“پێشەكی”
گەشەسەندنی تەكنەلۆژیای پەیوەندی وێڕای سەرجەم لایەنە ئەرێنییەكانی كە پێشبینی “مارشاڵ مەك لۆهان” Marshal Macluhan)) ((1911-1980ی هێنایەدی سەبارەت بە بچووكبوونەوەی جیهان بۆ گوندێكی ئەلیكترۆنی بەهۆی ئاسانكاریی لە پرۆسەی پەیوەندی و ئاڵوگۆڕی زانیاری، لەهەمانكاتدا بەپێی ڕەوشی ژیانی كۆمەڵگاكانیش مامەڵە و رەفتاری جۆراوجۆری ئەلیكترۆنی ئەنجام دەدرێت كە دەچێتە خانەی تاوان. ئەمرۆ گرفتێكی گەورە لە سیستەمی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكاندا، تاوانی هاككردنە كە لە هاووڵاتیانەوە تا كۆمپانیا و دامەزراوەكانی خستۆتە بەردەم مەترسییەوە. لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا رێژەی بەكارهێنانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان لە هەرێمی كوردستان بەردەوام لە هەڵكشاندایە، تاوانی هاككردنیش بەشێوازی جیاواز ئەنجام دەدرێت كە لێكەوتەی نەرێنی لەسەر سێكتەرەكانی كۆمەڵگا هەبووە، هەندێك لەو دۆسییانە لەلایەن دادگاكانەوە بەدواداچوونی بۆ كراوە. لەم روانگەیەوە پێویستە لەبەر رۆشنایی یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستان، ئەم تاوانە شرۆڤە بكرێت بەمەبەستی ئاراستەكردنی دەزگاكانی راگەیاندن و كەرتی پەروەردە بۆ پەرەپێدانی هۆشیاریی هاووڵاتیان تا لەكاتی بەكارهێنانی مۆبایل و تۆڕەكۆمەڵایەتییەكاندا، خۆیان لە پەلامارە ئەلیكترۆنییەكان بپارێزن.
“یەكەم؛ هاك و زیانەكانی”
مەبەست لە هاك وەك تاوانێكی ئەلیكترۆنی: بەكارهێنانی كۆمپیوتەر و تۆری سایبەرییە وەك ئامرازێكی ئەنجامدانی تاوان[1]. “مارك پۆليت” (Mark Pollitt) لەو باوەڕەدایە: پەلاماردان و هێرشێكی بەئانقەستە بەئامانجێكی سیاسی ئەنجام دەدرێت كە دژ بە سیستەمی بەرێوەبردنی دامەزراوە زانیارییەكانە، دەرەنجامی كاریگەریشی لێدەكەوێتەوە[2]. تا ئێستا پێناسی جۆراوجۆر بۆ تاوانی هاكی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان خراوەتەڕوو، بەبڕوای توێژەر: بەكارهێنانی ئامراز و شێوازی ئەلیكترۆنییە بۆ بەدەستهێنانی پاسۆرد یا هەر رێگایەكی چوونەژوورەوە بەشێوەیەكی نایاسایی بۆ سیستەمێكی ئەلیكترۆنی، بەمەبەستی كۆپی یاخود دەستكاری و كۆنترۆڵكردنی ناوەرۆكی ئەكاونتێك یا سایتێك كە بەپێی یاسا بەتاوان دادەنرێت. ئەم تاوانە ئەلیكترۆنییە كۆمەڵێك تایبەتمەندی هەیە كە لە تاوانی كلاسیكی جیای دەكاتەوە:-
– نادیاری تاوانبار كە زۆرجار دەمامكدارە و بەناوی خوازراو ئەنجامی دەدات.
– خۆحەشاردان و نادیاری لۆكەیشن كە تەنها بەپرۆگرامی پێشكەوتوو دەدۆزرێتەوە.
– زۆرترین زیان دەگەیەنێ بەكەمترین هەوڵ و بڕی تێچووی دارایی.
– قەبارەی تاوان تیایدا فراوانە، چونكە زۆرجار هەزاران كەس پێكەوە هاك دەكرێن یاخود چەندین دامەزراوە دەگرێتەوە.
