فەیلەسوفی ئەڵمانی جۆرج فریدریش هێگل لە 27 ئابی 1770 لە پروسیا لە شتوتگارتی پایتەختی ڤویرتمبورگ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەڵمانیا لە خێزانێکی پرۆتستانتی لوتەری سەر بە وردە بۆرژوازی لەدایکبووە. باوکی جۆرج لودڤیگ هیگڵ کارمەندی مەدەنی بوو، دایکی ماریا ماگدالینا لویسا کچی پارێزەرێک و ژنێکی خوێندەوار بوو پێش ئەوەی بچێتە قوتابخانە لاتینی فێری کرد و لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا بەهۆی شیبوونەوەی کۆلانژیلۆسەوە کۆچی دوایی کرد، هیگڵ منداڵی لەگەڵ دوو برای بچووکتر بە ناوەکانی کریستینا لویس و جۆرج لودڤیگ بەسەر برد، کە لە سەرەتای گەنجیدا لە کاتی بەشداریکردن لە هەڵمەتی ناپلیۆن کۆچی دوایی کرد. خوشکی هیگڵ ئەوەندە پەیوەست بوو پێی کە دوای مردنی ئەوەندە نیگەران بوو، دوای سێ مانگ خۆی کوشت بە جۆرج هیگڵ ناسراو بوو، نووسەری فەلسەفەی هیگڵی گەشەپێدەری میتۆدی فەلسەفەی دیالێکتیکی و یەکێک لە پێشەنگەکانی فەلسەفەی ئایدیالیستی بوو هیگڵ خوێندنی لە کۆلێژی پرۆتستانتی ڤویرتمبورگ تەواو کرد قوتابخانەیەک بۆ ئامادەکردنی قەشەکان، بەڵام هیچ قبووڵکردنێکی بە فێرکردنە ئایینییەکان نیشان نەدا و، ئۆرتۆدۆکسی مامۆستاکانی ئەویان هەڵگرت، لە ساڵی 1793 لە کۆلێژی ئایینی دەرچوو و بڕوانامەیەکی پێبەخشرا کە دەڵێت، هەرچەندە حەزی لە فەلسەفە بووە و خۆی بۆ فێربوونی تەرخان کردووە، بەڵام ئارەزووی بۆ ئایینزانی پچڕ پچڕ پچڕ بوو. هیگڵ لە کاتی خوێندنیدا لە قسەکردن و پێشکەشکردنی زارەکی باش نەبوو و، لەنێو هاوڕێکانی نازناوی “پیاوە پیرەکە بوو و دیارترین هاوڕێکانی لەو قۆناغەدا شاعیر هۆلدەرلین بوو، کە باوەڕی بە یەکیەتی بوون هەبوو و فەیلەسوفی سرووشتی شیلینگ کە 5 ساڵ لە خۆی بچووکتر بوو.
دوایی دەرچوونەکەی بەتەواوی ڕەتیکردەوە بچێتە کاهینیێت هەرچەندە دایک و باوکی ئامادەیان کردبوو بۆ ڕێڕەوی کڵێسا کە ڕێگای مسۆگەر بوو، لە ڤویرتمبورگ چونکە قەشەکان لەلایەن دەوڵەتەوە دادەنرێن و مووچەیان پێدەدرا. هیگڵ دەیویست خۆی تەرخان بکات بۆ خوێندنی فەلسەفە و ئەدەبی یۆنانی و وەک مامۆستای تایبەت بۆ خێزانێکی بۆرژوازی لە بێرن لە سویسرا کاری کرد و سوودی لە کتێبخانە گەورەکەی خێزانەکەی وەرگرت بۆ فراوانکردنی كولتوورەکەی و پاشان وەک مامۆستای تایبەت بۆ خێزانێکی تر لە فرانکفۆرت کاری کرد لە ماوەی مامۆستای تایبەتی، هیگڵ چەندین کتێبی خوێندەوە، لەوانە ڕۆحی یاساکانی چارلز لویس و کەوتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی ئێدوارد گیبۆن.
