گرنگی گەشتەکەی ماجەلان و دەرئەنجامە جوگرافییەکانی

“پوختە”

گەشتەکەی فەردیناند ماجەلان یەکێکە لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی لێکۆڵینەوە جوگرافییەکان. ئەم توێژینەوەیە بە شێوازێکی مێژوویی-شیکارییەوە گرنگی ئەم گەشتە و دەرئەنجامە جوگرافییەکانی دەخاتە ڕوو. تووێژینەوەکە لە پێنج بەشێکی سەرەکی پێکدێت؛ ڕێڕەوی گەشتەکە و شیکردنەوەیەکی دیاردەناسیانەی ڕووداوە سەرەکییەکان، دەرئەنجامە جوگرافییەکان وەک دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ بۆ رێگەی ئەندێم و تێگەیشتنی قەبارەی زەوی، کارلێک مرۆڤی و جوگرافی وەک کردنەوەی ڕێگای بازرگانی و کاریگەری لەسەر دانیشتووانە ڕەسەنەکان، بنچینەی نەخشەکێشان و گۆڕانی پەرەسەندنی جوگرافی و، کۆتایی و کاریگەری درێژخایەن بە دیاریکردنی سەرەتای سەردەمی گەڕان بە دەریایەکان. تووێژینەوەکە دەکۆڵێتەوە کە گەشتەکەی ماجەلان نەک تەنها بەنداوێکی زەوی شکاند، بەڵکو گۆڕانکاریەکی بەرچاو لە تێگەیشتنی مرۆڤی زەوی و پێکهاتە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکانی جیهان دروستکرد.

1. پێشەکی؛ لە مێژووی لێکۆڵینەوە جوگرافییەکان، هەندێ ڕووداو وەکو خاڵی وتران وایان لە پەرەسەندنی زانست و كولتووری مرۆڤی کردووە. گەشتە دەریاییەکەی فەردیناند ماجەلان لە ساڵانی ١٥١٩ بۆ ١٥٢٢ زایینی، بە یەکێ لەو خاڵانە دادەنرێ کە نەک تەنها سنووری زەویی شکاندووە، بەڵکو سنووری زانیاری مرۆڤی گەورە کردووە. ئەم توێژینەوەیە هەوڵدەدا لە ڕێگای میتۆدی شیکاری مێژووییەوە، ئەم گەشتە شیکردنەوەی بۆ بکات و دەرئەنجامە جوگرافییەکانی دیاری بکات. میتۆدی شیکاری مێژوویی تێکەڵەیەکە لە شیکردنەوەی سەرچاوە مێژووییەکان، دیاردەناسی ڕووداوەکان لە چوارچێوەی کاتی ڕوودانیدا، و هەلسەنگاندنی کاریگەریەکانی لەسەر تێگەیشتنی جوگرافی. ئامانجە سەرەکیەکەی ئەم توێژینەوەیە بریتییە لە وەسفکردن و شیکردنەوەی گرنگی گەشتەکەی ماجەلان و دەرئەنجامە جوگرافییەکانی، بە تایبەت لە پێنج بەشدا؛ ڕێڕەوی گەشتەکە، دەرئەنجامە جوگرافیە سەرەکییەکان، کارلێک مرۆڤی و جوگرافی، بنچینەی نەخشەکێشان، و کاریگەری درێژخایەنەکەی.

2. ڕێڕەوی گەشتەکە و شیکردنەوەیەکی دیاردەناسیانە؛ گەشتەکەی ماجەلان نمونەیەکی سەرەتاییە لە هەوڵی سیاسەت و زانست بە شێوەیەک یەکتری گرتووە. ئەم بەشە ڕێڕەوی گەشتەکە بە وردی شیکردنەوە دەکات.

