“لە ٢٠٢٦ بەسەرەوە تەنیا قۆناغێکی نوێیە؛ رۆژئاڤا دەستپێکی پیلانگێڕییە لە دژی کورد”
لەناو گۆڕانکارییە خێراکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەوەی لە دەوروبەری ڕۆژاڤا لە سوریا ڕوودەدات، ڕووداوێکی نامۆ و بێ پەیوەست و گۆشەگیر نییە، بەڵکو بەشێکە لە نەخشەیەکی ناوچەیی هەرێمی فراوانتر بۆ داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز و کایەکانی هەژموون لەسەر بەش و بڕ و خواستەکانی گەلی کورد. ئەم نەخشەیە تەنیا لە سوریادا قەتیس نابێت، بەڵکو بۆ هەرێمی کوردستان لە ئێرق، رۆژهەڵاتی کوردستان و تەنانەت کاریگەری لەسەر پڕۆسەی ئاشتی لە تورکیاشدا دەبێت. واتا ئەم رووداوانە دەکرێت وەکو قۆناغێکی نوێ لێکبدرێنەوە بۆ نەهێشتنی خواست و دەستکەوت و هەبوونی سیاسی و کەلەپوری کورد لە سەرانسەری ناوچەکەدا.
“ڕۆژئاڤا وەک خاڵی دەستپێک؛ ئێستا رۆژئاواڤا سبەینێ هەرێمی کوردستان”
هەبوونی رۆژئاڤا بۆ ئاسایشی هەرێمی کوردستان یەکجار گرنگە؛ ڕۆژاڤا بەرجەستەی نمونەیەکی ئەرێنی خۆبەڕێوەبەری و سەروەری جەماوەری دەکات کە لەسەر بنەمای بەشداری فراوانی پێکهاتەکانی کۆمەڵگە بە بێ جیاوازی دامەزراوە (بە لایەنی کەم لە رووی نەژادی و ئایینی و کۆمەڵایەتی، نەک ئایدۆلۆژی) و تەواو جیاوازە لە نمونەی تاکڕەوی دەوڵەتی ناوەندی سوریای عەرەبی. هەرچەندە رۆژئاڤا جێگەی بایەخ کورد خۆی و رۆژئاوا و گەلانی ئازادیخوازە، بەڵام تەواو جێگەی نیگەرانی وڵاتانی هەرێمییە و بە تاقیکردنەوەیەکی مەترسیداری دەزانن، بە تایبەت ئەگەر سەر برگێت و بە دیفاکتۆ بناسرێت. ئەو وڵاتانە راشکاوانە ئەو نمونەیەی رۆژئاوا لە تەک باشوور بە هەڕەشەی رژد لەسەر مەیل و خواستی پاوانخوازی نەژاد-ناوەندی دەوڵەت-نەتەوەکانی خۆیان دەزانن و نەمانەوەی بە تاکە چارەسەر دەبینن. لە کاتێکدا لە رووی ئەمنی رۆژئاڤا پاڵپشتێکی مەزنی هەرێمی کوردستان ئەگەر تەنیا لە رێگەی پاراستنی سنوورەکانیش بێت. لە نێوەخۆش رۆژئاڤا وەکو زۆربەی وکرد، کراوە و دۆستانە بووە بەرامبەر بە ئەویدی، ئەمەش وای کرد لە دوو رووە وە زیانی پێبگات: یەکەم پێکهاتەی خۆسەری رۆژئاڤا دژی گەرانەوە یان رۆڵی بەرجاوی پارتە نەتەوەییە کوردییەکان بووە لە رۆژئاڤا. دووەمیش؟: لە خۆگرتنی عەرەب لە ناوچە عەرەبنشینەکان یان بەحەرەببووەکان ئەوانەی وەکو بۆمبی چندراو لەدەست دەردەچن و دەرجوون و دەبنە زیانی دیکەی راستەوخۆ بۆ سەر رۆژئاڤا. ئەگەر وردتر و لە رووی تیۆرییەوە شیکردنەوەی بۆ بکەین، شەڕەکانی ئەم دواییەی سوپای سوریا و هێزە کوردییەکان تەنیا ململانێی سەربازی نەبوون، بەڵکو پێکدادانی نمونەکانی دەسەلات بوون لە سوریای دوای-ئەسەد، پێکدادان لەسەر سەروەری، ناسنامە و سیستەمی سیاسی بوو. هەوڵەکان بۆ جڵەوکردنەوەی ناوچە دەوڵەمەندەکان بە سامانی نەوت و کانزاکان و ستراتیژییە سەربازییەکان ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ئامانجکردنەکە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ستراتیژییەکی ناوەندیی سوریا بە راوێژی وڵاتانی هەرێمی و کەنداو بۆ دووبارە کێشانەوەی نەخشەی دەسەڵات و جڵەوکردنەوەی سنوورە دەستکردەکانی کۆڵۆنیالیزم لە سوریا.