“پیشە”
یەکەم پۆستی جۆرج هیگڵ وەک مامۆستایەکی بێ مووچە بوو لە زانکۆی جێنا یان جێنا، کە هەروەها پێی دەگوترا بە ئەڵمانی لە ساڵی 1801 بە هاندان و پشتیوانی هاوپۆلەکەی، فەیلەسوف شیلینگ، کە پرۆفیسۆرێکی ناوازە بوو لە زانکۆکە. ئەو وانەی لۆژیک و میتافیزیک دەوتەوە و خوێندکارەکانی پارەی خوێندنیان پێدەدا و زانکۆ بڕیاری دا کە ژمارەی قوتابیان لە 11 کەس زیاتر نەبێت. بیرۆکە و فەلسەفەکەی کاریگەری زۆری لەسەر قوتابیەکانی هەبوو و لە ڕووی ڕۆحییەوە پەیوەست بوون بەو، وای لێکردن بیرۆکە قورس و تێنەگەیشتووەکانی بۆ کەسانی تر بناسن. ساڵی 1805 زانکۆ پلەی بەرزی کردەوە بۆ پۆستی پرۆفیسۆری بەرپرس و ساڵێک پاش دەستبەکاربوونی، بە دەستێوەردانی شاعیری ئەڵمانی یۆهان گۆتە، دەستی کرد بە وەرگرتنی مووچەی مانگانەی کارەکەی، هیگڵ کتێبێکی بەرهەم هێنا کە تێیدا سیستەمی فەلسەفەی خۆی بە جیهان ناساند “دیاردەکانی ڕۆح” لەو ماوەیەدا کە لە هۆتێلێک دەمایەوە دوای ئەوەی لەلایەن سەربازەکانی بۆناپارتەوە دزرا. ئەو پەیوەندییەکی نایاسایی لەگەڵ هاوسەری خاوەن هۆتێلەکە، کریستینا بۆپارد هەبوو، لە ساڵی 1807 منداڵێکیان بوو بە ناوی جۆرج لودڤیگ فرێدریک فیشەر. لە ساڵی 1811 هاوسەرگیری لەگەڵ کچی سیناتۆرێکی گەنج کرد بە ناوی ماریا هێلینا سوزانا و دوو منداڵیان بوو بە ناوەکانی کارل و ئیمانوێل و ماریا، یەکەم منداڵی جۆرج لودڤیگی خستە ناو خێزانەکەیەوە هیگڵ لە ساڵی 1808 تا 1816 بەڕێوەبەری هۆڵی وەرزشی نۆرمبێرگ بوو، بەڵام بەدوای پۆستێکی ئەکادیمی دەگەڕا کە شایستەی ناوبانگی بێت، و لە ساڵی 1818 بوو بە پرۆفیسۆر لە زانکۆی بەرلین. وەزیری پەروەردەی پروسیا بانگهێشتی کرد بۆ پڕکردنەوەی پۆستی کورسی فەلسەفە کە دوای مردنی فەیلەسوف یۆهان گۆتلیب فیخت لە ساڵی 1814 بە بەتاڵی مایەوە. لە کاتی وانە وتنەوە لە زانکۆ، هیگڵ زۆر بەناوبانگ بوو و قوتابیان لە سەرانسەری ئەوروپا ڕوویان لێدەکرد، سیستەمی فکری تەواوتر و گشتگیرتر لە دوای فەیلەسوف “كانت” پێشکەش دەکەن.
“ژیانی ڕۆشنبیری”
لە ساڵی 1796، هیگڵ کتێبێکی نووسی ناوی لێنا ژیانی عیسا، کە تا ساڵی 1805 بڵاو نەکرایەوە، تێیدا دەڵێت مەسیح کوڕی یوسف، وتاربێژی مەریەمی پاکیزە و ئەو پەرجووانەی ڕەتکردەوە کە خراونەتە پاڵ مەسیح، هێرشی سەرەتایی هیگڵ بۆ سەر مەسیحیەت ڕەخنەیەک بوو لە ئۆرتۆدۆکس نەک مەسیح خۆی یان بیرۆکەی خودا. ئەو باوەڕی وابوو کە مەسیح تەنها پیاوێکە کە بەرگری لە هۆشیاری مرۆڤ دەکات لە دژی کاهینییەتی جوولەکە، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە مردووە و نێژراوە، ئەم بیرۆکانە هاوشێوەی بیروبۆچوونەکانی فەیلەسوف دەیڤد هیوم دەربارەی مەسیحن. ساڵی 1801 دەستی کرد بە تێبینی کردنی ئەو قەوارە پەرتەوازانەی کە ئیتالیای پێکهێنا و وڵاتانی دراوسێی چاوچنۆک کرد بۆیە بیرۆکەی کۆکردنەوەی قەوارەی بەهێزی بۆ پێکهێنانی نەتەوەیەکی بەهێز و یەکگرتووی ئەڵمانی گەشەی پێدا و وتارێکی لەسەر دەستووری ئەڵمانیا نووسی بەڵام تەواوی نەکرد و تا دوای مردنی بڵاو نەکرایەوە، هیگڵ باوەڕی وابوو کە دروستکردنی نەتەوەیەکی بەهێز بە بیرکردنەوە یان پەرۆشی تاکەکان نەبوو، بەڵکو بە هێزی زۆرەملێ و بەستنەوەی جەماوەری کۆمەڵ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داگیرکەران بوو. ناپلیۆن بۆناپارت سەرکردەیەکی جەنگی دیاری ئەو سەردەمە بوو، چونکە هیگڵ سەرسامی ئەو و هێزەکەی بوو، و لایەنگری ئەو شۆڕشە بوو کە ناپلیۆن سوپای پروسی تێکشکاند. لە ساڵی 1806، ناپلیۆن لە یەنا بوو کاتێک هیگڵ ڕۆژێک ئەوی بینی و بۆ هاوڕێیەکی نووسی کە بینیویەتی شارەکە دەپشکنێت و بە ڕۆحی جیهان وەسفی کرد. ڕۆژێک پاش ئەوەی هیگڵ بۆناپارتیان بینی، سەربازە فەڕەنسییەکان شارەکەیان تاڵان کرد و ژوورەکەی هیگڵیان تاڵان کرد و ئاگریان بەردا هیگڵ پەنای بردە ماڵی فەرمی شارەکە و چوو بۆ ئەو هۆتێلەی کە پەیوەندی لەگەڵ کریستینا هەبوو و تا کۆتایی ژیانی بەردەوام بوو لە ئاهەنگگێڕانی ڕۆژی باستیل کە ڕۆژی سەرکەوتنی بۆناپارت بەسەر پروسییەکاندا، لە ساڵی 1807 فینۆمینۆلۆژیای ڕۆحی نووسی کە یەکێکە لە گرنگترین نووسینە فەلسەفییەکانی و لە ساڵی 1808 بامبێرگی بەجێهێشت بۆ نۆرمبێرگ چونکە سانسۆری حکومەت بێزار بوو.