“بەگشتی زیانەكانی هاك بۆ سێ جۆر دابەش دەكرێت”
ا-مەترسییەكان بۆسەر ژیانی تایبەت:- ئەنجامدانی “هاك”ی ئەكاونتە كەسییەكان بە پێشێلی مافی ژیانی تایبهت دادەنرێت، پسپۆڕانی یاسا هەوڵیان داوە سەرجەم ڕەهەندەكانی پێناس بكەن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ فراوانی ئەم مافە كە بەپێی شوێنی جوگرافی و قۆناغی مرۆڤایەتی و دۆخی كۆمەڵگاكان گۆڕانكاری بەسەردا دێت. سەرەتای هاتنەئارای بایەخدان بەمافی ژیانی تایبەت لە میدیادا، بۆ كۆتایی سەدەی نۆزدە دەگەڕێتەوە، كاتێك دوو یاساناسی ئەمریكی “سامۆئیل وارین”و “لویس براندیس” (Warren and Brandeis) بەهۆی دەركەوتنی ڕۆژنامەی ڕووزەرد، توێژینەوەیەكیان لە ساڵی (1890ز) بەناوی “مافی ژیانی تایبەت” بڵاوكردەوە، تیایدا داوای پاراستنی ئەم مافەیان له یاساكانی ئهو سهردهمەدا كرد، چهند بوارێكی گرنگ دەگرێتهوه وهك:- “مافی تهنیایی، سنورداركردنی دهستوهردان له ژیانی مروڤ، رێگه گرتن له دهسته ناحهزهكان به مرۆڤپارێزی و به نهێنی هێشتنهوهی ههندێك كاروباری تاكهكانی كۆمهڵگا لەرێی پاراستنی زانیارییه كهسییهكان، پشتیوانی لهكهسایهتی و كهرامهتی مرۆڤ”[3]. هەروەها پسپۆڕێكیتر لەو باوەڕەدایە ڕێزگرتن لە ژیانی تایبەت، واتا مرۆڤ لە ڕەفتارەكانیدا سەربەست بێ و لە خەڵك بەدوور بێ، ئەویش لە چوارچێوەی یاسادا[4]. بە بڕوای “د.سامان فەوزی” ژیانی تایبەت ئاماژەیە بۆ:- تایبەتمەندی تاكەكان كە دەتوانن لەنێو خۆیاندا بەشێوازێكی نهێنی هەڵیبگرن و دوور لە چاو و دەمی خەڵكی، چونكە هیچ پەیوەندییەكی بە ئەركەكانی ئەو تاكانەوە نییە و هیچ سودێكیش نایەتەدی بەبڵاوكردنەوەی ئەو نهێنیانە كە پەیوەندییان بە ژیانی تایبەتەوە هەیە، تەنها دەبێتەمایەی شێواندنی وێنە و متمانەی كەسەكە لای خەڵك[5].
زۆرجار هاككەران داتا و وێنە و ڤیدیۆی كەسێك كۆپی دەكەن و بۆ ئامانجێكی خراپ بەكاریدەهێنن، یاخود هەڕەشەی شكاندنی كەسەكە دەكەن ئەگەر ئیمتیازاتێك نەدات بە هاككەر، ئەمەش پێشێلی مافەكانی تاكەكەسە. لەماوەی نزیكەی (15) پانزدە ساڵی ڕابردوودا، رێژەی هاكی ئەكاونتی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان بەتایبەتی فەیسبووك، لە ئاستێكی مەترسیداردایە، زۆرجار هاككەران داوای پارەیەكی زۆریان لە خاوەن ئەكاونت كردووە، یان دووچاری گرفتی جۆراوجۆریان كردووە بەهۆی بڵاوكردنەوەی وێنە و ڤیدیۆ و هەڕەشە لە ئەكاونتەكەیەوە، ئەمەش بە تاوان دادەنرێت.
