هۆزەکانی کورد ڕۆڵێکی گرنگیان لە مێژووی کولتووریی و کۆمەڵایەتی و سیاسی گەلی کورد هەبووە. هۆزەکان بنەمای ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و نەریتی کوردەکانن و بە درێژایی سەدەکان جێگەی خۆیان لە مێژوودا پاراستووە و کاریگەرییان لەسەر ناسنامەی کورد و بەڕێوەبردن و خەباتی نەتەوایەتیدا هەیە. لە خوارەوە زانیاری درێژ و ورد لەسەر هۆزە کوردییەکان، پێکهاتەیان، مێژوویان، ڕۆڵی ئەوان لە کۆمەڵگا و هەندێک لە هۆزە بەناوبانگەکانی کورد دەخەینەڕوو.
یەکەم:- هۆزەکانی کورد چین؟ هۆزەکانی کورد گرووپی کۆمەڵایەتی ڕێکخراون، بەزۆری لەسەر بنەمای خزمایەتیی و ڕەگ و مێژوویەکی هاوبەشن. هۆزەکان لەلایەن زەوی، شێخ یان شازادە، یان سەرۆک هۆز بەڕێوەدەبرێن و خێزان و ماڵ و ژێرخانی جیاواز لەخۆدەگرن. چالاکی ئەم هۆزانە ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە مێژووی کوردەکاندا بۆ پاراستنی یەکێتی و ئاسایش و ناسنامەی کولتووریی هەبووە. خێڵ یان هۆز تەنها دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو یەکەیەکی سیاسی و ئابووری و سەربازیشە، لە کاتی جەنگ و کۆچ و خەباتدا کاریگەریی هەبووە. بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، هۆزەکانی کورد بە ناوی جیاواز وەک “خێڵ”، “هۆز”، “عەشیرەت” یان “تایف” ناودەبرێن. زۆرجار ناوی خێڵەکان لە شوێنە جوگرافییەکان، سەرکردەکانیان، یان تایبەتمەندییە کولتوورییەکانیانەوە وەرگیراون. بۆ نموونە هۆزی “کوردیکی” لە وشەی “کورد”ەوە هاتووە و دەوترێت ڕەگەکانی دەگەنەوە سەر هۆزی میلان.
دووەم:- مێژووی هۆزەکانی کورد؛ هۆزەکانی کورد مێژوویەکی قووڵیان هەیە، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن، بەدیاریکراوی بۆ “سەدەی حەوتەمی پێش زایین”. هەندێک لە توێژەران پێیان وایە ناوی هۆزەکانی کورد لە زمانی هوریانەوە هاتووە، وەک “میخائیل سێمێنۆڤیچ لازارێڤ” لە لێکۆڵینەوەکانیدا ئاماژەی پێکردووە. لەسەرچاوە ئیسلامییەکانی سەدەی ١٤ دا، وەک کتێبەکەی “شیهابەدین عومەر” بە ناوی مەسالیک ئەلئەبسار (مسالك الأبصار)، لیستی هۆزە کوردییەکان تۆمارکراوە. لەم لیستەدا خێڵەکانی وەک گۆرانی، گەڵاڵی، لەگەڵ شوێن و خەڵکی خۆیان باس دەکرێن. لە سەردەمی هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و سەفەویدا، هۆزەکانی کورد بەگشتی نیمچە سەربەخۆ بوون. بۆ نموونە لە ساڵی ١٥١٤ لە کاتی شەڕی چاڵدیران، هۆزە سوننییەکانی کورد سەربەخۆیییەکی بەرچاویان هەبوو و لەپەیوەندیدا بوون لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی. “شەرەف خان“، لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا “شەرەفننامە” لە ساڵی ١٥٩٧ نووسیوویەتی، باسی زۆرێک لەهۆزەکانی کورد دەکات، وەک هۆزی “ڕۆشکی”، حکومەتێکی ئۆتۆنۆمی لە بێدلیس و دەوروبەری دامەزراندبوو. دوای پەیمانی (قەسری شیرین ساڵی ١٦٣٩)، کوردستان لە نێوان عوسمانیەکان و سەفەوییەکاندا دابەشکرا، ئەمەش کاریگەرییەکی زۆری لەسەر هۆزەکانی کورد هەبوو. هۆزەکانی وەک بارزانیی و بەرزنجیی و ڕەواندوزیی لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا بە یاخیبوونیان لە دژی دەسەڵاتدارانی حکومەتی ناوەندیی بەناوبانگ بوون.