“قوناغی دووەم؛ بە ئامانجگرتنی هەرێمی کوردستان لە رێگەی تێکدانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و سیاسی و هەموواری دەستوور”
نەیارە هەرێمییەکان گرەو لەسەر پاساوی برایەتی و ئایین دەکەن، نەیارە هەرێمییەکان بەرهەڵستکارە ناخۆجێیەکان و پێکهاتەکان لە دژی هەرێم بەکار دەهێنن، ئەگەر ڕۆژئاڤا هەڕەشە بێت بۆ سەر ڕژێمە ناوەندییەکەی سوریا بکات، ئەوا هەرێمی کوردستان ئەڵقەیەکی دیکەی ئەو زنجیرەیەیە کە دەیانەوێت بیپچڕێنن. لەدوای ڕێککەوتنەکانی ساڵی 2003ەوە، هەرێم خەباتی بۆ هاوسەنگکردنی ئۆتۆنۆمی لەگەڵ دەسەڵاتی بەناو فیدڕاڵی بەغدا کردووە، بەڵام تا ئێستا ئەو بڕوایە لە بەغدا نەئافراوە وەکو هاوبەش تەماشا بکرێت، ناوە ناوە لەگەڵ کەمبوونی هەژموون یان کاریگەری دەرەکی، فشارەکان لە بەغدا بۆ پەراوێزخستنی کورد زیاتر بوون. لەو نیوانە بڕینی بوودجە و مووچە و فشارە ئابوورییەکان زیاتر بوون بۆ سەپاندنی سنووری نوێ بەسەر هەرێمدا، جا چ لە ڕێگەی هەوڵی جڵەوکردنی دەروازە سنوورییەکانەوە بێت، سنووردارکردن بۆ بەڕێوەبردنی ژیرخان و وزە، یان ناساندنی پێناسی گومرگی و باجی زیاتر. ئەم فشار و گوشارانە لە هیچەوە سەرچاوەیان نەگرتووە، بەڵکو هاوکاتن لەگەڵ خواستی هەندێک لە زلهێزە هەرێمییەکان بۆ چەسپاندنی دەوڵەتێکی ناوەندی بەهێز لە بەغدا کە پەیوەندی نێوان ناوەند و وڵاتانی هەرێمییش لەسەر ئەو بەرژەوەندییە هاوبەشە، کە لاوازکردنی بوونی سیاسی کوردە، لە قاڵب بدەنەوە. لەو چوارچێوەیەشدا ناکرێت ڕووداوەکانی ڕۆژئاڤا لەو نیگەرانییانە جیا بکرێنەوە، کە هەوڵەکانی ئێراق بەردەوامن تا زیاتر دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان بەرتەسک بکاتەوە و خواستە سیاسی و ئابوورییەکانی تێکبدات.