ب-زیانگەیاندن بەئادابی كۆمەڵگا:- مەبەست لە ئاداب و ئاكاری گشتیش كۆی ئەو بنەما ئیتیكیە سەرەكیانە ئەگرێتەوە كە كۆمەڵگایەك باوەڕی پێیەتی و بە بنچینەی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی دائەنرێت، لادان و پێشێلكردنی ئەو بنچینانەش دەبێتەهۆی هەڵوەشاندنەوەی شانەكانی كۆمەڵگا و زیان پێگەیاندنیان[6]. دیارترین مهترسییهكانیشی لهسهر ئادابی گشتی، له چهند تهوهرهیهكدا خۆی دهبینێتهوه:-
–ئەو بابەتانەی هەڕەشە لە سەربەخۆیی و فەرمانڕەوایی میللی و یەكپارچەیی خاك و ئارامی و ئاسایشی وڵات دەكەن.
–ئەو بابەتانەی زیان بەسەلامەتیو ئاسایشی كۆمەڵگا دەگەیەنن.
– ئەو بابەتانەی ڕەوشتە باشەكانو پاكدامێنی گشتی لهكهدار دەكەن.
ت-ئەو بابەتانەی زیانیا بۆ ئابڕوو و ڕێزگرتن لە تاكەكەسو ژیانی تایبەتی كەسەكان ههیه[7].:- هاككەران هەمیشە پەنا بۆ سوكایەتی و زیانگەیاندن بە ئادابی گشتی دەبەن، ئەمەش كاریگەری راستهوخۆی به چارهنووسی خێزانهوه وهك بنهمایهكی سهرهكی كۆمەڵگا ههیه. وروژاندنی مەسەلەكانی ئادابی گشتی، زهمینهسازه بۆ ڕوودانی كۆمەڵێك كارهسات و ڕووداوی نەخوازراو كه باری ئارامی خێزان و ههلومهرجی ژیانیش دووچاری شڵەژان دهكاتهوه. بۆنمونە بەهۆی بڵاوكردنەوەی گرتەیەكی ڤیدیۆیی، دەشێ دانیشتوانی دەڤەرێك ڕووبەرووی شەڕ و پێكدادان بكاتەوە، یان ئاژاوەیەكی زۆر بخاتە نێو خێزانەكان. ئەمەش ئاستی بەرپرسیارێتی تاوانكاریی هاككەران زیاتر دەكات.
ج-مەترسی بۆسەر ئاسایشی نەتەوەیی:- ئاسایشی نەتەوەیی ئاماژەیە بۆ پاراستنی بنەما سەرەكییەكانی دەوڵەت لە هەر هەڕەشە و مەترسییەك، بەمەرجێك لەنێوان ئاسایشی نەتەوەیی و دابینكردنی مافە مرۆییەكان بۆ هاووڵاتیان، هاوسەنگییەكی تەواوەتی هەبێت و هیچكامیان نەكرێت بە قوربانی ئەویتریان[8]. ئامانجێكی دیاریكراوی هاككەران دژ بەدامەزراوە فەرمییەكان، سیخوڕییە بەسەر داتا و زانیارییەكانیان یاخود تێكدانی سیستەمی پەیوەندییەكانیانە، ئەمەش زیانگەیاندنە بە ئاسایشی نەتەوەیی. لە هەرێمی كوردستاندا، هەوڵدان بۆ هاككردن یاخود هەر رێگایەك بەئامانجی خراپ بەكارهێنانی داتاكانی پەیوەندیدار بە ئاسایشی نەتەوەیی، بە تاوان دادەنرێت. لە یاسای بەدەستهێنانی زانیاری ژمارە (11)ی ساڵی (2013ز)دا، ماددەی چواردەیەم ئاماژەی بەكۆمەڵێك بوار كردووە كە بەتاوان دادەنرێت، ئەوانیش بریتین لە:-
ماددهی چواردهم-(بهدهرهكان):- دامودهزگای گشتی یان تایبهتی مافی ههیه لهم حاڵهتانهی خوارهوه داواكاری زانیاری ڕهتبكاتهوه:
1- نهێنی تایبهت بهبهرگری و ئاسایشی ههرێم “وردهكاری چهك و پێداویستیه سهربازییهكان، ئهركه نهێنیه سهربازی و ئاسایشییهكان، جولهو تهكتیكی بهرگری و زانیاری ههواڵگریی”.