3. خاڵی دەستپێک و ئامانجە سەرەکییەکان؛ گەشتەکە لە ئیسپانیا دەستیپێکرد و ئامانجی سەرەکی بریتی بوو لە دۆزینەوەی ڕێگایەکی ڕاستەوخۆ بۆ دورگەکانی ئەندێم (ئێستا ئەندەنوسیا) بە نەگەڕان بە دەوری کیشوەری ئەفریقا. ئەمە پێشێلکردنی ڕکابەریەکی گەورەی ئابووری بوو لە نێوان هێزە ئەوروپیەکاندا، بە تایبەت پورتوگال و ئیسپانیا.

ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕێگای گەشت؛ دوای تێپەڕین لە کێویی ئەتڵەسی لە باشووری ئەمریکا، کە بووە هۆی دۆزینەوەی تەنگاوی ماجەلان، گەشتەکە ڕووی لە زەریایەکی ئارام کرد. ئەم زەریایە بە “هاوسووکە” ناسرا، کە وای لە ماجەلان کرد ناوی “زەریای ئارام” لێبنێ. ئەم ناوە بریتی بوو لە هەڵەێکی جوگرافی گەورە، کە نەیدەزانی ئەم زەریایە گەورەترین زەریای جیهانە.

• کۆتایی گەشت و گەڕانەوە؛ دوای کوژرانی ماجەلان لە فلیپین، گەشتەکە بە سەرۆکایەتی خوان سێباستیان ئێلکانۆ درێژەی پێدا. کەشتییەکە بە ناوی “ڤیکتۆریا” لە ڕێگەی زەریای هێند و کێویی گوود هۆپەوە گەڕایەوە ئیسپانیا. بەم شێوەیە بۆ یەکەم جار تەواوکردنی گەشتێکی بازنەیی لە مێژووی مرۆڤدا تۆمارکرا.

1. ڕێڕەوی گەشتەکەی ماجەلان (١٥١٩-١٥٢٢)

ڕووداو شوێن (ئێستا) ساڵ (زایینی) دەرئەنجامی جوگرافی.

دەستپێک سانلۆکار دی بارامیدا، ئیسپانیا ١٥١٩ دەستپێکی گەشتەکە.

تێپەڕین لە تەنگاوا تەنگاوی ماجەلان، ئەرژەنتین/شیلی ١٥٢٠ دۆزینەوەی ڕێگایەک بۆ زەریای ئارام.

کەشتیوانی لە زەریای ئارام زەریای ئارام ١٥٢٠-١٥٢١ تێگەیشت لە قەبارەی گەورەی زەریاکە.

گەیشتن بە دورگەکان دورگەی گوام، فلیپین ١٥٢١ کردنەوەی شوێنە نوێیەکان بە ئەوروپیەکان.

تەواوکردنی گەشتە بازنەییەکە سانلۆکار دی بارامیدا، ئیسپانیا ١٥٢٢ سەلماندنی تەنھایییی و قەبارەی زەوی.

2- دەرئەنجامە جوگرافیە سەرەکییەکان؛ گەشتەکەی ماجەلان گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لە تێگەیشتنی جوگرافی مرۆڤ دروستکرد. ئەم گەشتە چەندین بنەمای جوگرافی سەلماند.

سەلماندنی تەنھاییی و قەبارەی زەوی؛ بە تەواوکردنی گەشتە بازنەییەکە، گەشتەکەی ماجەلان بە ڕێگایەکی کرداری سەلماندی کە زەوی تەنھا گەورە نییە، بەڵکو توانای خۆلێکەوتنی هەیە. ئەمە کۆتایی بە بیردۆزە کۆنەکان هێنا کە زەوییان وەکو ناوەندێکی ناگۆڕاوی جیهان دەزانی.

دەرکەوتنی زەریای ئارام وەکو بەشێکی جیاکراو؛ گەشتەکە ڕێگایەکی ڕاستەوخۆی بۆ زەریای ئارام کردەوە. ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە زەریای ئارام وەکو بەشێکی سەربەخۆی جیھانی دەریایی ناسرابێ. پێش ئەوکات، زەریای ئارام و زەریای هێند وەکو بەشێکی یەکگرتوو دەریا ناویان دەهێنان.

دۆزینەوەی تەنگاوی ماجەلان؛ دۆزینەوەی ئەم تەنگاوە ڕێگایەکی کورتتری بۆ زەریای ئارام کردەوە. سەرەڕایی ئەوەش، ئەم دۆزینەوەیە ئاشکرای کردنی قەبارەی گەورەی کیشوەری ئەمریکای باشوور بوو. پێش ئەوکات، زانایان وا دەیانزانی کە ئەمریکای باشوور بەشێکی بچووکە.

تێگەیشتنی قەبارەی زەوی؛ گەشتەکە ڕاستی قەبارەی زەویی سەلماند. پێش ئەوکات، زانایان هەندێک مەزەندە لەسەر قەبارەی زەویان کردبوو، بەڵام گەشتەکەی ماجەلان بە ڕێگایەکی کرداری توانی ئەم مەزەندانەی بهێنێتە ئەنجام. ئەمە یارمەتی داڕشتنی نەخشەی جیهانی دا.

3- کارلێک مرۆڤی و جوگرافی؛ گەشتەکەی ماجەلان تەنها گەڕان بە دەوری زەوی نەبوو، بەڵکو کردەوەیەکی مرۆڤی بوو کە کاریگەری لەسەر ژینگە و کۆمەڵگە مرۆڤیەکان دروستکرد. وەکو پێناسەی جوگرافیای دانیشتووان دەڵێ، “ئەرکی جوگرافیا بریتییە لە حەقیقەتەکان وەکو ئەوەی لە ژینگەکانیاندا هەن وەسف دەکات، هەروەها هۆکار و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی و ئەنجامە کەڵەکەبووەکانی سەری دیراسە دەکات”.

کردنەوەی ڕێگای بازرگانی نوێ؛ دۆزینەوەی ڕێگایەکی ڕاستەوخۆ بۆ دورگەکانی ئەندێم لە ڕێگەی زەریای ئارامەوە، ڕێگای بازرگانی نوێی کردەوە. ئەمە بووە هۆی گواستنەوەی ناوەندی بازرگانی لە ڕێگابەندیەکانی وشکیەوە بۆ ڕێگابەندیەکی دەریایی. ئەم گۆڕانکاریە کاریگەریەکی ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری جیهانی دروستکرد.

کاریگەری لەسەر دانیشتووانە ڕەسەنەکان؛ گەشتەکەی ماجەلان یەکەم پێکەوەبونەوەی نێوان كولتووری ئەوروپی و كولتووری ڕەسەنی فلیپین و دورگەکانی ئەمریکای باشوور بوو. ئەم پێکەوەبونەوە نەک تەنها گواستنەوەی نەخۆشیی هێنا، بەڵکو گۆڕانی كولتووریشی دروستکرد. وەکو پێناسەی جوگرافیای دانیشتووان دەڵێ، “جوگرافیای دانیشتووان جەخت دەکاتە سەر پەرەسەندنی کۆمەڵگا مرۆڤیەکان”.

دەستکەوتنی زانیاری جوگرافی؛ گەشتەکە زانیاریەکی بەرچاوی جوگرافی کۆکردەوە سەبارەت بە کەشوهەوا، ڕێگای دەریایی و، نەخشەی دوورگەکان. ئەم زانیاریە یارمەتی نەخشەکێشانی جیهانی دا. پێش ئەوکات، نەخشەکان زۆر کەم و کەموکوڕییان هەبوو، بەڵام دوای گەشتەکە، نەخشەکان وردتر و ڕێکتر کران.

نەخشەی ڕێڕەوی گەشتەکەی ماجەلان

4- بنچینەی نەخشەکێشان و گۆڕانی پەرەسەندنی جوگرافی؛ گەشتەکەی ماجەلان سەردەمی گەڕان بە دەریایەکانی کردە سەردەمێکی زانستی. ئەم گەشتە بووە هۆی پەرەسەندنی زانستی جوگرافی.