مێژووی كولتووری هیگڵ؛ مێژوو یەکێک بوو لە دیارترین بابەتەکان لە بیری ئاڵۆزی هیگڵدا و ڕێچکەی مێژوویی بەسەر 3 ڕێڕەودا دابەش بوو: مێژووی ڕەسەن، مێژووی تێڕامان و مێژووی فەلسەفی. مێژووی ڕەسەن گوزارشت لە هۆشیاری مێژوونووس دەکات سەبارەت بەوەی کە مێژوو بۆ دەگێڕدرێت، لەوانە پرۆسەی مێژوونووسی لە سەردەمی کۆندا، چونکە سیاسەتمەداران ئەو کەسانە بوون کە مێژوویان نووسیوە، پاشان راهیبەکان دەستیان بەسەر مێژوودا گرتووە، و لە سەردەمی هیگڵدا ئەمە گۆڕا چونکە “كولتوور هەموو شتێکی گۆڕی بۆ هەواڵ بۆ نوێنەرایەتی ڕۆشنبیری، ئەمە بە مێژوویەکی سنووردار دادەنرێت، لە کاتێکدا مێژووی تێڕامان سنووردار نییە بۆ چوارچێوەیەکی کاتی دیاریکراو و لە كولتووری ئێستادا تێدەپەڕێت بۆ تۆمارکردنی بارودۆخێک یان وڵاتێک یان سەردەمێکی دیاریکراو و دابەشی دەکات بۆ مێژووی گەردوونی و مێژووی پراگماتیک و مێژووی ڕەخنەیی و مێژووی تایبەتمەند. ڕێگای سێیەمی مێژوونووسی فەلسەفەیە کە ئەولەویەتی سەرنجدان و تێگەیشتن لە ڕووداوەکان دەدات و لەم بابەتەدا مێژوو وەک دەرکەوتنی ئهقڵ وەسف دەکرێت، ئهقڵ ڕۆحی جیهانە، و خودا لەلایەن ئهقڵەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە دژی خراپە و لە کۆتاییدا بەسەریدا سەردەکەوێت.
“سیاسەتی هیگڵ و ڕۆژهەڵات”
بە بۆچوونی هیگڵ، سیاسەت بە قۆناغێکی هاوشێوەی بیری زانا ئیبن خەلدون تێدەپەڕێت، کە پێی وایە بە سێ قۆناغدا تێدەپەڕێت:- خێزان یان خێڵ پاشان کۆمەڵگەی مەدەنی، پاشان دەوڵەت و، دەوڵەت دوایین دەرکەوتنی ڕۆحە، هەرچەندە هیگڵ دانی بەوەدا نا کە شارستانیەت لە ڕۆژهەڵاتەوە سەرچاوەی گرتووە، بەڵام باوەڕی وابوو کە “وەک چۆن خۆر بەرەو ڕۆژئاوا سوڕاوەتەوە و خۆر ناگەڕێتەوە ئەو یەکێک بوو لە گرنگترین لایەنگرانی سێنترالیزمی ڕۆژئاوا. هیگڵ پێی وایە سیاسەتی ڕۆژهەڵات سیاسەتێکی دیکتاتۆرییە چونکە باوەڕی بە ئازادی ڕۆح نەبووە و بەتەواوی لێی تێنەگەیشتووە و ڕۆژهەڵات بەسەر سێ بەشدا دابەش بووە چین و هیندستان و فارس و ژمارەیەک وڵاتی ڕۆژهەڵات لکاون بە ئیمپراتۆریەتی فارسەوە.
کێشەی زانین لە مەعریفەی تەقلیدی؛ “لە پێشەکیەکەیدا (و لەگەڵ پێشەکییە بەناوبانگترەکە تێکەڵ نەکرێت)، هیگڵ دەڵێت کە مەعریفەی تەقلیدی، کە پەیوەندی بە پێوەری زانینی ڕاستەقینەوە هەیە، سەرقاڵ دەبێت بە دژایەتییە چارەسەرنەکراوەکان، هیگڵ لە پەرەگرافی یەکەمی پێشەکییەکە دەست پێدەکات و بە تایبەتی لە یەکەم ڕستەکەیدا جەخت دەکاتەوە لەسەر پێشەنگی مەعریفە لە بواری فەلسەفیدا. پێش ئەوەی باسی واقیع بکەین پێویستە باسی ئەوە بکەین کە مرۆڤ چۆن ڕاستی دەناسێت، واتە توێژینەوەی مەعریفی. هەر لە هەمان پەرەگرافدا باسی کێشەی مەعریفە دەکات و دەڵێت مەعریفە، ئەوەی پێشوو دابەشبوو لە نێوان پێناسەی زانین وەک ئامرازێک یان وەک ناوەندێکی نادیار لە نێوان خود و تەن. ئاشکرایە، مەبەستی “كانت” بوو لە لێدوانەکەیدا دەربارەی زانین وەک ئامراز، بەڵام ئەمە ئهقڵانییەتی بە گشتی دەگرێتەوە، کە توخم و پێوەرەکانی زانین لە مێشکی مرۆڤدا دادەنێت. پێوەری “كانت” بۆ زانین و ڕاستی بەکارهێنانی دروستی یاساکانی ئهقڵە و زانین دەکات بە ئامرازێک کە خودی خۆی بۆ زانینی شتێک بەکاری دەهێنێت. مەبەستی لە زانین وەک ناوەندێکی نێگەتیڤ ئەزموونگەرییە کە زانین وەک پەیوەندییەکی نێوان خود و تەن وەردەگرێت کە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت دەبەستێت بە هەستەکانەوە، کە بە نەرێنی داتای هەستی دەرەکی وەردەگرن. لە هەردوو حاڵەتدا، خود ناتوانێت تەن یان واقیعەکە وەک خۆی بناسێت، کە دەمانباتە سەر گومان لە بوونیادنانی زانین. لە حاڵەتی یەکەمدا، بەتایبەتی لە حاڵەتی “كانت” مێشکی