2- ئهو زانیارییانهی كهوا ئاشكراكردنیان دهبێته هۆی كارتێكردن لهسهر ڕێڕهوی ئهو دانووستانانهی كهوا ههرێم لهگهڵ ههر لایهنێكی تر دهیكات، یان لهسهر گۆڕینهوهی زانیارییهكان، ئهگهر ههردوولا لهسهر نهێنی بوونی رێككهوتن تاوهكو بڵاوكردنهوهی.
3- ئهو زانیارییانهی كهوا ئاشكراكردنیان دهبێته هۆی كارتێكردن لهسهر ڕێڕهوی لێكۆڵینهوهكان و دادگاییكردن.
4- ئهو زانیارییانهی كهوا ئاشكراكردنیان دهبێته هۆی پێشێلكردنی كێبركێی ڕهوا یان مافهكانی دانهرو خاوندارێتیی هزریی.
5- زانیاری و دۆسیهی كهسهكان كه تایبهتن به خوێندن، یان پزیشكی، یان فهرمانبهرێتی، یان ژمیره بانكیهكانی یان نهێنیه پیشهییهكانی بهبێ ڕهزامهندی كهسی پهیوهندار، و ههر چییهكی پهیوهست بێت به سهلامهتی و تهندروستی هاووڵاتی و خستنهبهری ژیانی بۆ مهترسی.
6- ئهو داتایانهی كهوا ئاشكراكردنیان دهبێته هۆی دزهكردن بۆ نێو تۆڕه ئهلیكترۆنیه پارێزراوهكان وناوهڕۆكهكانیان دهخاته بهردهم ڕهشكردنهوه یان دزین.
سێیهم:- بهدهره هاتووهكانی نێو یاسا بهركارهكانی تر له ههرێمدا بهجۆرێك لهگهڵ حوكمهكانی ئهم یاسایهدا ناكۆك نهبێت.
چوارهم:- ئهو زانیارییانهی له بهندهكانی (1، 2، 3)ی بڕگهی (دووهم)ی ئهم ماددهیهدا هاتوون له دوای بهسهرچوونی (20) بیست ساڵ ئاشكرا دهكرێن.
لە ڕوانگەی ئەم یاسایەوە، دەزگا ڕاگەیاندنەكان و پەیج و ئەكاونتی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، پێویستە لەكاتی هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی زانیاری و پێش بڵاوكردنەوەی، ڕەچاوی ئەم خاڵانە بكەن ئەگەرنا بە تاوان دادەنرێت. بەهۆی پارێزبەندی لەسەر ئەم زانیارییانە، بەردەوام مەترسی هاككردن بۆ بەدەستهێنانی زانیاریی قەدەغەكراو هەیە كە بڵاوكردنەوەیان زیان بەئاسایشی نیشتیمانی دەگەیەنێت، هەربۆیە كەس و لایەنی كەمتەرخەمیش بەرپرسیارێتی تاوانكارییان لەگەڵ هاككەراندا دەكەوێتە ئەستۆ.
“دووەم؛ خۆپارێزی لە هاكی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان”
بەكارهێنەرانی ئینتەرنێت ئەركی سەرشانیانە سەرجەم رێكارەكانی خۆپاراستن لەهەمبەر پەلاماری ئەلیكترۆنی بگرنەبەر. لێرەدا لەپێناو فەراهەمكردنی ئاسایشی ژیان و داتا و پرۆگرامەكان، بەكورتی شرۆڤیەی ڕێكارەكانی خۆپارێزی دەكەین:-
ا-رێكارە خودییەكان:- هۆشیاریی بەكارهێنەرانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان لەئاست ئەو شێواز و تەڵەكەبازییانەی كە هاككەران دەیگرنەبەر، گرنگترین هەنگاوە بۆ خۆپارێزی لەو هەوڵە تاوانكارییانەی بەمەبەستی هاككردنی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان دەدرێت. بەپێی ئەزموونم لە بواری چاودێری یاسایی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان و نمونەكانی هاككردن، كۆمەڵێك ڕێنوێنی دەخەمەڕوو تا خودی بەكارهێنەرانی ئینتەرنێت ڕەچاوی بكەن:-
–پێویستە كلیك لەسەر هیچ لینكێكی نەناسراو نەكرێت بەتایبەتی كە بەڵێن و چانسی جۆراوجۆری تێدا نوسرابێ وەك بردنەوەی هەلی گەشت و بەخت و…هاوشێوەكانیان.