“سێیەم؛ تورکیا و پرۆسەی ئاشتی و ئەگەری داڕمان”
تەنانەت پڕۆسەی ئاشتی لە تورکیا لەگەڵ بزووتنەوەی کورد کە لە دەیەی ڕابردووەوە چەندین قۆناغی تێپەڕاندووە، بە لەبەرچاوگرتنی هەنگاوەکانی حکومەتی ئەنقەرە بەرەو سیاسەتی ئەمنی ڕەق و مەرکەزی ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی جددی دەبێتەوە. دامەزراندنی میکانیزمی دانوستاندنێکی بەهێز یان بێتوانایی لە دروستکردنی متمانەی سیاسی بەردەوام بەو مانایەیە کە ئاسۆکانی ئاشتی دەتوانێت بە خێرایی ببێتە هۆی نوێبوونەوەی ململانێکان. بە دیوێکی دیکەش ئاشتی لە باکوور و جەنگ لە دژی کورد لە رۆژئاڤا هیچ لۆژیکی نیە. دەبێت ئەوە تێبگەین و روون بێت، ئەم رووداوانە لابەلا و گۆشەگیر نین، بەڵکو وەک بەشێک لە لۆژیکێکی ناوچەیی فراوانتر بیخوێنینەوە کە ئامانجی تێکدانی ئەزموونی سیاسی کوردە لە ئۆتۆنۆمی و سەروەری خۆجێی، جا چ لە سوریا، لە ئێراق، ئێران، یانیش تورکیا بێت. پەیوەندییەک هەیە لە نێوان هەوڵەکانی کەمکردنەوەی دەسەڵاتی کورد و سەپاندنی هەژموونێکی تاکلایەنە و ناوەندگەرایی، کە هاوتەریب دەبێت لەگەڵ بەرژەوەندی نەتەوە باڵادەستەکانی ئەو چوار وڵاتە بە پاساو یان ئامانجی دابینکردنی ئارامی سیاسی بۆ خۆیان لە رێگەی بێدەنگکردن و نەهێشتنی بوونی سیاسی کوردی. هیچ گومانیشم لەوە نیە، کە وێڕای فشارە نێودەوڵەتییەکان، تورکیا رێبەری پەکەکە بەڕێز عەبدوڵا ئۆجەلان وەکو دەرمانی سڕکەر بۆ پرۆسەی ئاشتی بەکار دەهێنێت و، وێڕای ئەوەی دۆخی وڵاتەکە جیاوازە، بەڵام بە بردنەوەی ئەگەریی گرەو لە رۆژئاڤا، بزاوتی کرانەوەش لەباکوور و وڵاتەکە دەگەڕێنێتەوە دواوە.
“چوارەم؛ ئێران و خۆڵەمێشی دوای ئاگر”
ئێران فشارەکان لەسەر بەرهەڵستکارانی کورد زیاتر دەکات؛ کورد لە ئێران لە چاوارچێوەیەکی داخراودا بە بێ دەستکەوتی سیاسی و فەرهەنگی و کەلەپوری بە پاساوی جیا دەخولیتەوە. بزاوتی سیاسی قەتیسە و بزاوتە فەرهەنگییەکانیش بەردەوام بە پیی دۆخی ناوچەکە و سەرقاڵی تاران لە هەڵبەز و دابەز دەبن. لەم دواییەش ولاتەکە دوو قۆناغی سەختی ناڕەزایی و خۆپشێاندانی جڵەو کردووە، ئەم جارەیان پێشبینیکراوە زیاتر خۆی رێکبخاتەوە و لە ترس بێت یان ئامانجێکی پێشووتری ستراتیژی، زیاتر بە سێ ئامانج کار بکات:
یەکەم:- فشارە لەسەر هەرێمی کوردستان و ئێراق لە ەبرامبەر هێزە کوردییەکانی رۆژهەڵات.
دووەم:- زیادکردنی بوونیس ەربازی لە رۆژهەڵات.
سێیەم:- چڕکردنەوەی هەوڵە هەرێمییەکان و بەرژەوەندی هاوبەشیان کە لە سەردەمی ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لەگەڵ تورکیا و ئێڕاق رێککەوتن و واژۆیان لەسەر کردبوو.
ئامراز و ئامانجەکانی هێزە هەرێمییەکان و لاوازکردنی کورد و هەبوونی سیاسی و ئابوورییان:-
– جڵەوکردنی دەروازە سنوورییەکان و ڕێڕەوی ئابووری:- درێژکردنەوەی باڵادەستیی بەسەر دەروازەکان و سنووردارکردنی توانستی ژیانی و ژیاری کورد و بەرتەسککردنەوەی جوڵەی ئابوری و هەبوونی سیاسی کورد.
– داڕشتنەوەی چوارچێوە دەستووری و دامەزراوەییەکان:- داڕشتنەوەی دەستوور و ڕێککەوتنە فیدراڵیەکان بۆ باڵادەستکردنی سەروەری حکومەتە ناوەندییەکان بەسەر هەرێمە کوردییەکاندا.
– هاوپەیمانییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان:- یەکخستنی هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ لاوازکردنی هەر تاقیکردنەوەیەکی خۆبەڕێوەبەری کورد.
– فشاری ئەمنی و سەربازی:- بەکارهێنانی سوپا و هێزە ئەمنییەکان بۆ سەپاندنی دەسەڵاتە ناوەندییەکان.
ئەم ئامراز و ئامانجانە ڕەنگدانەوەی لۆژیکێکی ناوەەندییە لە لایەن وڵاتە هەرێمییەکانەوە پەیڕەو دەکرێت و بەرجەستە دەکرێت. بە واتایەکی تر، خواستێکی ڕوون هەیە بۆ بنبڕکردنی هەر پڕۆژەیەکی سیاسی کە دەنگێکی سەربەخۆ و خۆڕێبەری و ئۆتۆنۆمی کوردی لێوە ببیسترێت.
“پێنجەم؛ پێشهاتەکان و هۆشداری”
ئەگەر ئەم دۆخە بەبێ پێداچوونەوە و بەخۆداچوونەوەی کوردستانیانەی ڕاستەقینه بەردەوام بێت، تێگەیشتنێکی قووڵ بۆ هاوکێشە هەرێمیی و ناوچەییەکان نەبێت و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش دەستوەستان بێت، دەرهاویشتە و پێشهات و ئەگەرەکانی ئەم دۆخە زۆر مەترسیدارتر دەبن. لە رۆژئاڤاش وێڕای ئەوەی خەبات و تێکۆشان هەبووە، بەڵام لە چوارچیوەی ستراتیژی برایەتی گەلان باجێکی زیاتر لە پێویست دراوە و بەرهەمداریش نەبووە و نابێت، هەر وەک لە هەڵگەڕانەوەی هۆزە عەرەبەکان تێبینی دەکرێت. ویڕای ئەمەش، ئەو گۆڕانکارییە نەرێنییانە هەڵوەشاندنەوەی هاوسەنگی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە سوریا و ئێراق و تورکیا و ءیران بەدوای خۆیاندا دەهێنن. هاوکات، پەرەسەندنی ململانێ ناوخۆییەکان بەدوای خۆیاندا دەهێنن وێڕای نەمانی ترووسکایی هەر دەرفەتێک بۆ بنیاتنانی سیستەمی دیموکراسی فرەلایەن لە ناوچەکە، وێڕای زیادبوونی دەستێوەردانەکانی دەرەکی بەهۆی بۆشایی ئەمنی و سیاسییەوە و کردنەوەی دەرچەی زیاتر بەڕووی قەیرانی فراوانتر. بە کورتی، ئەوەی ئیمڕۆ لە رۆژئاڤا روودەدات ڕووداوێکی لاپەڕگە نیە، بەڵکو تولەڕێی گۆڕانکارییەکی قووڵتره له ناوچەکە کە بە داڕشتنەوەی سنوورەکان و هەژموون و کاریگەرییەکان رەت دەبێت. لەمەش بێهیواتر هەبوونی خواستی ناوەندییە لە لایەن دەسەڵاتە نەژاد-ناوەندەکانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، ئەو وڵاتانەی کە کوردستانێکیان بۆ خۆیان هەیە و کوردستانێكێش بۆ کورد بە رەوا نابینن. ئەوەشی بۆ کورد گرنگە گەڕانەوەیە بۆ وتار و بیرکردنەوەی سیاسی کوردانە و کوردستانیانە، چونکە رووداوەکانی دوای داعش، ئەگەر رووداوەکانی دوای دابەشکردنی و کوردستانێش لەبەرچاو نەگرین، روونن برایەتی گەلان لە سیاسەتدا هەمان ریتۆریک و وتاری برایەتی باوەڕادارانە کە هیچ شتێکی بەرجەستەی لێ بەدینەکراوە و بەردەوام لە بەرامبەر کورد وەکو دەرمانی سڕکەر و هەڵخەلەتێنەر بەکار دەهێندرێن. گرنگە کورد بۆ کوردستانییبوون و کوردبوون لە دەستپێکدا بگەڕێنەوە و جیاوازییە ئایینی و مێژوویی و ئایدۆلۆژییەکان وەلا بنێن بە بێ ئەوەی هەڵەی نەتەوەکانی دیکە دووبارە بکەنەوە.