چالاک دیاردە بەرهەم دەهێنێت واتە تەنی مەعریفی دەگۆڕێت. ئەمە ڕێگە لە خود دەگرێت لەوەی شتەکە وەک خۆی بزانێت. لە حاڵەتی دووەمدا، کە خودناسینی تەنەکە لەسەر بنەمای ئەزموونی هەستی وەک نێوەندێک لە نێوان خود و تەنەکە دادەنرێت، واقیعی شتەکە سنووردارە بەوەی کە ئەم ناوەندە پێشکەشی خودەکە دەکات، کە وا لە خود دەکات نەتوانێت شتەکە وەک خۆی بزانێت. بێگومان لە هەردوو حاڵەتەکەدا دەبینین کە کێشەکە لە جیاکردنەوەی خود لە تەنەکەیە. فەلسەفە یان مەعریفەی تەقلیدی، لە چوارچێوەی هیگڵی، فەیلەسوفان لە ڕێنێ دێکارت (1596-1650) تا “كانت”، لە ڕێگەی دەیڤد هیوم (1711-1776) دەگرێتەوە. بۆ دیکارت پێوەری زانین ئەوەیە کە زانینی شتێک ڕوون و ئاشکرایە، ئەمەش وامان لێدەکات باوەڕمان بەوە هەبێت کە زانینمان بۆ ئەو شتە دروستە. ئەگەر بمانەوێت بیسەلمێنین کە ئەم پێوەرە ڕاستە، دەتوانین بڵێین خۆی دەسەلمێنێت، یان بیروباوەڕێک یان پێوەرێکی تر هەیە کە دەیسەلمێنێت. لە حاڵەتی یەکەمدا مشتومڕێکی بازنەییمان کرد. ئارگیومێنت بەزۆری بە دۆگماتیک وەسف دەکرێت لە حاڵەتی دووەمدا یان دەکەوینە ناو مشتومڕێکی بازنەیی ترەوە یان بەردەوام دەبین لە پێشکەشکردنی زنجیرەیەکی بێسنوور لە پێوەر یان بیروباوەڕ، کە دەیکەین بە ئارگیومێنتی گەڕانەوەی بێسنوور. یان مشتومڕەکە بازنەییە، یان هۆکاری پێشوەخت هەیە بۆ دووپاتکردنەوەی ئەوەی هەمان شت ڕوودەدات ئەگەر پێوەری ئەزموونی وەربگرین، واتە زانینی دروست لە ڕێگەی ئەزموونی هەستەوەیە. ئەگەر بمانەوێت ئەم ستانداردە بسەلمێنین، یان وای لێدەکەین خۆی بسەلمێنین و بکەوینە نێو مشتومڕی بازنەیی یان زنجیرەیەکی بێکۆتا لە پێوانەیی یان باوەڕەکان دەخەینە ڕوو و دەکەوینە ڕیزێکی بێکۆتای. هەر ئەمەشە کە وا لە کێشەی مەعریفە دەکات وەک دوودڵی دەرچوون لە بازنەی داخراوی نێوان فەلسەفەی ئەزموونی و ئهقڵانییەت دەربکەوێت.
“ڕەخنەی هیگڵی كانت و پرسیاری پێوەر”
ئاشکرایە کە “كانت” ئەمەی خستووەتە چوارچێوەی فەلسەفەی تەقلیدی و کێشەی نێوان مەعریفەی ئەزموونی و ئهقڵانییەت، چونکە “كانت” بەوە ناسراوە کە ئەم دوو قوتابخانە فەلسەفییە تێکەڵ دەکات و بەسەر ئەو ئاستەنگییە فەلسەفیانەی ڕووبەڕووی فەیلەسوفەکانی پێش خۆی بوونەتەوە لە مەعریفەناسیدا. لەگەڵ ئەوەشدا، مەعریفەزانی “كانت”ی لە گومان تێپەڕ نەبوو چونکە خودی خۆی ناتوانێت شتەکە بزانێت و هێشتا زانین وەک ئامرازێک لە ڕێگەی پێوەری مەعریفەی “كانت”ییەوە پێشکەش دەکات. با ڕەخنەی هیگڵی لە “كانت” ببینین. “كانت” لێکۆڵینەوەی کرد کە تا چ ڕادەیەک شێوەکانی بیرکردنەوە توانای گەیاندن بە زانینی ڕاستی هەیە. بەتایبەتی، داوای ڕەخنەگرتن لە توانای تێگەیشتن کرد وەک ئەولەویەتی پراکتیکەکەی. ئەمە داواکارییەکی دادپەروەرانەیە ئەگەر مانای ئەوە بێت کە تەنانەت شێوەکانی بیرکردنەوەش دەبێت بابەتی لێکۆڵینەوە و تاقیکردنەوە بن. بەداخەوە، ئەو باوەڕە هەڵەیەی کە تۆ دەیزانی پێش ئەوەی بزانیت بە خێرایی دێتە ناوەوە، هەڵەیەکی ڕەتکردنەوەی چوونە ناو ئاوەوە تا ئەو کاتەی فێری مەلەکردن دەبیت. لە ڕاستیدا؛ شێوەکانی بیرکردنەوە دەبێت بپشکنرێن و بپشکنرێن پێش ئەوەی بەکار بهێنرێن: بەڵام ئەم پشکنینە جگە لە تێگەیشتن و زانینی دیفاکتۆ چییە؟ کەواتە ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لە پرۆسەی لێکۆڵینەوەماندا کاری شێوەکانی بیرکردنەوە لەگەڵ ڕەخنەیان تێکەڵ بکەین. شێوەکانی بیرکردنەوە دەبێت لە سرووشتی بنەڕەتی و گەشەی تەواویاندا بخوێنرێن: ئەوان لە هەمان کاتدا بابەتی توێژینەوە و کاری ئەو بابەتەن. ئەوان خۆیان تاقی دەکەنەوە: دەبێت سنووری خۆیان لە کارەکانیاندا بکێشن و ئاماژە بە کەموکورتییەکانیان بکەن.
