنی نەرویج بەرەو نەتەوەیەک کە پشت بە ئەستووری و ژیانی دەریایی دەبەستێت، و بەم شێوەیە بازرگانی و گواستنەوەی دەریایی. بۆ پێوانەکردنی هەندێک شێوە لە جووڵه و گواستنەوە، دەتوانیت دەربارەی ڕادەی گواستنەوەی ڕادیۆی قاهیرە بۆ ئەفریقا و کاریگەری لەسەر بزووتنەوەی نەتەوەیی هاوچەرخ لەو کیشوەرە یان جەنگی گواستنەوەی تەلەفزیۆن لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر دانیشتوانی ناوچە سنوورییەکان فێر ببیت.
سەبارەت بە کەرەستەی خاو و کاڵا، بۆ نموونە، خەڵوز و ئاسن لە ئەوروپای ڕۆژئاوا دەتوانرێت لەبەر ڕۆشنایی باشترین بەکارهێنانیان لە وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوا وەک یەکەی سیاسی جیا بپێورێت، چونکە بەرژەوەندی نەتەوەیی ئەڵمانیا داوا دەکات سەرچاوەکانی خەڵوزی سار بۆ پیشەسازیەکانی ڕوهر بەکار بهێنێت، لە کاتێکدا باشترین سوودوەرگرتن بەکارهێنانی خەڵوزی پیشەسازیەکانی لۆرین فەڕەنسایە لە ئەنجامی نزیکی بۆشایی نێوان ئەم دوو ناوچەیە. لە هەندێک ڕووەوە ڕەنگدانەوەی ئەو هێزەیە کە پێکهاتە ئابوورییەکان بەسەر هێزەکانی ناسیۆنالیزمدا سەپێنراون بەڵام لە کۆتاییدا دەبێت سەرچاوەی زیادبوونی هێزی پێکهاتەی ئابووری بدەینە پاڵ هێزە ئابووری و سیاسییە دەرەکییەکان. گەشەی گەورەی هەردوو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت و لە گەشەی ناسیۆنالیزم و گەشەی ئابووری لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا دەردەکەوێت و لەم تێکەڵبوونە بەهێزەی نێوان پێکهاتە ئابووری و سیاسیەکان و فاکتەرە مێژووییەکان لە ڕێنمایی کردنی توخمە جیاوازەکانی ناو یەکە سیاسییەکاندا دەردەکەوێت. نموونەی زۆر هەن لەسەر ڕۆڵی دانیشتوان لەهێزە سیاسییەکاندا بەتایبەتی لەناوچە سنوورییەکاندا وەک لەوڵاتانی ئەفریقا تێکەڵبوونی زمانەوانی و كولتووریی زۆر هەیە کە ڕەنگە لەداهاتوودا کێشەی زۆر لەسنووری وڵاتانی ئەفریقادا دروست بکات و بەهەمان شێوە بۆمان دەردەکەوێت کە زۆرینەی دانیشتوانی پارێزگای خوزستانی ئێران عەرەبن و ئەمەش بەردەوام دەبێتە هۆی گرژی پەیوەندییەکانی نێوان ئێران و ئێراق، جگە لەم توخمە جوگرافیایانە جوگرافیاناسان بایەخ بە خوێندنی شوێن دەدەن وەک شەشەم توخمی دیار و لە نێو توخمی شوێندا پەیوەندییەکانی شوێن و شێوەی دەوڵەت و سنوورەکانی و هەروەها کاریگەری شوێن لەسەر پەیوەندییە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی دەوڵەت دەخوێنن. بەکورتی، میتۆدی شیکاری جوگرافی ئەوەیە کە کۆکردنەوەی توخمە جوگرافییەکان قورس نییە، چونکە هەموویان بوونیان هەیە و بۆ توێژەران بەردەستن، بەڵام قورسییەکە چۆنیەتی و قورسایی ئەم توخمانە لە پەیوەندی بە پەیوەندییە سیاسی ناوخۆیی و دەرەکییەکانی دەوڵەتەوەیە. ئەو کێشەیەی کە لە زۆر نووسیندا هاوبەشی پێدەکەین ئەوەیە کە بابەتی سیاسی لە نێوەندی لێکۆڵینەوەی شیکاریی هەموو توخمە جوگرافیە سرووشتی و مرۆییەکاندا ون دەبێت.
بێ گوێدانە گرنگی ڕێژەیی ئەم توخمانە و ڕاستیەکە ئەوەیە کە دەبێت بەدوای ئەو توخمانەدا بگەڕێین کە بتوانرێت بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکرێن بۆ ئەوەی جیۆپۆلەتیک نەگۆڕێت بۆ شتێک کە لە جوگرافیای ناوچەیی بچێت. “و. فریمان” دەڵێت؛ چیتر ناکۆکی لە نێوان جیۆپۆلەتیک و ناوچەگەرایی نییە، هەردووکیان بوونەتە یارمەتیدەری ئەوی تر لە ئەنجامی توێژینەوەی سیاسی وڵاتە نوێکانی ئەوروپا لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم و کاریگەری توێژینەوە باشەکانی ئەمریکی “ئێڵ ئای بۆومان و ئیمانوێل دی مارتۆنی” فەڕەنسی و “ماکێنزی ئێچ جەی ماکیندەر” لە ئینگلتەرا و یوگۆسلاڤیا “جەی سڤیجیک” یەکێک لە نمونەکانی زەحمەتی جیاکردنەوەی قورسایی توخمە جوگرافییەکان و ڕۆڵیان لە بۆچوونی جیۆشیکاری لە سیاسەتدا ئەوەیە کە ئەمڕۆ ئێمە زۆر گرنگی بە ژمارە و ناوچە دەدەین بۆ نیشاندانی توانای ڕێژەیی دەوڵەت و هاوپەیمانان و بلۆکە سیاسیەکان. چین و هیندستان لەسەر سەکۆی زلهێزەکانی جیهان دەردەکەون ئەگەر لە ڕوانگەی کێشی ژمارەیی دانیشتوانەوە سەیری کێشە سیاسیەکان بکەین. دەبێت گرنگی بە ڕووبەر و ژمارە بدەین، بەڵام نەک وەک ئامارناسان چونکە جوگرافیناس دەبێت بەدوای پەیوەندییە مانادارەکاندا بگەڕێت، چونکە ژمارە وەردەگێڕدرێن بۆ چڕی دانیشتووان، ئەمەش مانای بەستنەوەی ژمارەی دانیشتوان بە ناوچە کشتوکاڵییەکانەوە دەگەیەنێت کە وێنەی شێوەی ڕووی زەوی و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئاووهەوا، ئاوی ڕووبارەکان و ڕووەکی سرووشتی بۆ ئێمە ڕەنگدەداتەوە، واتە باکگراوندی ژینگەی سرووشتی ناوچەکە، ناوچە یان وڵات و بەهای لە بەرهەمهێنانی خۆراکدا بۆ ئێمە ڕەنگ دەداتەوە. ئێمە ژمارەی دانیشتوان وەردەگێڕینەوە بۆ چڕی خانووبەرەی شارەکان، کە ڕەنگدانەوەی وێنەیەکی گشتی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێنانی پیشەسازی و خزمەتگوزاریی، بەم شێوەیە وێنەیەکی گشتیمان دەداتێ لە دابەشکردنی سەرچاوەکانی داهاتی نەتەوەیی بە گشتی:- کشتوکاڵی پاک، کشتوکاڵ، پیشەسازی و خزمەتگوزاری، یان پیشەسازی و خزمەتگوزاری بەپێی چڕی شارەکان و سەرچاوەکانی سامان. میتۆدی شیکاری میتۆدێکی لێکۆڵینەوەی بەراوردکاری گشتییە کە بە سەرکەوتوویی لە خوێندنی تاکە وڵاتێکدا جێبەجێ کراوە و لە توێژینەوەی بەراوردکاریدا، پێشنیار دەکرێت ژمارە ئەبستراکت بگۆڕدرێت بۆ ژمارەی سیاسی یان ڕێژەیی ئەم جۆرە توێژینەوەیە نیشان دەدات، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ڕێژەی سەدی لە هەر ستوونێکدا بچووکترین ژمارە وەک ژمارەیەکی بنچینەیی وەردەگرێت، بۆ نموونە، ڕووبەری دەریایی ئەوروپا یان هیندستان دەبێتە یەک ژمارەی تەواو و ناوچەکانی تر بەم بنەمایە دەخرێنە پاڵ، بەشێوەیەک ڕووبەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سێ ئەوەندەی ڕووبەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبێت ڕووبەری دەریای ئەوروپا دەخەمڵێنرێت، ئەمە بەسەر هەموو ستوونەکاندا دەچەسپێت جگە لە ستوونی چڕی دانیشتوان بە گوێرەی ڕووبەری زەوییە کشتوکاڵییەکان.
ئەگەر ژمارەی ڕاستەقینەی بەرهەمهێنان وەربگرین، ئەوە توانای ڕاستەقینەی وڵاتانمان پێدەبەخشێت لە ماوەیەکی زۆر سنوورداردا کە بەس نییە بۆ پێوانەی هێزە نێودەوڵەتییەکان، چونکە ناوبەناو دەگۆڕێن و ئەگەر بیانەوێت زۆر خێرا دەگۆڕن چونکە دەشێت بەرهەمێکی دیاریکراو بە خێرایی زیاد بکرێت لە ئەنجامی هەلومەرجی سیاسی و ئابووری و سەربازی ئێستادا، بەم هۆیەشەوە خەمڵاندنمان بۆ هێزە خوازراوەکان هەڵەیە و دەبێت ئەوەش زیاد بکەین کە ڕادەیەک بابەتی هەیە لە بڵاوکردنەوەی ئامارەکانی بەرهەمهێنان بۆ ژمارەیەک کاڵای ستراتیجی وەک پۆڵا یان نەوت … هتد، بە پاڵنەری پڕوپاگەندەی سیاسی یان میدیایی لە ئەنجامی ململانێی گەرم و ساردی نێوان کوتلە سیاسییە جیاوازەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو ژمارەیانەی کە ئێستا هەن، هەم لە بواری بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە و هەم لە بواری توانای بەرهەمهێنان، بە گشتی بنەمایەکی باشن بۆ لێکۆڵینەوە لە هێزە نێودەوڵەتییەکان و بە شێوەیەکی گشتی نیشانەی باشمان پێدەدەن، لەگەڵ هەندێک تێبینی. ئەو پارێزگارییەی کە لە سەرەوە باسکرا بۆ ژمارەی بەرهەمهێنان و توانای بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی جیاواز بەسەر پێوانەکانی تری وەک پێوانەی پلەی نیشتەجێبوونی شاردا جێبەجێ دەکرێت، و وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، شارەکە بەزۆری ژمارەیەک مەرجی تایبەت بە وڵات ڕەنگدەداتەوە، ناسەقامگیریی بەردەوامی شارە گەورەکانی وەک نیویۆرک و لەندەن و پاریس لەگەڵ سەقامگیریی ڕێژەیی شارۆچکە کشتوکاڵییە بچووکەکان، بەهۆی دوو هۆکاری سەرەکی کە دەبنە هۆی هەمان ئەنجام:-
- ناسەقامگیری لە بازاڕی نێودەوڵەتی لە ئەنجامی کێبڕکێی پیشەسازی جیهانی دەبێتە هۆی دابەزینی زۆر لە بازاڕی کاردا و بەم شێوەیە بێکاری یان مووچەی کەم.
- شارە گەورەکان، لەگەڵ سەرنجڕاکێشانی دانیشتوانیان، زۆرجار بنکەی بەرهەمهێنانیان پڕ دەبێت، بەم شێوەیە بێکاریش دروست دەبێت حکومەت ناچار دەکات هەوڵ بدەن پڕۆژە دابڕێژن بۆ هەڵمژینی کاری زیادە، بەڵام بێ سوود بوون، چونکە دانیشتوان زوو دووبارە لەسەر بنچینەی سەرچاوەی بەرهەمهێنان دەڕژێن و گومانی تێدا نییە کە پلاندانان لەم بوارەدا گرنگە، بۆیە پلاندانان بۆ دیاریکردنی کۆچکردن بۆ شارەکان، وەک هەندێک لە وڵاتانی سۆسیالیستی، ئەنجامی تاڕادەیەک باشتر بەدەست دەهێنێت.بەم شێوەیە شیکردنەوەی هێزەکان لە ژێر ڕۆشنایی ئەو توخمانەی ناوبراو ئاسان نییە، چونکە یەکەم کێشەی دروستی ژمارە و ڕێژەکان لەسەر بنەمای ئەوان لە هەوڵی شیکردنەوەی هێزەکاندا هەیە، دووەمیش توێژینەوەیەکی چۆنایەتی هەیە کە لە پشت ڕێژە و ژمارەکاندا دەرناکەوێت، کە وەک بینیمان لایەنێکی گەورەی ئاڵۆزییە و بۆ هەموو ئەمانەش دەگەڕێینەوە بۆ ئەو دووپاتکردنەوەیەی کە میتۆدی شیکاری تەنیا چوارچێوەیەکی گشتگیر و بناغەیەکی باشمان پێدەبەخشێت کە لە خوێندنی بابەتی سیاسیدا پێویستە.
میتۆدی مێژوویی؛ ئەم بۆچوونە گرنگییەکی زۆر بە جیۆپۆلەتیکی مێژوویی دەدات بۆ بەدەستهێنانی تێگەیشتنێکی قووڵتر لە کێشەکانی ڕابردوو و دروستکردنی باکگراوندێکی شیکارانە بۆ کێشەکانی ئێستا. ئەم توێژینەوەیە لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی سرووشتی و شارستانی ناوچەکە ئەنجام دەدرێت، سەرەڕای زۆرێک لە پەیوەندییەکانی نێوان خاک و وڵاتە گەشەسەندووەکان، وەک ڕۆڵی هەندێک بەربەستی سرووشتی چیاکان، زەلکاوەکان، ڕووبار و دەریاچەکان، لێوارەکان، لێژییەکان. لە پاراستنی وڵاتە گەشەسەندووەکان وەک سنوور، پەیوەندییەکی تری نێوان خاک و دەوڵەت ئاسانی پەیوەندی لە دڵەوە بۆ پەراوێز، بە واتایەکی تر، کاریگەری ناوەند یان پایتەختی دەوڵەت لە پەیوەندی لەگەڵ بەشەکانی تری خاکی دەوڵەت. هەرچەندە ئەم بۆچوونە مێژووییە تیشک دەخاتە سەر ڕەوتی مێژووی سیاسی دەوڵەت، بەڵام بەهای زۆربەی توێژینەوەکان لە جیۆپۆلەتیکی مێژوویی پەیوەستە بە لێکدانەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو لە ڕووی هەلومەرجە سرووشتی و تەکنەلۆژیاییەکانەوە کە تێیدا ڕوویانداوە، پەیوەندییەکانی دەوڵەتەکان، کەسایەتی فەرمانڕەوا و سەرکردەکان لە چوارچێوەیەکی کاتێکی دیاریکراودا. لە کاتێکدا پڕە لە پارادۆکس و هەلومەرجی ئاڵۆزی پەیوەندییەکانی مرۆڤ و زەوی لە ئەنجامی گۆڕانکاری تەکنەلۆژیا لە لایەک و ئایدیۆلۆژیا لە لایەکی ترەوە. بۆیە پێویست ناکات مێژووی جوولەکەکان و دەوڵەتە جوولەکەکان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن بزانین بۆ تێگەیشتن لە ڕەگ و هەلومەرج و ئاراستەی کێشەی ئێستای فەلەستین. ئەمڕۆ بەسە کە زیاتر لە دوو هەزار ساڵ هەیە لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا لە ناوچەی جوگرافیای فەلەستین جیا دەکاتەوە و جیاوازی کات گرنگییەکی گەورەی هەیە لە توێژینەوەی مرۆڤایەتیدا چونکە مرۆڤ لە بوونیادنانی ئابووری و کۆمەلایەتی و سیاسیدا نموونەیی نییە، واتە وەک شانشینی مێروولە و هەنگەکان نییە کە پێکهاتەکەیان ملیۆنەها ساڵە نەگۆڕاوە.فاکتەری کاتی کاریگەری زاڵ لەسەر شوێن هەیە، نەک بەو مانایەی کە شوێن دەگۆڕێت، بەڵکو پەیوەندییەکانی شوێن ئەوانەن کە دەگۆڕن، جیهان زۆر جیاوازە لەوەی کە دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر ناسراوە، ئەو وڵاتانەی لە ڕابردوودا هەبوون، بەتەواوی نەماون و هێزی نوێی جیهانی جێگەی گرتەوە و، پەیوەندی جیهانی و مەعریفەی تەکنەلۆژیای جیاوازە لەوەی کە لە ڕابردوودا بوون. بەکورتی دابڕانێکی ئابووری مێژوویی و جوگرافی و بنەماڵەیی و كولتووریی بەتەواوی جیادەکاتەوە و جیادەکاتەوە لەنێوان ئەوەی هەبووە و ئەوەی لە خاکی فەلەستین ڕوودەدات بۆیە جوگرافیای سیاسی کێشەی ئێستای فەلەستین دەبێت بەتەواوی جەخت لەسەر واقیعی ئەمڕۆ و پەیوەندییەکانی خەڵک و وڵاتانی ناوەوە و دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکات ئەمە پەیوەندی بە کاریگەرییە ئابوورییەکانی عەرەب و جوولەکەکان لەسەر ئاستی ئابووری جیهان و ڕادەی جەمسەرگیری و لایەنگری ڕای گشتی جیهانی لە هەر وڵاتێکدا بۆ یەکێک لە لایەنەکانی ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و چەندین هۆکاری دیکە. ڕاستیەکە ئەوەیە کە هەندێک لە لایەنگرانی میتۆدی مێژوویی لە خوێندنەکانیاندا یاسا و پرەنسیپی گشتی دادەمەزرێنن کە وڵاتان لە گەشەکردن و فراوانبوونیاندا ملکەچی ئەوەن، بەڵام ئەم یاسا و پرنسیپانە مەترسیدارترین خلیسکاندن پێکدەهێنن کە جیۆپۆلەتیک کۆتایی پێدەهێنێت، چونکە ئەوان ئاڕاستە و ئارەزوو و تەوەرەکانی گەشەکردن و فراوانبوون دیاری دەکەن و پێویستیان پێیەتی کە دەوڵەت لە گەشەکردنیدا لێی لانادات.
میتۆدی پیشە؛ ئەم بۆچوونە پەیوەستە بە لێکۆڵینەوە لە ئەرکی هەرێمێک یان هەرێمێک وەک یەکەیەکی سیاسی و هەر هەرێمێک یان یەکەیەکی سیاسی لە چەند یەکەیەکی سیاسی بچووکتر پێکدێت کە ملکەچی دەسەڵاتی یەکە گەورەکەن و دەبێت بەشە سیاسییە بچووکەکان بە تووندی بە دەوڵەتەوە گرێ بدرێن نەک بە یەکتری یان بە دەوڵەتێکی دەرەکیەوە، بۆیە بۆ ئەوەی دەوڵەت ئەرکەکانی خۆی بە تەواوی جێبەجێ بکات، پێویستە یەکێتی سیاسی هەموو بەشەکانی دەوڵەت ڕوون و بەهێز و هاوئاهەنگ بێت لە هەموو بوارەکانی ژیانی ئابووری و ستراتیجی و لە پەیوەندییەکانی دەوڵەت بە گشتی لە وڵاتانی بیانی، کەواتە، بۆچوونی کرداری جەخت دەکاتە سەر لێکۆڵینەوە لە هێزە ناوەندییەکانی دەوڵەت، یان ناوەندەکانی بەهێزکردنی دەوڵەت، یان ئەوانەی کە دەبنە هۆی لاوازییەکی دیاریکراو لە ڕووی شوێن و شوێنەوە. ئەرکی دەوڵەت لە بواری بازرگانی دەرەکیدا پاراستنی هاوسەنگی بازرگانییە لە بەرژەوەندی دەوڵەت و بەرهەمە نەتەوەییەکاندا و، بەم هۆیەشەوە هەر دەوڵەتێک یاسای خۆی لەسەر بازرگانی دەرەکی دەسەپێنێت، ئەم یاسایانە بریتین لە یاسای گومرگ، یارمەتی دابینکراو بۆ هاندانی هەندێک هەناردەکردن، و یاسادانان کە ڕێگری لە هاتنە ژوورەوە و چوونە دەرەوەی هەندێک کاڵا دەکات. بۆ نموونە، ئارەزووی بەریتانیا بۆ بەبازاڕکردنی کاڵاکانی، بەتایبەتی ئۆتۆمبێل و ماددە کیمیاوییەکان، بۆ ڕۆژئاوای ئەوروپا دەبێتە هۆی چوونە ناو بازاڕی هاوبەشی ئەورووپا، هەرچەندە ئەمە پەیوەندییە بازرگانییەکانی بەریتانیا لەگەڵ ئەمریکا لاواز دەکات و وادەکات ملکەچی یاساکانی هاوپەیمانی ئابووری ئەوروپا بێت نەک بەرژەوەندییەکانی خۆی.بە شێوەیەکی گشتی، یاساکانی بازرگانی هەموو جۆرەکانی بەرهەمهێنەران لە یەک وڵاتی فرە بەرهەمهێندا ڕازی ناکات، بۆ نموونە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا باجی گومرگی لەسەر هاوردەکردنی زیاد کردووە بەرزبوونەوەی نرخی کراسی ئەمریکی دەبێتە هۆی فراوانبوونی بازاڕی کاری ئەمەریکا لە ڕۆژهەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەهۆی ناوبانگی پیشەسازی و زیادبوونی بەرهەمەکەی دوای نەمانی ڕکابەرە ژاپۆنییەکان، بەڵام ئەم ئەنجامە باشە لە بەشی ڕۆژهەڵات هاوتای نییە لە ناوچەی کەناری باکووری ڕۆژئاوا. نمونەیەکی تر تەواو پێچەوانەکەیە: خەڵکی کەناری باکووری ڕۆژئاوای ئەمریکا داوا لە حکومەت دەکەن یاسایەک دەربکات بۆ پاراستنی پیشە و بەرهەمی ماسی ئەمریکی لەم ناوچەیە لە کێبڕکێی ماسی تونەی ژاپۆنی و سەلەمونی ژاپۆنی بۆیە ڕەزامەندی ناوچەیەک یان پیشەسازییەک دانیشتوانی هەموو ناوچەکانی وڵات یان هەموو پیشەسازیەکانی ڕازی ناکات. یارمەتی ئەمریکا بۆ ژاپۆن. بە واتایەکی تر، ئەم یارمەتییە ئەمەریکاییە سوود بە خەڵکی ناوچەکانی ناوەڕاست دەگەیەنێت و توانای بەرهەمهێنانیان زیاد دەکات، لە کاتێکدا خەڵکی ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بە ناڕەزایی سەیری یارمەتیەکانی ئەمریکا بۆ ژاپۆن دەکەن، چونکە ئەم یارمەتییە توانای ژاپۆن بۆ کێبڕکێکردن لەگەڵ بەرهەمەکانیان زیاد دەکات.
