دۆخی یەمەن؛ لە قەیران و ململانێوە بۆ ئەگەری لەتبوون

“پێشخانی قەیران و ململانێكان”

یەمەن وەك وڵاتێكی عەرەبی، یەكێكە لەو وڵاتانەی كە لە دوای 2011 سەقامگیری و هێمنایەتی لێ بڕاوە و بەردەوام هێزەكان لەململانێدان،، پێش نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو ئەم وڵاتە لە ململانێیەكی قووڵدا بوو لەناوخۆیدا و كارگەیستە ئەوەی وڵاتەكە بۆ دوو دەوڵەت دابەش كە ئەویش ڕەنگدانەوەی ململانێ و دۆخی شەڕی سارد بوو كە سیمای ئەوكاتی جیهان بوو. لە ساڵی 1990 هەدو دەوڵەتی باكور و باشووری یەمەن یەكیان گرتەوە و كۆماری یەمەنیان پێكهێنا. ئەگەرچی بەڕواڵەت ئەوە سەرەتایەكی باش بوو بۆ كۆتایی هاتنی جەنگ و ئاڵۆزییەكان بەڵام دیسان لە ساڵی 1994 جەنگێكی ناوخۆی خوێناوی ئەو وڵاتەی گرتەوە و دەرهاویشتەی خراپی بەدوای خۆیدا بەجێهێت. لە دوی سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی لە 2011 ، یەمەت یەکێک بوو لە ناوچە پڕ لەقەیرانەسیاسی و سەربازیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە وایكرد ئەم وڵاتە دووچاری دابەشبوونی نفوز و هێزببێتەوە، بەجۆرێك پێكهاتە كۆمەڵایەتی و سیاسییه‌كانی وڵاتەكە بوونە خاوەن هێزی سەربازی و هاوسەنگی لەنێوان ئەم هێزانەیش هەمیشە لەگۆڕاندا بووە لەماوەی 15 ساڵی ڕابردوودا، بەشیوەیەك كە هەر هێزە وناوچەی دەسەڵاتی خۆی بەڕێوەدەبات و هەریەكەیشیان جۆرێك لە پشتیوانی دەرەكی هەیە، كە جیاوازە لەوی تر.

لە تازەترین پێشهاتدا، یەمەن دابەشبوونەوە دەچێت. كەلە دواین پێشهاتدا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦، هێزە زاڵەكانی باشووری یەمەن دەوڵەتێكیان ڕاگەیاند لەژێر ناوی (عەرەبستانی باشوور) كە دەیانەوێك هەوڵدەدات کەوڵاتێکی سەربەخۆبێت، ئەم هێزانە پێكدێن لە (ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن – المجلس الانتقالی) کەلەلایەن دەوڵەتی ئیماراتی عەرەبیەوە پشتیوانییان لێدەکرێت، هێرشێکی گەورەی سەربازیشيان دەستپێکرد كە زۆر ناوچەیان خستە كۆنترۆڵ كرد بەتایبەتی “هەرێمی حەزرەموت”، کە ئەو هەرێمە گەورەترین هەرێمی یەمەنە و نزیکەی ٨٠ لە سەدی سامانی نەوت و سرووشتی یەمەنی تێدایە. شێوەیەکی باوەڕ پێنەکراو، هێزەکانی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن توانییان لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا کۆنترۆڵی زۆربەی شارەکانی حەزرەمەوتی باکوور، لەوانە شارەکانی سەیوون و تەریم،. هەروەها هێرشەکەیان بەرەو (هەرێمی مەهرە)یش بەردەوام بوو، کە سنووری هاوبەشی لەگەڵ عومان و عەرەبستانی سعوودی هەیە. بەمەیش هەتا 9ی کانوونی یەکەم، ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن کۆنترۆڵی زۆربەی ناوچەکانی هەر شەش هەرێمەكەی پێشووی یەمەنی باشووری گرتە دەست.