سێیەم:- پێکهاتەی کۆمەڵایەتی هۆزەکانی کورد؛ هۆزەکانی کورد بە پێکهاتەیەکی پلەبەندی بەڕێوەدەبرێن، سەرۆک عەشیرەتێک بە سەرۆکایەتی شێخ یان شازادە سەرپەرشتی دەکرێت. ئەم سەرکردانە بەزۆری دەسەڵاتی سیاسی و سەربازیی و ئایینییان هەیە. لە ژێر دەستی ئەواندا، خزمەتکارەکان و کۆشک و سەرۆک خێزانەکان دادەنرێت. هەر خێڵێک لە چەند تیرەیەک پێکدێت، هەریەکەیان لەلایەن سەرکردەیەکەوە سەرپەرشتی دەکرێت.
چوارەم:- ڕۆڵی سەرۆک عەشیرەتەکان؛ سەرۆکی هۆزەکان بەزۆری سەرکردەی سیاسی و سەربازین، بڕیاری گرنگ دەدەن و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هۆزەکانی تر یان دەوڵەتەکانی دیکە بەڕێوەدەبەن هەندێکیشیان شێخن و زیاتر ڕۆڵی ئایینییان هەیە، بەڵام زۆرجار وەک سەرکردەی سیاسی و سەربازیی لە هۆزەکاندا ڕۆڵ دەبینن، بۆ نموونە شێخ مەحمود بەرزنجیی و شێخ سەعیدی پیران، مەلا مستەفای بارزانی.
پێنجەم:- یەکێتی و ململانێ؛ بەگشتی هۆزەکانی کورد یەکێتی و دانوستان لە نێوانیاندا هەیە، بەڵام ململانێی نێوان هۆزەکان چەندین جار لە مێژوودا ڕوویداوە، بەتایبەتی لەسەر زەوی، ئاو یان دەسەڵات، هەروەها هۆزەکان سیستەمێکی ئابووری هاوبەشیان دروستکردووە، کە تێیدا کشتوکاڵ و مەڕدار بوون و بازرگانیی بنەمای ژیانن. لە کاتی جەنگدا، هۆزەکان هێزی سەربازی بەهێزیان ڕێکخستووە، دەتوانرێت لە شۆڕشەکەی شێخ مەحمود بەرزنجی ساڵی (١٩١٩) دا دژی ئینگلیزەکان ببینرێت.
شەشەم:- هۆزە بەناوبانگەکانی کورد؛ ژمارەیەکی زۆر هۆزی بەناوبانگی کورد هەی، بەلام لە خوارەوە بەناوبانگترینان باسدەکەین و زانیاریی کورت و گرنگ لەسەریان دەخەینەڕوو:-
١. هۆزی بارزانی:- یەکێکە لە بەناوبانگترین هۆزەکانی باشووری کوردستان. لە سەدەی بیستەمدا، لە ژێر سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی، ڕۆڵێکی سەرەکی لە خەباتی نەتەوایەتی بۆ مافەکانی کوردەکان بینی. خێڵی بارزانی دەکەوێتە ناوچەی بارزانی “نزیک هەولێر” کاریگەریی سیاسی و سەربازیی گەورەی هەیە.
٢. خێڵی بەرزنجی:- لە سلێمانی و دەوروبەریدا بەربڵاوە. لە ساڵی ١٩١٩ شێخ مەحمود بەرزنجی سەرکردایەتی شۆڕشێکی گەورەی لە دژی بەریتانییەکان کرد و خۆی بە “مەلیکی هەموو کوردستان” ڕاگەیاند.
٣. هۆزی کوردکی (گێردی):- ئەم هۆزە لە ناوچەکانی ئامەد، بادینان، ڕەحا و دەوروبەی دەژین. دەوترێت ڕەچەڵەکی ئەوان دەگەڕێتەوە بۆسەر هۆزی میلان و هەندێک کەس دەڵێن ئەوان لە سەرەتاوە شوێنکەوتەی ئاینی ئێزیدیی بوون. دواتر زۆربەیان بوونە مسوڵمان.
٤. هۆزی ڕۆشکی:- شەرەف خان لە شەرەفنامەدا ئاماژەی پێداوە، کە حکومەتێکی سەربەخۆیان لە بێدلیس دامەزراندووە.
٥. هۆزی شێخبزێنی:- لە ناوەڕاستی ئەنادۆڵ و ناوچەکانی وەک کرمانشان و کەرکوک و سلێمانی و بڵاوبوونەتەوە. ئەم هۆزە بە زاراوەی جیاواز قسەدەکەن وەک “کەلهوڕی و لەکی و لوڕی”.
٦. هۆزی گۆرانی:- یەکێکە لە هۆزە کۆنەکانی کورد، لە شارەزوور و دەوروبەریدا دەژین. لە سەرچاوەکانی سەدەی ١٤ دا بە جووتیار و جەنگاوەر وەسف دەکرێن.
٧. هۆزی جاف:- هۆزێکی گەورەیە لە باشووری کوردستان بەتایبەتی لە (سلێمانی، کەرکوک) و ڕۆژئاوای ئێران دەژین. بە درێژایی سەردەمەکان بەبوونی دەسەڵاتی سیاسی ئابووری خۆیان ناسراون.
حەوتەم:- ڕۆڵی هۆزەکان لە خەباتی نەتەوایەتیی کورد؛ هۆزەکانی کورد لە زۆرێک لە بزوتنەوە ڕزگاریخوازەکانی کورد لە مێژوودا بەشدارییان کردووە بۆ نموونە:-
- شۆڕشەکەی شێخ مەحمود بەرزنجی ساڵی (1919):- دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی یەکەمی جیهانی (١٩١٤ -١٩١٨) و هاتنەناوەوەی سوپای ئینگلیزەکان بۆ ناو خاکی کوردستان لە سەرەتادا ئینگلیزەکان لەگەڵ ئەوەدابوون کورد ببنە خاوەنی کیانێکی سەربەخۆ، شێخ مەحمود دەرفەتەکەی قۆستەوەو حکومەتێکی کوردیی ڕاگەیاند و شاری سلێمانی کردە سەنتەری بەڕێوەبردنی دەسەڵاتەکەی و ئینگلیزەکان هاوکاری بوون، بەڵام دوای ماوەیەک ئەو بەڵێنانەی بە کوردییان دابوو پاشگەزبوونەوە، بۆیە هۆزی بەرزنجیی بە سەرکردایەتی شێخ مەحمود شۆڕشێکییان بەرپاکرد دژی ئینگلیزەکان و هەوڵیاندا کوردستانێکی سەربەخۆ دابمەزرێنن.
- شۆڕشی شێخ سەیدی پیران (١٩٢٥):- هۆزەکانی کورمانجی و زازایی لە باكووری کوردستان بە سەرکردایەتی شێخ سەعیدی پیران شۆڕشێکی نەتەوەییان دژی تورک بەرپاکرد.
- خەباتی بارزانییەکان:- بارزانییەکان لە سەدەی بیستەمدا لە دژی ڕژێمی ئێراق لە ژێر سەرکردایەتی مەلا مستەفای بارزانیدا شۆڕشیان کرد لەپێناو بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەکان کورد، ڕۆڵی سەرەکییان لە دامەزراندنی ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی لە کوردستاندا بینی.