دەستکەوتنی زانیاری و نەخشەکێشان؛ زانیاری کۆکراوەکانی گەشتەکە بووە بنچینەی نەخشەی نوێی جیهان. نەخشەکێشەکان توانیان بە شێوەیەکی وردتر و ڕێکتر نەخشەی جیهان بکێشن. ئەمە بووە هۆی دروستبوونی نەخشەیەکی تەواوی جیهان بۆ یەکەم جار لە مێژوودا.

پەرەسەندنی زانستی جوگرافی؛ گەشتەکە بووە هۆی پەرەسەندنی زانستی جوگرافی وەکو بەشێکی سەربەخۆی زانست. پێش ئەوکات، زانستی جوگرافی زیاتر بەشێک بوو لە زانستی مێژوو و فەلسەفە، بەڵام دوای گەشتەکە، زانستی جوگرافی وەکو بەشێکی سەربەخۆی زانست ناسرا. وەکو پێناسەی جوگرافیای دانیشتووان دەڵێ، “جوگرافیای دانیشتووان ئەو زانستەیە وا لەو ڕێگایانە دەکۆڵێتەوە کە بە هۆیانەوە تایبەتمەندی جوگرافی شوێنەکان پێکدەهێنێ”.

دەستکەوتنی زانستی و گەڕان؛ گەشتەکەی ماجەلان ڕێگای بە گەڕانی زانستی خستەوە. دوای ئەم گەشتە، گەڕان بە دەوری جیهان زیاتر لە ڕێگەی زانستەوە بوو. ئەمە بووە هۆی دۆزینەوەی شوێنە نوێیەکان و پەرەسەندنی زانستی جوگرافی.

5- کۆتایی و کاریگەری درێژخایەن؛ گەشتەکەی ماجەلان کۆتایی بە سەردەمێک هێنا و سەردەمێکی نوێی کردەوە. کاریگەریە درێژخایەنەکانی ئەم گەشتە تا ئەمڕۆش بەردەوامە.

دەستپێکی سەردەمی گەڕان؛ گەشتەکەی ماجەلان بوو بە نمونەیەک بۆ گەڕانی دیکە. دوای ئەم گەشتە، گەڕان بە دەریایەکان زیاتر ڕوویدا. ئەمە بووە هۆی دۆزینەوەی شوێنە نوێیەکان و فراوانبوونی جیهانی ئەوروپی

گۆڕانی پێکهاتەی جیهان؛ گەشتەکە بووە هۆی گۆڕانی پێکهاتەی جیهان. ئەم گەشتە ڕێگای بە فراوانبوونی ئیسپانیا و پورتوگال کردەوە. ئەمە بووە هۆی دروستبوونی ئیمپراتوریەتی کۆلۆنیالی لە جیهانی نوێ.

کاریگەری لەسەر زانست و فەلسەفە؛ گەشتەکە کاریگەری لەسەر زانست و فەلسەفە دروستکرد. سەلماندنی تەنھاییی و قەبارەی زەوی، بیردۆزی کۆنی زانستی تێکدە. ئەمە بووە هۆی پەرەسەندنی زانست و فەلسەفە.

کورتەیەک لە کاریگەریە درێژخایەنەکان؛ گەشتەکەی ماجەلان نەک تەنها گەشتێکی دەریایی بوو، بەڵکو گۆڕانکاریەکی بەرچاو لە مێژووی مرۆڤ دروستکرد. ئەم گەشتە بووە هۆی کردنەوەی ڕێگای بازرگانی نوێ، گۆڕانی كولتووری، پەرەسەندنی زانستی جوگرافی، و دەستپێکی سەردەمی گەڕان

سەرچاوەکان؛

• Bergreen, Laurence. Over the Edge of the World؛ Magellan’s Terrifying Circumnavigation of the Globe. William Morrow, 2003.
• Joyner, Tim. Magellan. International Marine, 1992.
• Parry, J.H. The Age of Reconnaissance؛ Discovery, Exploration and Settlement, 1450-1650. University of California Press, 1981.