هەڵەی مەعریفەی “كانت”ی بۆ هیگڵ ئەوەیە کە پێوانەی زانینی دروست دادەنێت پێش ئەوەی زانیاری تاقی بکاتەوە. هەروەک چۆن ئێمە ناتوانین فێری مەلەکردن بین پێش ئەوەی بچینە ناو ئاوەکەوە، ناتوانین پێوانەیەک بۆ زانیاری دابنێین بەبێ ئەوەی بە زانیاری دەست پێبکەین. تەنانەت ئەگەر ستانداردێکی گشتی بۆ زانین دابنێین، ئایا ئەو ستانداردە خۆی لە خۆیدا زانین نییە؟ بۆ نمونە، ئایا پێوەری ئەزموونی گشتی زانین باوەڕێکی مەعریفی نییە کە ئەزموونی هەستی گەرەنتی دروستی زانین دەکات ئەمە دەمانخاتە بەردەم مەحاڵی پێشکەشکردنی پێوەرێک لە دەرەوەی زانین و پێش ئەوە. لەبەر ئەم هۆیە، هیگڵ داکۆکی لەوە دەکات کە پێوەر دەبێت خۆی لە ناو زانین و لەناو خۆیدا بێت. کەواتە پێوەرەکە گشتی نییە بۆ ئەوەی زانیاری بە گشتی بگرێتەوەبەڵام تایبەتە بە بابەتی مەعریفی دیاریکراوبەهۆی ئەم جیاوازییە لەگەڵ “كانت”، هیگڵ لە خاڵێکی جیاوازەوە لە تیۆری مەعریفەی خۆیدا دەست پێدەکات. بۆ بوونیادنانی زانین، سەرەتا کەس ئامرازەکانی زانین تاقی ناکاتەوە.
“دیالێکتیکی مەعریفەی هیگڵی”
بۆ هیگڵ، زانین ئامراز یان ناوەند نییە، بەڵکو ڕێگایە. زانین ڕێڕەوی چالاکی هۆشیاری مرۆڤە کە پەیوەندی بە تەنی مەعریفییەوە هەیە. بەڵام پێش ئەوەی دەست بکات بە پێشکەشکردنی زانین وەک چالاکییەکی دیالێکتیکی نێوان هۆشیاری و بابەت وەک ئەوەی بۆ هۆشیاری دەردەکەوێت، هیگڵ ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە زانست پێوەری مەعریفەییە، چونکە ناتوانێت خۆی وەک زانینی ڕاستەقینە بسەلمێنێت و خۆی لە جۆرەکانی تری زانین جیا بکاتەوە و ڕەتی بکاتەوە. بە وتەی هیگڵ سەبارەت بە زانیاری نادروست، زانست ناتوانێت بە ئاسانی وەک تێڕوانینێکی گشتی بۆ شتەکان ڕەتی بکاتەوە و دووپاتی بکاتەوە کە زانست خۆی جۆرێکی زۆر جیاوازە لە زانین، و زانیاریەکانی تر بە بەراورد لەگەڵ زانست هیچ نییەلەبەر ئەم هۆیە، دەبێت ڕێڕەوی مەعریفە وەسف بکەین وەک خۆی دەردەخات، نەک تەنها لە زانستدا، بەڵکو لە مێژوودا بە گشتی. لە پێشەکی کتێبەکەیدا “فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح”، هیگڵ مشتومڕی ئەوە دەکات کە پێوەری زانینی شتێک چەمکی شتەکەیە، واتە جەوهەری شتەکە، یان ئەوەی “كانت” پێی دەڵێت خودی شتەکەلە بەشی یەکەمی کتێبەکەدا ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە هۆشیاری ئاگاداری شتە گشتییە یان گەردونییەکانە نەک تایبەت، واتە ئێمە ئاگاداری ئەم خشتە بە تایبەتی نین، بەڵکو خشتەکە بە گشتی کە تێگەیشتنی ئەو شتەیە کە کۆمەڵێک خشتە یان هەموو شێوەکانی خشتەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. چالاکی مەعریفی هۆشیاری ئامانجی ئاشتکردنەوەی خۆتێگەیشتنی تەنەکە لە لایەکەوەیە، واتە ئەوەی هۆشیاری دەربارەی تەنەکە وەریدەگرێت، و چەمکی تەنەکە لە لایەکی ترەوە، واتە ئەوەی هۆشیاری وەک جەوهەری تەنەکە و پێوەری زانینەکەی پێشکەشی دەکات. ئەمە مەبەستی هیگڵە کاتێک دەیەوێت گونجانی بابەت و چەمکەکە بەدەست بهێنێت، چونکە شتەکە شتێکی تایبەت نییە. بەڵکو گشتییە یان گشتیەکە، واتە تێگەیشتنمان بۆ شتەکە. ئەمە یەکەم هەنگاوە لە ڕێڕەوی وەسفی زانین، کە تێیدا هیگڵ شتێکی دیاریکراو وەرناگرێت بۆ تاقیکردنەوەی دروستی زانینی هۆشیاری، بەڵکو تێگەیشتنی هۆشیاری گشتی و تەواوی شتەکە وەردەگرێت. من هەرگیز ناتوانم هۆشیاریم بۆ مێزەکە بەراورد بکەم لەگەڵ خودی مێزەکە، چونکە ئەوە ئەو شتەیە کە گومانی مەعریفی دەبەخشێت بۆ دوورکەوتنەوە لە گومان، پێویستە چەمکی مێزەکە بەراورد بکەین کە لە هۆشیارییەوە دێت لە لایەکەوە، لەگەڵ تێگەیشتنی گشتی و تەواوی مێزەکە لە لایەکی ترەوە. زانینی ئەوەی کە چەمک و شتەکە هەردووکیان لە ناو هۆشیاریدان، کە زانین وەک دیالێکتیکی کارلێک لە نێوان چەمک و شتەکە سنووردار دەکات بۆ چالاکییەکی ناوەکی هۆشیاری. ئەمە گونجانی خوازراو بۆ هیگڵ دەکاتە گونجانی نێوان چەمک و گشتی و گشتی، نەک گونجانی نێوان چەمک و تایبەت. لەم کارەدا، هیگڵ مامەڵەی لەگەڵ زانین وەک دیاردەیەک کرد کە دەبێت لە کۆرسێکی فینۆمینۆلۆژیدا وەسف بکرێت، نەک وەک دیاردەیەکی خۆناسینی تەنە دیاریکراوەکان. هیگڵ زانینی شتەکان وەک دیاردەیەک وەردەگرێت، نەک شتێکی دیاریکراو.
هیگڵ لە پەرەگرافی پێشەکییەکە ڕوونی دەکاتەوە کە هۆشیاری گونجانی چەمکەکە لەگەڵ تەنەکە بەبێ پێوەرێکی دەرەکی تاقی دەکاتەوە، چونکە چەمک و شتەکە لە ناو هۆشیاریدا دەکەون، کەواتە بەسە بۆ هۆشیاری کە چاودێری و چاودێری ناگونجانی نێوانیان بکات. بۆ ڕاستکردنەوەی نەگونجانەکە، هۆشیاری چەمکێکی نوێی تەنەکە دەناسێنێت بە ئامانجی گونجاندنی ئەو دووانە. ئەم چالاکییە ڕاستکەرەوەی چەمکەکە دووبارە دەبێتەوە تا دەگاتە گونجانێکی تەواو لە قۆناغی کۆتایی، قۆناغی زانینی ڕەها. چالاکی مەعریفی لە قۆناغی هۆشیارییەوە دەست پێدەکات، پاشان دەچێتە قۆناغی هۆشیاری خودی، پاشان قۆناغی مێشک، بەدوایدا قۆناغی ڕۆح، پاشان قۆناغی ئایین و، لە کۆتاییدا بیرۆکەی ڕەها. ئەم قۆناغانە ناونیشانی بەشەکانی کتێبەکەن و لە هەر بەشێکدا چەند قۆناغێکمان هەیە سەرچاوە نۆرمان ڕوونی دەکاتەوە کە هۆشیاری و خودئاگایی و ئهقڵ ئەو قۆناغانەن کە خودی تاک وەردەگرن لە کاتێکدا ڕۆح و ئایین و بیری ڕەها قۆناغەکانی خودی کۆمەڵایەتین، زانین چالاکی هۆشیارییە کە لە قۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی تر دەڕوات بە بەخشینی چەمکێکی نوێ بە بابەتی مەعریفی کە چەمکی پێشووی پێ ڕاست دەکرێتەوە، کە ڕێڕەوی دیالێکتیکی زانین دەکێشێت. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە مەعریفەزانی “كانت” پێویستی بەوە هەیە کە خودناسین هەبێت، واتە زانینی خودی تاکەکەسی، بۆ ئەوەی خودناسینی شتێک بگونجێت. بەڵام هیگڵ دەڵێت خودناسین کە لەسەر بنەمای زانینی خودی تاکەکەسی خودی تاکەکەسی دیکە دامەزراوە، مەرجدارە بە خودناسینی کۆمەڵایەتی کۆمەلایەتی. ئەمەش خودناسینی شتەکە مەرجدار دەکات بە ڕۆح وەک خودێکی کۆمەلایەتی کە دەگاتە لوتکە لە مەعریفەی ڕەهای شتدا لە دوا قۆناغی دیالێکتیکیدا.
“ڕەخنەی فیورباخ لە هیگڵ”
فیورباخ جیاکردنەوەی خود و شت وەک جیاکردنەوەی نێوان بیرکردنەوە و بوون دەردەبڕێت. لێرەدا من وشەی بوون بەکاردەهێنم وەک وەرگێڕانی وشەی بوون، کە دەتوانرێت بە گەردوونیش وەربگێڕدرێت، بەڵام زەحمەتە بە دروستی وەریبگێڕین بۆ عەرەبی. فیورباخ مشتومڕی ئەوە دەکات کە ئەم وشەیە، لە ڕووی مەعریفییەوە، دەتوانێ مانای وشەی بوون و وشەکانی تری ئەم وتەیە بگەیەنێت، ئەوەی مرۆڤ بە بوون لێی تێدەگات، بە شێوەیەکی گونجاو و بەپێی ئهقڵ، بوون، بوون-بۆ خۆی، ڕاستی، واقیع و بابەتییە. هەموو ئەم پێناسە و زاراوانە یەک شت دەردەبڕن، بەڵام لە ڕوانگەی جیاوازەوە بیرکردنەوە نوێنەرایەتی خودی مەعریفی دەکات و بوون نوێنەرایەتی شتە مەعریفییەکان دەکات. فیورباخ جەخت لەوە دەکاتەوە کە فەلسەفەی هیگڵی نەیتوانیوە بەسەر دژایەتیی بیرکردنەوە و بووندا زاڵ بێت تایبەتی سەر بە بوونە، بەڵام گشتی سەر بە بیرکردنەوەیە ئەمە مانای ئەوەیە کە بۆ فیورباخ، جیاکردنەوەی خود و بابەت بەهۆی جیاکردنەوەی تایبەتی و گشتییە. بۆ هیگڵ، زانینی گشتی زانینی گونجاوی خودی شتەکەیە، لە کاتێکدا زانینی شتە تایبەتەکان مەحاڵە بۆ خودی مەعریفی. شتی تایبەت ئەو شتەیە کە لە واقیعدا بوونی هەیە و ئەو شتە گشتییەی کە خودی هیگڵی دەیناسێت شتە ڕاستەقینەکە نییە، بەڵکو ئەو شتەیە کە بەتاڵە لە واقیع، “هیگڵ” زمان بە زانینی هۆشیاری یان خودی تەنێکەوە دەبەستێتەوە. ئەو دەڵێت کە زمان سەر بە هۆشیارییە و ناتوانێت تەنێکی هەستی دیاریکراو دەرببڕێت. زمان سرووشتی گشتی و گشتگیرە و تەنها دەتوانێت گوزارشت لە گشتی و گەردوونی بکات. فیورباخ ئەم بیرۆکەیە ڕەت ناکاتەوە، بەڵام دەڵێت کە واقیع یان ڕاستی دەکەوێتە تایبەتیەوە، واتە لە چ شتێکدا کە زمان ناتوانێت دەری ببڕێت. ئەو ڕاستەوخۆ و بە ڕوونی قسە لەگەڵ هیگڵ دەکات: ئەو تایبەتمەندییەی مەبەستمانە لە چوارچێوەی هەستی هەستیدا شتێکە کە تەنانەت ناتوانین دەری ببڕین. قسە بوەستە، بڕۆ سەر شتە ڕاستەقینەکە، نیشانم بدە باسی چی دەکەیت سەبارەت بە هۆشیاری هەستی، زمان خۆی ناواقیعیە، هیچ شتێک ئەو شتە گشتی و گەردوونی کە بە زمان دەردەبڕدرێت شتە ڕاستەقینە نییە. بۆیە.
فیورباخ داوا لە هیگڵ دەکات بیر لەوە بکاتەوە کە چۆن شتە ڕاستەقینەیەکی دیاریکراو بزانێت نەک ڕابکات بەرەو ناسینی گشتی ناڕاستەقینە و گەردوونی و بانگەشەی ئەوە بکات کە دوایینیان ڕاستەقینە و ڕاستەقینەیە. وەڵامی هێگل بۆ ئەم بەرهەڵستکارییە ئەوەیە کە تێگەیشتن لە شتە گەردوونییەکان ڕیالیزمی تێدایە و زانینی ڕیالیزمی ڕەها لە کۆتایی دیالێکتیکی دیاردانە مەعریفییەکاندایە. بەڵام بەرهەڵستی فیورباخ لەوەدایە کە دەگەڕێتەوە بۆ شتە تایبەتەکە بۆ بوونیادنانی زانین و دوورکەوتنەوە لێی لە دیالێکتیکی سنوردار بۆ هۆشیاری ئەبستراکت ناتوانێ وامان لێبکات واقیع بناسین. لەبەر ئەوە فیورباخ جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتی هیگڵی شتە ڕاستەقینەکە نییە، بەڵکو بەرهەمی هۆشیارییە. ئەوەی هیگڵ دەربارەی ئەو دەڵێت وەک ئەوانی تر بەو مانایەی کە ئەو بوونەوەرە جیاوازە لە هۆشیاری، و مەبەستی ئەو شتە بابەتییە کە جیاوازە لە هۆشیاری، لە ڕاستیدا جیاواز نییە لە هۆشیاری چونکە بەرهەمی خۆیەتی. لەبەر ئەوە، فیورباخ مشتومڕی ئەوە دەکات کە بابەتی یان ڕیالیزمی کە هیگڵ دەیخاتە پاڵ تەنی مەعریفی، ڕیالیزم نییە، بەڵکو تەنها تیۆریەک یان خەیاڵە. بیرۆکەی ڕەها لە ڕێگەی شتێکی ترەوە دروست ناکات و خۆی ناچەسپێنێت کە تەنها ئەزموونی و تێگەیشتنی بەرجەستە بێت. بەڵکو خۆیان لە پێچەوانەی ڕەسمی و ڕووکەشەوە دروست دەکەن بوون خۆی لە خۆیدا بیرۆکەی ڕەهایە هیگڵ وا دادەنێت کە بوون بەرهەمی هۆشیاری و بیرۆکەی ڕەهایە، وە کە ڕیالیزمی بابەتی ئاوایە چونکە بەرهەمی هۆشیارییە، واتە تەن کاراکتەری بابەتی و واقیعی خۆی لە هۆشیارییەوە وەردەگرێت.
