“دەستپێک”
پڕۆسەی هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکان لە ئێراق ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی پەیوەست بە ڕەتکردنەوەی گرووپەکانە لە تەسلیمکردنی چەکەکانیان، توانای حکومەتی داهاتوو بۆ تێکەڵکردنیان بە ڕێککەوتنە پێشبینیکراوەکان یان ئەگەر پێویست بوو ڕووبەڕوویان ببێتەوە، هەروەها هەڵوێستی ئێران- جا مەیلی بەرەو هەڵوەشاندنەوەی توندوتیژی لە ئێراقدا بێت بۆ چەسپاندنی ئاگربەستی ئێستا لەگەڵ واشنتۆن و ئیسرائیل یان بەرەو پەرەسەندن و ناسەقامگیری ناوخۆیی. هەروەها هەڵوێستی ئەمریکا سەبارەت بە پابەندبوون بە خشتەی کاتی ڕاگەیەندراوی کشانەوە یان دانوستاندن لەسەری ڕۆڵی هەیە. ژمارەیەک کوتلەی چەکداری ناسراو لە ئێراق بەیاننامەیان بۆ یەکەمجار پشتگیری لە چەمکی “کۆنتڕۆڵی دەوڵەتی لەسەر بەکارهێنانی هێز” بڵاوکردەوە. ئەم چەمکە بریتییە لە تەسلیمی ئەو گرووپانەی چەکەکانیان بە هێزە فەرمییەکان و هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەکانیان، یان تێکەڵبوون بە هێزە سەربازی و ئەمنییەکان و گواستنەوە بۆ چالاکیی سیاسی. کاتی ڕاگەیاندنی گرووپەکان دوای ئەنجامی هەڵبژاردنەکان بوو، کە تێیدا نوێنەری گرووپە چەکدارەکان نزیکەی ٨٠ کورسییان بەدەستهێنا. ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ زیادبوونی فشارەکانی ئەمریکا سەبارەت بە مەرجەکانی پێکهێنانی حکومەت و دوورخستنەوەی میلیشیاکان لێی و ئەگەری دەستپێکردنی هێرشی سەربازی بۆ سەر گرووپە چەکدارەکان و فراوانکردنی سزا ئابوورییەکان بۆ ئەوەی دامەزراوە فەرمییەکانی ئێراقیش بگرێتەوە. هەروەها لە پاشخانی دابەزینی ڕۆڵی ئێران لە داڕشتنی دیمەنی سیاسی ناوخۆی ئێراقدا ڕوویدا.
“فشاری ئەمریکا بۆچییە؟”
زانیارییەکان لە سەرچاوە سیاسییە ئاگادارەکانی ئێراقەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو گرووپە چەکدارانەی کە لەم دواییانەدا نیازی خۆیان بۆ تەسلیمکردنی چەکەکانیان ڕاگەیاند، ماوەی چەند مانگێکە لەگەڵ لایەنی ئەمریکی، لە ڕێگەی نێوەندگرانەوە خەریکی گفتوگۆن. ئەم دیالۆگانە بە پلەی یەکەم لەسەر گەرەنتی بۆ گواستنەوەی سیاسی چڕ بووەتەوە. ئاست و پانتایی و دەرئەنجامەکانی ئەم گفتوگۆیانە تا ئێستا نادیارە، بەڵام دواجار ڕەنگدانەوەی واقیعی پەیوەندی بەردەوامی نێوان هەردوولا بە فۆرم و ئاست و شێوازی جۆراوجۆر لە ساڵانی ڕابردوودا. بێگومان گۆڕانکارییە ناوچەییەکانی دوای شەڕەکانی ئیسرائیل لە غەززە، لوبنان و ئێران، لەگەڵ پێشهاتەکانی سوریا و کاردانەوەکانیان لەسەر هاوسەنگی جیۆپۆلەتیک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەموویان بەشدار بوون لە گۆڕینی فشارەکانی ئەمریکا. ئەم گۆڕانکارییە لە هەڕەشەکردن لە میلیشیاکانەوە- کە زیان بە هێزەکانی ئەمریکا لە ئێراق یان بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لەوێ دەگەیەنن- بۆ هەڕەشەکردنی ڕاستەوخۆی حکومەتی ئێراق و هێزە سیاسییەکانی بەشداربووی ناو ئەو وڵاتە، بە هاوبەش یان تەنانەت هاوبەش لە پاراستنی میلیشیاکان دەزانن. ئەمەش بووەتە هۆی ڕەوایەتیدان بە فراوانبوونی ئەم دواییەی سزا ئابوورییەکان و دەستدرێژیکردنیان بۆ سەر دامەزراوە دارایی و نەوتییە فەرمییەکانی دەوڵەت. بەڵام زەحمەتە بەستێنی ستراتیجی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە ئێراق بەردی بناغەی لێ ڕوونبکرێتەوە، بە ئاماژەدان بە تەنیا بۆ ئەو فاکتەرانەی کە پێشتر ئاماژەی بۆ کراوە، بەمەش پێویستی بە گەڕانەوە بۆ چوارچێوەیەکی پێشووتر هەیە. خولی یەکەمی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا (٢٠١٧-٢٠٢٠) شاهیدی بەرزترین ئاستی گرژی لە پەیوەندی نێوان هێزەکانی ئەمریکا و میلیشیا ئێراقییەکان و ئێرانی بەخۆیەوە بینی. لوتکەی ئەم گرژییە تیرۆرکردنی قاسم سولەیمانی فەرماندەی سوپای قودسی ئێران و ئەبو مەهدی موهەندیس جێگری فەرماندەی هێزەکانی حەشدی شەعبی بوو لەلایەن واشنتۆنەوە لە ئۆپەراسیۆنە بەناوبانگەکەی فڕۆکەخانەی بەغدا لە ٣ی ژانویەی ٢٠٢٠. هەروەها لەم ماوەیەدا ئێران هێرشێکی مووشەکیی کردە سەر بنکەی ئاسمانی عەین ئەسەدی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئێراق لە ٨ی ژانویەدا هێرشەکە بەبێ تۆڵەسەندنەوەی دواتر، لە کاتێکدا سەرۆک ترامپ بانگەشەی ئەوەی کرد کە پێش مانگرتنەکە پەیوەندییەکی لە ئێرانەوە پێگەیشتووە کە داوای مۆڵەتی لێدەکات، ئەمەش ئیدیعایەک لەلایەن ئێرانەوە لەڕێگەی ڕاوێژکاری ڕێبەری مەزنی شۆڕشەوە ئیسلامییەوە ڕەتکرایەوە.
لەو کاتە هەستیارەدا، هەردوو وڵاتی ئێران و ئەمریکا مەترسییەکانی پەرەسەندنیان بەخۆیەوە بینی و بەدواداچوونیان بۆ کەناڵەکانی پشتەوەی لێکتێگەیشتنەکانی سەنگەرەکان کرد کە لە ماوەی شەڕی دوانزە ڕۆژەدا (١٣-٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥) لە نێوان ئێران لە لایەک و ئیسرائیل و ئەمریکا لە لایەکی دیکە، بە تایبەتی لە بۆردومانی ئێران بۆ سەر بنکەی ئاسمانی ئەلعودەید لە قەتەر، چەندین جار بەکارهێنرابوون. هەروەها میکانیزم و شێوازی کۆنترۆڵکردنی ئەو تەحەدایەی میلیشیا ئێراقییەکانیان دۆزییەوە، جا چ لەژێر فشاری ئەمریکادا بێت یان کۆنترۆڵی ئێران. دوابەدوای بۆردومانی بنکەی ئاسمانی عەین ئەسەد لەلایەن ئێرانەوە، پێشنیارەکانی ئەمریکا بۆ چارەسەرکردنی پێویستی ڕێکخستنی ئامادەبوونی سەربازی ئەمریکا لە ئێراق دەستیپێکرد. ڕەنگە ئەمە هاوکات بووبێت لەگەڵ پێشنیارێک کە ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا لە سەردانەکەیدا بۆ ئێراق لە ئەیلوولی ئەو ساڵەدا پێشکەشی کردبوو. پێشنیازی خشتەی کاتی کشانەوەی ئەمریکا لە ئێراق پێشکەش بە سەرکردە سیاسییەکانی ئێراق کرد، کە هاوکات لەگەڵ خشتەی کاتی چەکداماڵینی میلیشیاکان بۆ گەرەنتیکردنی سەروەری ئێراق جێبەجێ بکرێت. لەو کاتەدا جەختی لەوە کردەوە کە “گەورەترین تەحەدای بەردەم ئێراق دەستێوەردانی دەرەکییە، بەرپرسانی ئێراقیش دەبێت سەروەری وڵاتەکەیان بنیات بنێن”. هەستیاری ئەمریکا سەبارەت بە دۆخی ئێراق و ڕەنگە هەروەها سەبارەت بە فراوانبوونی ڕۆڵی فەرەنسا لە وڵاتەکەدا، وایکرد ئەمریکا ڕێکەوتنەکەی خێراتر بکات بۆ دەستپێکردنی خولەکانی “دیالۆگی ستراتیژی” لەگەڵ حکومەتی تازە پێکهێنراوی ئێراق لە سەردەمی مستەفا کازمی، سەرۆکوەزیرانی پێشووی ئێراق. ئەم خولانە بریتی بوون لە پێکهێنانی لیژنەی تەکنیکی سەربازی بۆ لێکۆڵینەوە لە پێداویستییە ئەمنییەکانی ئێراق و دیاریکردنی هێڵێکی کاتی بۆ کشانەوە. لیژنەیەکی تەکنیکی باڵا کە پێکهاتبوو لە ئەندامانی سوپای ئێراق و وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پنتاگۆن) پێویستی ئێراقی بۆ مەشق و ڕاهێنان و بنیاتنانی تواناکان لە ماوەی پێنج ساڵدا دەستنیشان کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٦ بە قۆناغ تەواو بکرێت، چەند سەرچاوەیەک پشتڕاستی دەکەنەوە کە لەم خولە دیالۆگانەدا، کە بە شێوەیەکی وەرزی بەردەوام بووە و لەگەڵ کشانەوەی “هێزە شەڕکەرەکان” بووە، لایەنی ئەمریکی باسی لە داهاتووی میلیشیاکان لە ئێراق دەکرد، جەختیان لەوە کردەوە کە جێبەجێکردنی دروستی خشتەی کشانەوە پەیوەستە بە کۆتاییهێنان بە ڕۆڵی گرووپە چەکدارەکانی ئێراق و دەستبەردار بوونی چەکەکان لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا.
ئەمریکا و ئێراق بە درێژایی ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٢ بەردەوام بوون لە گفتوگۆکانیان، کاتێک واشنتۆن و بەغدا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ڕێککەوتنی خۆیان لەسەر کشانەوەی دوو قۆناغی ئەمریکا ڕاگەیاند. قۆناغی یەکەم بریتی بوو لە کشانەوە لە بنکەی ئاسمانی عەین ئەسەد لە ئەنبار لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، دواتر کشانەوەی لە بنکەی ئاسمانی حەریر لە هەولێر لە هەمان مانگی ٢٠٢٦، هەرچەندە هێزەکانی ئەمریکا زۆربەی سەربازەکانیان و بەرنامەکانی مەشق و ڕاهێنانیان لە عەین ئەسەد کشاندەوە، بەڵام هێشتا ئامادەیی شەڕانگێزیان لە ناوچەیەکی بچووکتر لەناو خودی بنکەکەدا دەپارێزن. هیچ ئاماژەیەک نییە کە کشانەوە لە بنکەی ئاسمانی هەریر تا ئەو بەروارەی ڕێککەوتن لەسەر کراوە ڕووبدات. زەمینەی مێژوویی پێشوو زۆر گرنگە بۆ دانانی فشاری ئێستای ئەمریکا لە چوارچێوەی گونجاوی خۆیدا، چونکە نوێنەرایەتی وەڵامێکە بۆ تێگەیشتنە باوەکان سەبارەت بە کشانەوەی ئەمریکا. ئەم لێکتێگەیشتنانە هەمیشە بەستراوەتەوە، ئەگەرچی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، بە هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکان و یەکلاکردنەوەی پێگەی ئەوانەوە، ئەمەش وایکردووە ئێراق بتوانێت گەرەنتی سەروەری و کۆنترۆڵکردنی هەموو چەکەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت بکات. لەم ڕووەوە گرنگە ناوەڕۆکی ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژی ساڵی ٢٠٠٨ وەبیر بهێنینەوە کە تاکە چوارچێوەی یاسایی دەمێنێتەوە کە پەیوەندی نێوان هەردوولا بەڕێوەدەبات. ئەم ڕێککەوتنە باس لە بەرپرسیارێتی ئەمریکا دەکات بۆ پشتیوانیکردن لە یەکپارچەیی ئەمنی و خاکی ئێراق و پاراستنی دامەزراوە دیموکراسیەکان. هیچ کام لەم بنەمایانە لەگەڵ بوونی میلیشیا چەکدارەکان لەناو دەزگای دەوڵەتدا ناگونجێت.