–وەڵام نەدانەوەی تەلەفۆنی ژمارە نەناسراو یاخود تایبەت (Private Number).
–لەهەر پەیام و پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا، بەناوی وەرگرتنی خەڵات نابێ هیچ جۆرە كۆدیكی هاتوو بۆ مۆبایلەكانتان ڕادەستی كەس بكرێت.
–دانانی پاسۆردی تایبەتی خۆت لەسەر مۆبایل و كۆمپیوتەرەكانتان كە لە وشە و ژمارە و رەمز پێكهاتبێ.
–هەر وێنە و ڤیدیۆیەك ئەگەر دەزانی بەبڵاوبوونەوەی دەبێتەمایەی لەكەداربوونت، واشیاوترە هەرگیز لە مۆبایل و كۆمپیوتەرەكانتاندا نەبێت، چونكە دەشێ هاك بكرێن.
–پاسۆردی وایفای و خزمەتگوزارییەكانی ئینتەرنێت مەدە بەهیچ كەسێكی بێگانە یاخود كەسانی گومانلێكراو، چونكە هەر تاوانێك لەرێگەی هێڵێكی ئینتەرنێتی ئەنجام بدرێت، خاوەنەكەی بەرپرسیارێتی لەئەستۆدایە.
ب-رێكارە تەكنیكییەكان:-
–بەكارهێنانی ئەنتی ڤایرۆسی باوەڕپێكراو تا ئەكاونت و داتاكانت پارێزراو بن. لەكاتی ئێكسپایەربوونی هەر پرۆگرامێكی كۆمپیوتەرەكەت، واشیاوترە ڕیموڤ (Remove) یاخود ئەبدەیت (Update) بكرێت.
– لەكاتی خرابوونی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكانت وەك (مۆبایل، كۆمپیوتەر)، لای كەسانی خاوەن متمانە دابنرێن بۆ چاككردنەوە. ئەگەر چاك نەكرانەوە، هەر پارچەیەك لە كۆمپیوتەرەكە كە داتای لەسەر هەڵدەگیرێت، لەناوببرێت شیاوترە تا فرۆشتن یا پێشكەشكردنی بەكەسانیتر.
–هەرگیز كۆمپیوتەر و مۆبایل لەدوای شكان و تێكچوونیان بەدەستی دوو مەفرۆشن بەكەس، چونكە زۆرجار هارد و میمۆرییەكانیان دەشێ كۆپی بكرێن.
ج-رێكارە یاساییەكان:- هەركاتێك مۆبایل یا خزمەتگوزارییەكی ئینتەرنێتت هاك كرا، وێڕای بڵاوكردنەوەی ئاگادارییەك بۆ هاوڕێیان و خەڵك بەگشتی تا بزانن لەكۆنترۆڵی خۆتدا نەماوە، پێویستە لە نزیكترین بنكەی پۆلیس بەپێی یاسای (ژمارە ٦ی قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندی) سكاڵا تۆمار بكەی بەمەبەستی سەلماندنی نییەتپاكی و فشارهێنان بۆ كەس و لایەنی هاككەر تا بەدواداچوونی یاساییان بۆ بكرێت.
“سێیەم؛ بەرپرسیارێتی لە هاكی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان”
لە هەرێمی كوردستاندا كۆمەڵێك یاسا لە دادگاكاندا بەركارن كە ئاستی بەرپرسیارێتی لە ئەنجامدانی تاوانی ئەلیكترۆنیان دیاری كردووە. بۆ دەستنشانكردنی جۆری تاوانەكان بەشێوەیەكی گشتی دادوەرە بەرێزەكان پشت بەیاسای (ژمارە 6ی قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندی ساڵی 2006ز) دەبەستن. ئەگەر تۆمەتبارەكەش رۆژنامەنووس بێت، ئەوا بە یاسای رