“پێشەکی”
کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ئێستەدا بە یەکێک لە هەستیارترین قۆناغەکانی مێژووی خۆیدا تێدەپەڕێت. دوای زیاتر لە چوار دەیە لە دەسەڵاتداریەتی، ئەم سیستەمە سیاسییە بەرەوڕووی کۆمەڵێک قەیرانی کەڵەکەبووی نێوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی بووەتەوە کە پێکەوە ئاڵۆزییەکی بێوێنەیان دروستکردووە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا ئێران بەرەو گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی دەڕوات، یان سیستەمەکە توانای خۆگونجاندن و مانەوەی هەیە لە ڕێگەی سەرکوت و مانۆڕی سیاسییەوە؟ لەم نووسینەدا هەوڵ دەدرێت لە ڕێگەی شیکردنەوەی فاکتەرە سەرەکییەکانی وەک پرسی جێنشینی، دۆخی ئابووری، جووڵانەوە کۆمەڵایەتییەکان و سیاسەتی دەرەوە، داهاتووی ئەم وڵاتە تا ڕادەیەک وێنا بکرێت.
“تەوەرەی یەکەم؛ پرسی جێنشینی و گۆڕانی پێکهاتەی دەسەڵات”
یەکێک لە گرنگترین و هەستیارترین پرسەکان کە ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر داهاتووی ئێران هەیە، پرسی جێنشینیی عەلی خامنەیی، ڕێبەری ڕێژیمە. بە لەبەرچاوگرتنی تەمەنی ناوبراو، سیناریۆکانی دوای نەمانی ئەو بووەتە جێگەی مشتومڕی ناوەندە ستراتیژییەکان. لە ئێستادا دوو سیناریۆی سەرەکی لە ئارادان. سیناریۆی یەکەم بریتییە لە گواستنەوەی دەسەڵات بۆ کەسایەتییەکی نزیک لە بازنەی ئێستەی دەسەڵات، کە لەم نێوەدا ناوی “موجتەبا خامنەیی” وەک بەهێزترین بژاردە دەهێنرێت. ئەمەش ئاماژەیە بۆ هەوڵێک بۆ بەمیراتکردنی دەسەڵات لە نێو بنەماڵەی ڕێبەردا، کە دەکرێت ناڕەزایەتیی نێوخۆیی لێ بکەوێتەوە، تەنانەت لە نێو بەشێک لە پیاوانی ئایینیی قوم و نەجەفیشدا. سیناریۆی دووەم و مەترسیدارتر، بەهێزبوونی ڕۆڵی سپای پاسدارانە لە دیاریکردنی ڕێبەری داهاتوو. زۆرێک لە چاودێران پێیان وایە کە ئێران بەرەو مۆدێلێکی “سەربازی-ئەمنی” دەڕوات، کە تێیدا دامەزراوە ئایینییەکان دەبنە ڕووکەشێک و دەسەڵاتی ڕاستەقینە دەکەوێتە دەست فەرماندە سەربازییەکان. ئەم گۆڕانکارییە دەکرێت سروشتی کۆماری ئیسلامی لە سیستەمێکی تئۆکراسییەوە بۆ دیکتاتۆرییەکی سەربازیی ڕووت بگۆڕێت، کە ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان و سیاسەتی دەرەوە دەبێت.
“تەوەرەی دووەم؛ داڕمانی ئابووری و ناکارامەیی سیستەم”
ئابووریی ئێران بە دەست کۆمەڵێک نەخۆشیی درێژخایەنەوە دەناڵێنێت، کە چارەسەرکردنیان لە چوارچێوەی سیستەمی ئێستادا ئەستەم دەنوێنێت. گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان، بەتایبەتی سزاکانی ئامریکا، بڕبڕەی پشتی ئابووریی ئێرانیان شکاندووە، بەڵام هەموو کێشەکە لە دەرەوە نییە. گەندەڵیی سیستماتیک (Systemic Corruption) و بەفێڕۆدانی سامان لە پرۆژە سەربازییەکان و پاڵپشتیکردنی گرووپە چەکدارەکان لە دەرەوەی وڵات، وای کردووە کە داهاتی وڵات نەتوانێت پێداویستییە سەرەتایییەکانی هاووڵاتییان دابین بکات. هەڵاوسانی بەرز، دابەزینی بەردەوامی بەهای تمەن، و بێکاریی بەربڵاو بوونەتە هۆی دروستبوونی چینێکی فراوانی هەژار. چەمکی “ئابووریی بەرگری” (اقتصاد مقاومتی) کە خامنەیی بانگەشەی بۆ دەکات، لە واقیعدا شکستی هێناوە. پشتبەستنی تەواوەتی بە هەناردەکردنی نەوت (کە ئێستا بە نرخی هەرزانتر بە چین دەفرۆشرێت) و نەبوونی وەبەرهێنانی بیانی، ئێرانی خستووەتە دۆخێکەوە کە ناتوانێت ژێرخانی ئابووریی خۆی نوێ بکاتەوە. ئەم دۆخە ئابوورییە وەک “بۆمبێکی تەوقیتکراو” وایە و هەر کاتێک دەکرێت ببێتە هۆی تەقینەوەی جەماوەریی بەرفراوان، هاوشێوەی ئەوەی لە خۆپیشاندانەکانی ساڵانی ڕابردوودا بینرا.
“تەوەرەی سێیەم؛ شکانی بەربەستی دەروونی و جووڵانەوەی کۆمەڵایەتی”
شۆڕشی “ژن، ژیان، ئازادی”، کە لە دوای گیان لەدەستدانی “ژینا ئەمینی” سەری هەڵدا، خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەدا. بۆ یەکەمجار، داواکارییەکان تەنیا بۆ چاکسازیی ئابووری نەبوون، بەڵکوو ڕاستەوخۆ بەئامانجگرتنی شەرعییەتی سیستەم و بنەما ئایینییەکانی بوو. نەوەی نوێی ئێران (Gen Z)، کە جیاواز لە نەوەکانی پێشوو لە ڕێگەی ئینتەرنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە پەیوەندیی بە جیهانی دەرەوە هەیە، بە هیچ شێوەیەک ئایدۆلۆژیای ویلایەتی فەقیهـ قەبووڵ ناکات. شکانی بەربەستی ترس و ڕەتکردنەوەی حیجابی زۆرەملێ وەک سیمبۆلی دەسەڵات، نیشانەی ئەوەیە کە سیستەمەکە “هێزی نەرمی” (Soft Power) خۆی لە دەست داوە و بۆ مانەوە تەنیا پشت بە “هێزی ڕەق” و سەرکوت دەبەستێت. ئەم دابڕانە قووڵەی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگە (State-Society Rift) بەردەوام دەبێت. کۆمەڵگەی ئێران بەرەو سێکۆلاربوونی زیاتر دەڕوات، لە کاتێکدا دەسەڵات هەوڵ دەدات توندڕەوانەتر مامەڵە بکات. ئەم دژبەرییە لە داهاتوودا پێکدادانی گەورەتری لێ دەکەوێتەوە و ئەستەمە حکوومەت بتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەبێ ڕەزامەندیی زۆرینەی خەڵک بەردەوام بێت.
“تەوەرەی چوارەم؛ سیاسەتی دەرەوە، ڕۆژهەڵات یان ڕۆژئاوا؟”
لە ڕووی سیاسەتی دەرەوە، ئێران ستراتیژیی “ڕووکردنە ڕۆژهەڵاتـ”ـی هەڵبژاردووە. پتەوکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ چین و ڕووسیە، بەشێکە لە هەوڵی مانەوەی سیستەمەکە لە دژی گوشارەکانی ڕۆژئاوا. بەشداریکردنی ناڕاستەوخۆ لە جەنگی ئۆکرانیا لە ڕێگەی ناردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ ڕووسیە، ئێرانی زیاتر لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی گۆشەگیر کردووە و ئەگەری زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ئەتۆمیی (JCPOA) زۆر کەم کردووەتەوە. لەلایەکی دیکەوە، “میحوەری مەقاومەت” کە ئێران ساڵانێکە سەرمایەگوزاریی تێدا دەکات، تووشی لەرزین بووە. شەڕی غەززە و تێوەگلانی گرووپە پاشکۆکانی ئێران لە ناوچەکە، مەترسیی بەرەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئیسرائیل و ئامریکا زیاد کردووە. ئەگەرچی ئێران هەوڵ دەدات شەڕەکە لە سنووری وڵاتەکەی خۆی دوور بخاتەوە، بەڵام ئەم سیاسەتە تێچوویەکی زۆری هەیە و ڕەنگە لە هەر ساتێکدا کۆنترۆڵی لەدەست دەربچێت. ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ سعوودیە هەنگاوێکی تاکتیکی بوو بۆ کەمکردنەوەی گوشارەکان، بەڵام متمانەی ستراتیژی لە نێوان تاران و وڵاتانی کەنداو بوونی نییە. داهاتووی پێگەی هەرێمیی ئێران بەندە بە توانای وڵاتەکە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی لە نێوان پاڵپشتیکردنی بریکارەکانی و دوورکەوتنەوە لە جەنگێکی وێرانکەر.