“پەرەسەندنە خێراكان و كاردانەوەی سعودیە”

ئەو سەرکەوتن و دەستكەوت و پێشڤەچوونانە بە ئاسنی تێنەپەڕین و بەردەوام نەبوون، بەڵكو لە ٣٠ی کانوونی یەکەم 2025دا عەرەبستانی سعوودی هێرشی ئاسمانی دەستپێکرد لە دژی هێزەکانی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن لە (بەندەری موکەلا) كە لەلایەن ئیماراتی عەرەبیەوە پشتیوانی دەكران، دوای ئەم لێدان و گرژیانە حکومەتی شەرعی یەمەن كە لەلایەن سعودیەوە پشتیوانی دەكرێت فەرمانیدا بە دەرچوونی هەموو هێزەکانی ئیمارات لە یەمەن لە ماوەی ٢٤ کاتژمێرداو دۆخی لەناکاویشی لەوڵاتەكەدا ڕاگەیاند بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژ. دوو ڕۆژ دوای ئەوە لە دووی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا (هێزەکانی حکومەتی یەمەن) بە پشتیوانی عەرەبستانی سعوودی، هێرشێکی بەرامبەریان دەستپێکرد وتوانییان بە خێرایی ئەو ناوچانە بگرنەوە کە ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن کۆنترۆڵیان کردبوو.

“هەنگاوی ئەنجومەنی باشووری یەمەن”

لەگەڵ ئەوەی لە ڕووی سەربازییەوە شکستی هێنا، ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن لە دووی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا هەنگاوێکی سیاسی مێژوویی نا، كە پێشهاتێكی تازە و هەرە گرنگ بوو، سەرۆکی ئەنجومەنەكە “عیدروس ئەلزوبەیدی” پرۆژەیەكی ڕاگەیاند، كە بریتیە لە هەنگاونان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی باشووری یەمەن، ئەویش بە دەستپێکردنی قۆناغێکی گواستنەوەی دووساڵەیی و دواتر ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک سەبارەت بە دیاریكردنی مافی چارەی خۆنووسین لەلایەن گەلی باشوورەوە، بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە دەستوورێک بۆ “دەوڵەتی عەرەبستای باشوور” دەنوسرێتەوە کە سنوورەکانی هەمان سنوورەكانی “کۆماری دیموکراتی یەمەنی” پێشوو دەبن، ئەو دەوڵەتەی لە نێوان ١٩٦٧-١٩٩٠ بە شێوەیەکی سەربەخۆیانە بوونی هەبوو، ئەم دەستوورە بۆ ماوەی دوو ساڵ کاری پێ دەكرێت ، پاشان ڕیفراندۆمێک ئەنجامد دەدرێت بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان. (ئەلزوبەیدی) ئاماژەی بەوەکرد کە لەم ماوەیەدا لایەنە پەیوەندیدارەکانی باشوور و باکوور دەبێت گفتوگۆ بکەن سەبارەت بە داهاتووی یەمەن، بەڵام ئاگاداریکرداوە ئەگەر هێرشی سەربازی لە دژی باشوور بکرێت یان گفتوگۆ ڕەتبکرێتەوە، ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن یەکسەر سەربەخۆیی خۆی ڕادەگەیەنێت. هەرچەند دوای فشارە سەربازیەكانی سعودیە و فشارە سیاسییه‌كان لەسەر سەرۆكی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشوور عیدروس زوبەیدی، لە 7ی كانونی دووەمی 2026 دا یەمەنی جێهێشت و چووە ئیمارات، بەڵام هێشتا ڕەتی دەكاتەوە دەستبەردانی پرۆژەكەی خۆی بوبێت و بانگەشەی ئەوە دەكات ئەوە خواستی گەلی باشووری یەمەنە.

“كاردانەوەی هێزە هەرێمییەکان”

بەهۆی ئەو گرووپانەی کە لە ناو وڵاتەکەداهەن وەک گروپی سەر بەدەوڵەت و حوسیەکان وچەندانی تر، یەمەن لە بارودۆخێکی زۆرئاڵۆزی هەرێمیدایە کە چەند هێزێکی گەورە تێیدا بەرژەوەندییان هەیە:-

عەرەبستانی سعودیە:- ئەم دەوڵەتە لە ٢٠١٥ە وە هاوپەیمانێتیەکی سەربازی بەڕێوەدەبات لە دژی حووسییەکانی یەمەن كە لە باكوری یەمەندا چالاكن و خاوەن هێزی سەربازی گەورەن و ئێران پشتیوانیان دەكات، سعودیە پشتیوانی لە حکومەتی شەرعی یەمەن دەكات كە لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیەوە دانی پیادانراوە، لە کۆتایی ٢٠٢٥دا هێزی سوپەری نیشتیمانی یان دروست کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی پێشڤەچوونەكانی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن. بۆ سعودییە کۆنترۆڵکردنی حەزرەمەوت و مەهرە لەلایەن هێزێکی جوداخوازەوە ڕاستەوخۆ مەترسییە بۆ ئاسایشی نیشتیمانیەكەی چونکە ئەم هەرێمانە سنوورن لەگەڵیدا و زۆربەی هەرە زۆری سامانی یەمەن لەو شوێنانەن، بۆیە وەك باسمان كرد بە هێز بەگژ ئەو داوایەدا چووەوە و تەنانەت وەزیری بەرگری سعودیە ڕایگەیاند كە ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن خۆیانیان هەڵوەشاندووەتەوە و وەك هێزی سیاسی بوونیان نەماوە، بەڵام ئەنجومەنەكە ئەمەی ڕتكردەوە.
دەوڵەتی ئیماراتی عەرەبی:- ئەم پشتیوانی سەرەکی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن دەكات و بەرژەوەندییەکی زۆری لە کۆنترۆڵکردنی بەندەرەکانی باشووری یەمەن و ڕێگای دەریای سووردا هەیە، بۆیە لەم بارەیەوە لەگەڵ عەرەبستانی سعودی تووشی گرفت بووە لەسەر یەمەن و سودان، بۆیە بە شێوەیەكی ڕانەگەیەنراو پشتیوانی هەنگاوەكەی باشووریەكانی یەمەنی كرد.
ئێران پشتیوانی سەرەکی حووسییەکانی یەمەنە و هەموو ڕێگەیەك دەگرێتەبەر بۆ بەرفراوانبوونی کاریگەریی حوسیەكان لە یەمەن لەڕوی سەربازی و سیاسی و ناوچەی نفوزیشەوە، حووسییەکان لەیەمەن وەك هێزی برۆكسی ئێران وەهان و لە ٢٠٢٣ەوە بەشدار بوون لە شەڕی ناوچەیی لە بەرژەوەندی ئێران، وەك هێرشکردن بۆسەر کەشتییە بارهەڵگرەکانی دەریای سوور وەک پشتیوانیەك بۆ غەززە، هەروەها پێشتریش چەند جارێك هێرشیان كردە سەر كێڵگە نەوتیەكانی سعودیە و ئیمارات، جگە لەوەی كە هێرشی موشەكیشیان كردە سەر ئیسرائیل وخۆیان بەهاوهەڵوێستی ئێران دەزانن، بۆیە ئێران لە بابەتی پرۆژەی دەوڵەتی باشووری یەمەن و لەتكردنی یەمەندا دژی پرۆژەكە بوو، لەمەیشدا لەگەڵ سعودیەكان هەڵوێستی نزیك بوو، بێگومان دابڕانی باشووری یەمەن و جیابوونەوەی لەباكورەكەی دەبێتە خاڵێكی لاواز بۆ حوسیەكان و پێگەیان بەتەواویی لاواز دەكات چونكە ئەو دەوڵەتە پشتیوانی ئیماراتی دەبێت و بەمەیش واتا لەئەمریكاوە نزیك دەبێت
هەرچی دەوڵەتی سەڵتەنەتی عومانە، ئەو كە هاوسنووری یەمەنە و ترسی هەیە ناسەقامگیری یەمەن كاریگەری خراپی لەسەر ناوخۆی عومانیش هەبێت، بۆیە نیگەرانە لە گەشەکردنی ژمارەی لایەنە چەکدارەکان لە نزیک سنوورەکانی، بەتایبەتی لە هەرێمی مەهرە.

“قەیرانی مرۆیی خاڵی هاوبەشی گشت ناوچەكانی یەمەن”

لەگەڵ شەڕە سیاسی و سەربازییەکاندا یەمەن ڕوبەڕووی قەیرانێکی مرۆیی قورس بووەتەوە. بەپێی ئاماری نەتەوە یەکگرتووەکان، نزیکەی 19 ملیۆن کەس لە كۆی (42 ملیۆن دانیشتوان) کە نزیکەی نیوەی دانیشتوانی یەمەن دەكات، پێویستیان بە یارمەتیی مرۆییە هەروەها نزیکەی ١٧ ملیۆن کەس زۆر بە خراپی ڕووبەڕوی نەبوونی خۆراک بونەتەوە، قەیرانەکە خراپتر بووە بەهۆی ڕێگریکردنەکانی حووسییەکان لە کارەکانی ڕێکخراوە مرۆییەکان و پەرەسەندنە سەربازیەكانی ئەم دواییەی باشووری یەمەنەوە، سەرەڕای نەبوونی دەسەڵاتێكی سەرتاسەری كە خزمەتگوزاریە بنەڕەتیەكانی وەك دەرمان و ئاسایش دابین بكات.

“ئەگەر و سیناریۆكان”

بۆ داهاتووی ململانێكانی یەمەن چەند ئەگەرێك وەك پێشبینی ئاماژەیان پێ دەكرێت، لەوانە:-

ئەگەری یەکەم:- گەڕانەوە بۆ دابەشبوون؛ ئەگەر گفتوگۆکان شکست بهێنن و ناکۆکییەکان خراپتر بن، ئەگەری دابەشبوونەوەی یەمەن بۆ دوو دەوڵەت یەکێک لە باشوور و یەکێک لە باکوور زۆر بەهێزە. بەڵام ئەمە پێویستی بە پشتیوانی نێودەوڵەتی و هەرێمی هەیە کە لە ئێستادا بەردەست نین بەشێوەی ئاشكرا.

ئەگەری دووەم:- جێبەجێكردرنی فیدراڵیزم؛ چارەسەرێکی میانگیر بۆ قەیرانی یەمەن ڕەنگە سیستەمی فیدراڵی بێت، کە دەسەڵاتی ئیداری و دارایی زیاتر بە باشوور دەدات لە چوارچێوەی یەمەنێکی یەکگرتوودا، ئەمە دەتوانێت داواکارییەکانی لایەنەکان بەشێوەیەکی دیپلۆماتییانە چارەسەر بکات و هەموو لایەنەكان تاڕادەیەك رازی بكات، ئەگەر بتوانن گفتوگۆی بونیاتنەرانە بكەن.

ئەگەری سێیەم:- بەردەوامبوونی دۆخی ئێستا؛ بەردەوامبوونی دابەشبوونی واقعی یەمەن بەبێ دانپێدانانی فەرمی خۆیان و لایەنی نێودەوڵەتی كە نزیكەی 15 ساڵە بەردەوامە ئەگەرێكی بەهێزە كە بەردەوامی ببێت و ئەمەیش ببێتە هۆی بەردەوام بوونی کێشەکان لە ناو یەمەندا بە باشوور و باكوریەوە، هەروەها بەردەوامی كێشەكانی ئەو وڵاتە بۆ دەرەوەی خۆی.

“ئەنجام”

بەردەوامی قەیران و ململانێكی یەمەن بەردەوام پەرەدەسێنن، هەڵمەتەکەی “ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن” لە کۆتایی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦ نیشانی دا کە چەند خێرا دەتوانرێت کۆنترۆڵی سەر زەوی بگۆڕدرێت، بەڵام وەڵامی خێرای عەرەبستانی سعودی دەریخست کە هێزە هەرێمییەکان ڕێگە بە گۆڕانکارییەکی یەکلایەنە نادەن. ڕاگەیاندنی دەستووری و پلانی ڕیفراندۆمی ئەنجومەنی گواستنەوەی باشووری یەمەن هەنگاوێکی مێژووییە کە بابەتی سەربەخۆیی باشووری یەمەنی لە بیرۆکەیەکی بێبایەخ گواستەوە بۆ پرسێكی گرنگی سیاسی. بەڵام گەیشتن بە ئەم ئامانجە بەستراوەتەوە بە توانای ئەنجومەنەکە لە بەدەستهێنانی پشتیوانی نێودەوڵەتی و ناوچەیی، هەروەها یەکگرتنی لایەنە جیاوازەکانی باشوور و گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ باکوور و هێزە هەرێمییەکانی تر، لە ئێستادا، گەڕانەوەی یەمەن بۆ دوو دەوڵەت لە هەر کاتێکی دیکە نزیكترە لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا، بەڵام داهاتووەكەی هێشتا دیار نییە، بەتێپەڕبونی کات دەردەکەوێت ئایا یەمەن بەرەو یەکگرتوویی دەچێت، یان بەرەو دابەشبوونەوە، یان بەم دۆخە ناجێگیرەی ئێستا دەمێنێتەوە کە لە واقیعدا دابەش بووە و بەڵام كەس نایەوێ ئەو دابەشبوونە قبوڵ بكات و دانی پیادابنێت.

سەرچاوەکان؛