لەم چوارچێوەیەشدا دەکرێت دوو گریمانە بخرێتەڕوو: یەکەم: خواستێکی ڕاستەقینەی ئەمریکا هەیە بۆ کشانەوەی ئێراق بەپێی خشتەی کاتی دیاریکراو، دووەم ئەو فشارە چڕکردنەوەیە بۆ سەر حکومەت و هێزە سیاسییەکان و میلیشیاکان ئامانجی ئەوەیە کە زەمینەیەکی لەبار بۆ کشانەوە دروست بکات. هەردوو گریمانەکە ئاماژە بە پاڵنەرێکی مەعقول دەکەن، لە کاتێکدا ئەوەی کە نیوەی گرووپە چەکدارەکان وەڵامی داواکارییەکانی سنووردارکردنی چەکیان داوەتەوە و نیوەکەی دیکەش ڕەتیانکردووەتەوە بە گشتی پشتگیری لە گریمانەی دووەم دەکات، واتە قبوڵکردنی هاوبەش هەیە بۆ گەڕاندنەوەی لێکتێگەیشتنەکانی پێشوو و دانانی ڕێساکان کە خشتە نوێیەکان دەبەستنەوە بەو خشتانەی کە لەلایەن حکومەتی ئێراقەوە خراوەتەڕوو کە لە ماوەی چەند مانگی داهاتوودا دروستدەکرێن سەبارەت بە میکانیزمەکانی هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکان.
“تاران وەك یاریکەرێکی بێ دەنگ”
شەڕی دوانزە ڕۆژە پاشەکشەی بەسەر ئێراندا سەپاند لە بەرە جۆربەجۆرەکان و ئەم پاشەکشەیە لە ئێراقدا بە کەمبوونەوەی ئامادەیی سیاسی ئێران لە کاتی پڕۆسەی پێکهێنانی حکومەتدا تا ئێستا بە بەراورد لەگەڵ ئەزموونەکانی پێشوودا دیار بوو. بەڵام گریمانەکردنی دابەزینی ئەم کاریگەرییە بەسەر خودی میلیشیاکاندا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پەیوەندییە ڕێکخراوەیی و ئایدۆلۆژی و ئابوورییەی کە بوونی ئێران لە قووڵایی پێکهاتەکانی گرووپە چەکدارە جیاوازەکاندا چەسپاندووە، ناڕاستەقینە دەردەکەوێت. دابەشبوونی ئەم دواییە لە هەڵوێستی گرووپەکان سەبارەت بە کۆنتڕۆڵی چەک، لە ڕوانگەی بەرژەوەندییەکانی ئێرانەوە، پێدەچێت پەیوەست بێت بە دوو کۆنتێکستەوە:- یەکەمیان ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دەستگرتنی ئێران بە میلیشیاکانی سەر بە خۆیەوە بەڕاستی دەستیکردووە بە شلبوونەوە، ئەمەش ڕێگەی بە هەندێکیان داوە ئازاد ببن لە هەڵبژاردنی نژاردەکانی بەردەمیان، بەڵام پێشهاتەکانی چەند مانگی ڕابردوو و پشتیوانی ئێران لە بەشداری میلیشیاکان لە هەڵبژاردنەکان و قسە و لێدوانی سەرکردەکانی گرووپەکان کە هاوتەریب بوون لەگەڵ گوتاری ئێران لە کاتی شەڕ و دوای شەڕ، پشتیوانی لەم بەستێنە ناکەن. کۆنتێکستی دووەم، قبوڵکردنی ئێران بۆ دووبارە نەخشەی ڕۆڵەکان لە نێوان ئەو گرووپە چەکدارانەی کە خاوەنی لیوای بەرچاون لە ناو هێزەکانی حەشدی شەعبیدا پشتڕاست دەکاتەوە، بە تایبەتی ئەوانەی کە دەستکەوتی بەرچاویان لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران (١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ڕابردوو) بەدەستهێناوە (وەک عەسائیب ئەهلی حەق – ٢٧ کورسی، کاتایب سەید شوهادە – ١٢ کورسی، کاتعەیب ئیمام عەلی – ١٢ کورسی کورسی، ئەنسار الله الاوفیە – ٥ کورسی، ڕێکخراوی بەدر – ٢١ کورسی). ئەمەش بریتییە لە تێکەڵبوونیان بە ژیانی سیاسی وەک بەدیلێک بۆ سەرکردایەتی ئێستای شیعە، لە کاتێکدا بەهێزترین کوتلەکان (وەک حزبوڵڵا و حەرەکاتی نوجەبا) وەک قۆڵێکی سەربازی بۆ مانۆڕکردنی داهاتوو لەگەڵ ئەمریکییەکان بەردەوامن. ئەمەش زیاتر بە گۆڕانکاری لە ناوەڕۆکی ڕیتۆریکی ئێران بەرەو ئێراق جەخت دەکرێتەوە، لە باسکردنی “داگیرکاری ئەمریکی”ەوە بۆ قسەکردن لەسەر “دزەکردنی ئیسرائیل”. لە کاتێکدا کە کۆنتێکستی یەکەم پێشنیاری پێکدادانێکی حەتمی لە نێوان گرووپەکاندا دەکات، دووەمیان پێشگری دەکات کە گۆڕانکارییەکی ستراتیژیی ئێرانی لە بەڕێوەبردنی ئامرازەکانی کاریگەری خۆی لە ئێراق و ناوچەکەدا هەبێت، کە گرووپە جیاوازەکان پێگەی ئێستایان بپارێزن بەڵام گۆڕانکاری لە ڕۆڵی سەربازی خۆیان دەکەن.
“دەرەنجام”
لە واقیعدا تەنها داننان بە پرەنسیپی “دەوڵەت” لەلایەن هەندێک گرووپەوە نوێنەرایەتی هەنگاوێکە بۆ پێشەوە، تەنانەت ئەگەر پێشکەوتنی سنووردار بێت و ئامادەیی پێچەوانە بێتەوە لە بەرامبەر ئەو تەحەددایانەی کە کاریگەرییان لەسەر دۆخی ئێراق هەیە، وەک هەڵوێستی میلیشیاکان. ئەوانەی ڕەتیدەکەنەوە چەک ڕادەست بکەن، و تا چەند حکومەتی داهاتوو دەتوانێت بیانخاتە ناو بازنەی ڕێککەوتنە پێشبینیکراوەکانەوە، یان پێکدادانیان لەگەڵدا بکات ئەگەر پێویست بکات، لە پەیوەندی لەگەڵ پێگەی ئێران لە ئەگەری ئەوەی بەرەو لاوازبوون لە ئێراقدا بڕوات بۆ چەسپاندنی ئەو لاوازبوونەی ئێستا لەگەڵ واشنتۆن و ئیسرائیل، یان بەرەو پەرەسەندن و ناسەقامگیرکردنی دۆخی ناوخۆی ئێراق، هەروەها هەڵوێستی ستراتیژی ئەمریکا سەبارەت بە دۆخی ناوخۆی ئێراق چەسپاندنی نەخشەی ڕاگەیەندراوی کشانەوە یان دانوستاندن لەسەریان.