“سیناریۆکانی داهاتوو”
بە پشتبەستن بەم شیکارییانە، دەکرێت سێ سیناریۆی سەرەکی بۆ داهاتووی ئێران وێنا بکرێت؛
١. سیناریۆی درێژەپێدان بە دۆخی ئێستا (Status Quo) بەڵام بە شێوازێکی سەربازیتر؛ لەم سیناریۆیەدا، سوپای پاسداران دەسەڵاتی تەواو دەگرێتە دەست. سەرکوتکردنی نێوخۆیی توندتر دەبێتەوە، ئینتەرنێت بەتەواوی کۆنترۆڵ دەکرێت و یان ماوە ماوە دەبڕدرێت و ئابووریی وڵات زیاتر دەبێتە ئابوورییەکی سەربازی. ئەمە چارەسەریی کێشەکان ناکات، بەڵام ڕەنگە تەمەنی سیستەمەکە بۆ چەند ساڵێکی تر درێژ بکاتەوە. ئەمە سیناریۆیەکی “مانەوەی زۆرەملێـ”ـیە.
٢. سیناریۆی داڕمان یان گۆڕانکاریی ڕادیکاڵ؛ بەهۆی گوشاری ئابووریی تاقەتپڕووکێن و ڕووداوێکی کتوپڕ (وەک مردنی ڕێبەر)، شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایەتی سەر هەڵدەدات کە هێزە ئەمنییەکان توانای کۆنترۆڵکردنیان نابێت یان بەشێک لە هێزەکان لە فەرمان دەردەچن. ئەمە دەکرێت ببێتە هۆی ڕووخانی سیستەمەکە یان گۆڕانی بۆ سیستەمێکی دیکە. ئەم ئەگەرە هەرچەندە پڕە لە مەترسیی بشێوی، بەڵام بەهۆی قووڵبوونەوەی کەلێنی نێوان دەسەڵات و خەڵک، ڕۆژ بە ڕۆژ ئەگەرەکەی زیاتر دەبێت.
٣. سیناریۆی سازش و “نەرمشی پاڵەوانانە”؛ ئەمە کەمترین ئەگەری هەیە لە ئێستادا. بریتییە لەوەی کە بەشێک لە ئهقڵییەتی نێو سیستەمەکە بگاتە ئەو بڕوایەی کە بۆ مانەوە پێویستە سازش بۆ ڕۆژئاوا بکەن لە دۆسیەی ناوکی و مووشەکیدا و لە نێوخۆشدا هەندێک ئازادیی کۆمەڵایەتی بدەن، بەڵام بەهۆی ئەوەی کە ناوکی دەسەڵات (Hardliners) پێیان وایە هەرچەشنە پاشەکشەیەک دەبێتە هۆی ڕووخانی تەواوی سیستەمەکە، ئەم سیناریۆیە ئەستەمە ڕوو بدات.
“ئەنجام”
ئێران لە بەردەم چوارڕێیانێکی چارەنووسسازدایە. مۆدێلی حوکمڕانیی ئێستا گەیشتووەتە قۆناغی لیپاولیپیی خۆی و توانای بەرهەمهێنانەوەی ڕەوایی نییە. هەموو ئاماژەکان (ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی) دەریدەخەن کە دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام نابێت. داهاتووی ئێران بەندە بە کێبڕکێی نێوان “توانای سەرکوتکردنی دەسەڵات” و “توانای بەرگەگرتنی کۆمەڵگە”. هەرچەندە دەسەڵات خاوەنی چەک و پارەیە، بەڵام لەدەستدانی سەرمایەی مرۆیی و کۆمەڵایەتی، و دژایەتیکردنی زۆرینەی خەڵک، وای کردووە بناغەکانی ئەو دەسەڵاتە لەرزۆک بێت. بە ئەگەری زۆرەوە، قۆناغی داهاتووی ئێران ئەگەریش ئامریکا هێرش نەکات و نەڕووخێت و دوای مردنی خامنەیی، قۆناغێکی پڕ لە ململانێ و ناسەقامگیری دەبێت. ئەگەر سپای پاسداران بتوانێت دەسەڵات قۆرغ بکات، ئێران دەبێتە دەوڵەتێکی ئەمنی-سەربازیی هاوشێوەی کۆریای باکوور، بەڵام بە تایبەتمەندیی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستەوە. ئەگەر گوشارە جەماوەرییەکان لەگەڵ قەیرانی ئابووری یەک بگرنەوە، ئەوە گۆڕانکاریی بنەڕەتی دوور نییە و ئەوەی ڕوونە، ئێران ناتوانێت بەو میکانیزم و ئهقڵییەتەی ئێستەیەوە بەرەو داهاتوو هەنگاو بنێت بێ ئەوەی تووشی بوومەلەرزەی سیاسی ببێت.