هەشتەم:- ڕۆڵی هۆزە کوردەکان لە بواری كولتووری؛ هۆزەکانی کورد نەک تەنها لە بواری سەربازیی و سیاسی کاریگەرییان هەبووە، بەڵکو لە بواری کولتووریشدا کاریگەرییان هەبووە. بۆ نموونە، “جەلادەت عالی بەدرخان” نەوەی بەدرخان پاشای بۆتانە، کاری زۆر باشی کردووە لە بەشی باكوور و ڕۆژئاوای کوردستان لە بواری فەرهەنگیی و ڕۆشنبیرییدا بەتایبەتی لە پاراستنی زمانی کوردیی و ستانداردکردنی زمانی کورمانجی و دانانی ڕێنووسی لاتینی کوردیی و چاپکردنی گۆڤاری هاوار و ڕووناهی و ناساندنی پرسیی کورد بە وڵاتانی ئەوروپا بەتایبەتی فەڕەنسییەکان، چونکە بەشێکی زۆری نووسینەکانی بە زمانی فەڕەنسی نووسیووە و چاپیکردووە، یان مامۆستا تۆفیق وەهبی بەگ لە باشوری کوردستان ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە خزمەتکردنی بە زمان و ڕێزمانی کوردیی بەتایبەتی لەو کتێبەی بەناوی “دەستووری زمانی کوردی” نووسیوویوتی، یاخوود چەندان نموونەی تری وەک “دکتۆر کامەران بەدرخان، خەلیل خەیاڵی، ئیبراهیم ئەمین باڵدار، حوسێن حوزنی مۆکریانی، ڕەفیق حیلمی، پیرەمێردی کوردان، د. کەمال مەزهەر، مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی……. هتد”.
هۆزەکانی کورد ڕۆڵێکی گرنگییان هەبووە لە پاراستنی کولتووری کورد، بە تایبەت لە ڕووی زمان و ئەدەب و مۆسیقا و دەنگەوە. گۆرانیبێژانی وەک (شیڤان پەروەر و محەمەد شێخۆ) کە سەر بە هۆزە جیاوازەکانن، بە گۆرانییەکانیان چیرۆکی خێڵەکیی و كولتووری و مێژوویی و ناسنامەی کوردییان پاراستووە. هەروەها، بیروباوەڕیی (ئێزیدی) بەشێکی گرنگیی كولتووری کوردن. لە هەمان کاتدا هۆزەکان پەند و چیرۆک و شیعری کوردییان پاراستووە. بۆ نموونە لە گەشتەکەیدا بۆ کوردستان، جەلادەت عالی بەدرخان چەندین پەند و وشەی خێڵەکی کوردی کۆکردۆتەوە، بنەمای ئەدەبیاتی کورمانجی هاوچەرخیان پێکهێناوە.س
نۆیەم:- هۆزەکانی کورد لە ئەمڕۆدا؛ لە ئەمڕۆدا کاریگەریی هۆزەکانی کورد لە هەندێک ناوچەی کوردستان بەردەوامی هەیە، بە تایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بەڵام لەگەڵ بە مۆدێرنە بوونی جیهان و شارنشینی و جیهانگیریدا، پێکهاتەی خێڵەکی لە هەندێک بواردا لاواز بووە. خێڵەکانی وەک بارزانی و بنەماڵەی تالەبانی هێشتا لە کوردستاندا لە بواریی سیاسیدا کاریگەریی ڕەهایان هەیە، بەڵام گەنجانی کوردی مۆدێرن زیاتر سەرنجیان لەسەر ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتووە، نەک تەنها لەسەر بنەمای خێڵەکی. لە لایەکی دیکەوە، هۆزەکانی وەک شێخ بزێنی و فەیلی هێشتا لە ڕووی ئابووری و کولتووریەوە جێگەیەکی گرنگییان لە ئێران و ئێڕاقدا هەیە. بەڵام کۆچکردن و سیاسەتەکانی دەوڵەتە داگیرکەرەکان کاریگەریی نەرێنییان لەسەر یەکێتی و بەهێزی هۆزەکانی کورد هەبووە. لە ئەنجامدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی هۆزەکانی کورد بنەمای مێژوویی و کولتووریی و سیاسی نەتەوەی کوردن. بەدرێژایی سەدەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕاوە لە پاراستنی ناسنامەی کورد و خەبات دژی ستەمکاریی. هۆزە کۆنەکانی وەک گۆرانی و ڕۆشکی تا مۆدێرنەکانی وەک بارزانی و بەرزنجی، جێپەنجەیەکی قووڵیان بەجێهێشتووە لە کۆمەڵگای کوردیدا.