ئەمە وا لە فیورباخ دەکات کە بڕوا بەوە بکات کە هیگڵ پێشوەخت دەبینێت کە واقیع لەگەڵ هۆشیاریدا یەکێکە، و ڕێگایەکی دیالێکتیکی دەگرێتەبەر بۆ گەیشتن بە یەکگرتنیان ئەگەر هۆشیاری توانای بەرهەمهێنانی بابەتی و پێشکەشکردنی بە زانینی گشتی و گەردوونی هەبێت پەیوەندی بابەتی و ڕیالیزم لەگەڵ ئەو شتە دیاریکراوەی کە لە هۆشیاری و زمان دابڕاوە چییەیەکێتی بیرکردنەوە و بوون کە بانگەشەی ئەوە دەکرێت بەدەست هاتووە جگە لە یەکێتی بیرکردنەوە و خەیاڵ هیچی تر نەبوو ڕەخنەی مارکس لە هیگڵ، کارل مارکس مرۆڤ لە فەلسەفەی هیگڵیدا بەم شێوەیە وەسف دەکات مرۆڤ تەنها وەک بوونەوەرێکی بیرکردنەوەی ئەبستراکت دەبینرێت تەنها وەک خودئاگایی دەبینرێت خودی مەعریفی ئەو بوونەوەرەیە کە هۆشیاری هەیە و دەیەوێت شتەکە بزانێت، بەڵام پێویست ناکات ئەم بوونەوەرە لە هەموو تایبەتمەندیەکانی تری داماڵین و کورتی بکەینەوە بۆ ئەو هۆشیارییەی کە هەیەتی بۆ ئەوەی بوونەکە ببێتە تەنها هۆشیاری. ئەمە هەڵەی مەعریفەی هیگڵە بۆ مارکس. ئەم بۆچوونە مارکسیستییە کاریگەری ڕەخنەی فیورباخ لە لایەنی ماددی مرۆڤ هەیە کە دەخوات و دەخواتەوە و هەستی پێدەکات و خۆشی دەوێت بەڵام ڕەخنەی مارکسیستی لە ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و مرۆییدا لە فیورباخ تێدەپەڕێت مارکس ڕەخنەی فیورباخ بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی ببینێت کە خودی هیگڵی ئەبستراکت و کارەکەی کاری ئەبستراکت یە. تاکە کارێک کە هیگڵ دەیزانێت و دانی پێدا دەنێت، کاری ئهقڵی ئەبستراکت یە بۆ هیگڵ، کردار چالاکی هۆشیارییە، واتە چالاکی مەعریفی، و ئەم چالاکییە خاڵییە لە ماددە. بۆ مارکس، چالاکی مرۆڤ چالاکییەکی ماددییە کە چالاکی مەعریفی لەخۆ دەگرێت، واتە چالاکی هۆشیاری جیا نییە لە چالاکی دەستی کرداری. چالاکی مرۆیی کردارێکی کۆمەڵایەتییە و هیچ کارێکی مرۆیی بەبێ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بوونی نییە. کارلێکێکی دیالێکتیکی هەیە لە نێوان کۆمەڵگا و کرداری مرۆیی یان چالاکی بەرهەمهێن. کارلێک لەوەدایە کە سرووشتی کۆمەڵایەتی کار کاریگەری لەسەر ئەو چوارچێوە کۆمەڵایەتییە دروست دەکات کە تێیدا بەدەست دێت، لە کاتێکدا کار و چالاکی مرۆڤ بە نۆرەی خۆی شێوەی ژیانی کۆمەڵایەتی دەدەن بە گوێرەی شێوازی بەرهەمهێنان. ئەمە مەعریفەناسی، یان چالاکی مەعریفی، لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی ماددیدا دادەنێت. بە واتایەکی تر، خودی مەعریفی هۆشیارییەکی بێ ماددە نییە، بەڵکو هەستێکی کۆمەڵایەتییە کە چالاکی مەعریفی خۆی ئەنجام دەدات. ئەمە وامان لێدەکات ببینین کە سۆسیالیزمی ڕۆحی هیگڵی خاڵییە لە کۆمەڵگای ڕاستەقینە، واتە هیگڵ سۆسیالیزمی خودی مەعریفەی ڕیئالیستی بەدەست نەهێنا، بەڵام سۆسیالیزمی ئهقڵی ئەبستراکت بەدەست هێنا. کۆمەڵگا لە ماتریالیزم و ڕیالیزمی داماڵراوە و بەرزکراوەتەوە بۆ ئاستی ئهقڵ و هۆشیاری ئەبستراکت