“چەمکی ستراتیجی جیۆگرافی”
دەستەواژەی جیۆستراتیجی لە دوو بڕگە پێکهاتووە، کە بریتین لە (Geo) بە مانای زەوی و (Stratage) بە مانای ستراتیجی، بەڵام ستراتیجی لێرەدا ئاماژە بە چەمکە کۆنەکەی ناکات، کە ئاماژە بە پلاندانانی سەربازی دەکات لە بواری جێبەجێکردندا. بە پلاندانانی سیاسی و ئابووری و سەربازی پێناسە دەکرێت کە پەیوەندی بە ژینگەی سرووشتییەوە هەیە لە ڕووی بەکارهێنانیەوە لە شیکردنەوە یان تێگەیشتن لە کێشە ئابووری و سیاسیەکانی کاراکتەری نێودەوڵەتی، هەندێک لە بیرمەندان مشتومڕیان لەسەر ئەوە زانستە کە بایەخ دەدات بە لێکۆڵینەوە لە شوێنی ستراتیژی دەوڵەت و ڕادەی کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتان و دیاریکردنی هێز و پێگەی لە ئاشتی و جەنگدا بەڵام لە سنووردارکردنی چەمکی جیۆستراتیجی بۆ شوێنەکە کە ڕێگری لە گشتگیریی دەکات و تواناکەی سنووردار دەکات کە بووە هۆی سەرهەڵدانی چەند هەوڵێکی جددی بۆ جیاکردنەو ەی جیۆستراتیجی لە جیۆپۆلەتیک بەهۆی جیاوازی نێوانیان لە ڕووی دەوڵەت و ناوچەکەوە دەوڵەت یەکەی سەرەکی شیکردنەوەیە لە جیۆپۆلەتیکدا، لە کاتێکدا هەرێم یەکەی بوونیادنانی ڕۆشنبیرییە لە جیۆستراتیجی و، لە ڕووی کردارییەوە جیۆپۆلەتیک جووڵهی دەوڵەت لە ناوچەکەدا دەکۆڵێتەوە، لە کاتێکدا جیۆستراتیجی تایبەتمەندییەکانی و ڕادەی کاریگەرییان لەسەر ناوچەکە دەکۆڵێتەوە. لە ڕاستیدا، فراوانبوونی بازنەی جیۆپۆلەتیک بە گوێرەی چەمکی فراوان و بواری فراوانی پێویستی بەپەلە بە زاراوەیەکی تر نیشان داوە کە گونجاو بێت بۆ گرنگی گەورەی لە بواری پەیوەندییە نەتەوەیی و نێودەوڵەتییەکان بە گشتی، بۆ نموونە، کاتێک پەیوەندی شوێنەکە بە بازرگانی دەرەکی یان هاوپەیمانی سەربازی، یان کاریگەری سرووشتی سنوورەکان لەسەر تێکەڵبوونی کولتووری، یان تۆپۆگرافیای ئابووری لەبەرچاو دەگرین، دەبینین هەموویان بە دینامیکی دەناسرێتەوە، کە هەموویان نزیکن لە توێژینەوەی سیاسەت و پلاندانان و، بەکورتی. نوێنەرایەتی جوگرافیای کارپێکراو دەکەن لە بواری کاردا یان جیۆستراتیجی. بەگوێرەی زاراوەکە. لەوەتەی چەمکی ستراتیجی لە پلاندانانی سەربازی تێپەڕیوە بۆ کاری ئابووری و سیاسی، واتە هەموو لایەنەکانی پلاندانانی سەربازی و ئابووری و سیاسی لە چوارچێوەی پراکتیکی یان جێبەجێکراویدا و هەروەها پلانی سیاسی و ئابووری و سەربازی کە گرنگی بە ژینگەی سرووشتی دەدات لە ڕووی بەکارهێنانیەوە لە شیکردنەوە و تێگەیشتن لە کێشە ئابووری و سیاسییەکان. کاراکتەری نێودەوڵەتی، لێرەوە دەتوانین تێبینی ئەوە بکەین کە جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان جیۆستراتیجی و جیۆپۆلەتیک لە ڕووی ناوچەییەوە، چونکە ناوچە جیۆستراتیجییەکان فراوانبوونێکی جیهانییان هەیە و لەوانەیە زیاتر لە کیشوەری جیهان بگرێتەوە، لە کاتێکدا ناوچەی جیۆپۆلەتیک گوزارشت لە یەکێتی بارودۆخی جوگرافیای ئەو ناوچەیە دەکات کە دایدەپۆشێت، بەو مانایەی کە ڕووبەرێکی بچووکترە لە هاوشانی خۆی کە ناوچەی جیۆستراتیجی. بوارەکانی جوگرافیای سیاسی زانستی جوگرافیای سیاسی بایەخ بە ڕووخساری سیاسی و جوگرافیای سەرتاسەری جیهان دەدات چونکە ئەم بوارە بە ئاڵۆزترین بەشی جیهان دادەنرێت بەهۆی دابەشبوونی ئاشکرای زەوی و دابەشبوونی بۆ ژمارەیەک یەکە سیاسییەکان و جیاوازی نێوانیان لەڕووی قەبارەی کاداسترا و دانیشتوانەوە و چەند لقێکی زانستی لێوە لق وەردەگرن کە گرنگترینیان جیۆپۆلەتیکیە بەڵام جیاوازی هەیە لە بابەتی هەریەکەیان، سەرەڕای ئەوەش، جیۆپۆلەتیک گرنگی بە پێویستی بەردەوامبوون لەگەڵ دوایین دەرکەوتەکانی گۆڕان دەدات کە لە نێو یەکە سیاسییەکاندا ڕوو دەدەن، چ لە ڕووی دانیشتوان، سەرچاوەکان، یان پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان وڵاتان، و لەسەر بنەمای ئەمانەی سەرەوە، پەیوەندییەکی نزیکی بە جۆرەها زانستی ترەوەیە، چ سرووشتی بێت یان شارستانی، یان ئابووری. جوگرافیای سیاسی یەکێکە لە زانستە ئەکادیمییە تازە دامەزراوەکان و ئەڵمانییەکان لە ساڵی 1897 دا دۆزیویانەتەوە کە جوگرافیای ئەڵمانی فریدریش راتزێل بە وردی لە کتێبەکەیدا بە ناوی جوگرافیای سیاسی پێشکەشی کردووە و کتێبەکە چەمکی جۆراوجۆری پەیوەست بەو بابەتە لەخۆ دەگرێت وەک جوگرافیای کۆلۆنیاکان و جوگرافیای هەڵبژاردن و نەتەوە لە ڕووی لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەوڵەت، جیۆپۆلەتیک توانای جوگرافیای دەوڵەت دەخوێنێت و، جیۆپۆلەتیک خۆی بە واقیعەوە سەرقاڵ دەکات. لە کاتێکدا جیۆپۆلەتیک گرنگی بە گەڕان بەدوای ئەو پێداویستییانە دەدات کە دەوڵەت پێویستی پێیەتی بۆ گەشەکردن، تەنانەت ئەگەر لە دەرەوەی سنوورەکانیش بێت، جیۆپۆلەتیک ئامانجەکانی خۆی بۆ داهاتوو تەرخان دەکات.
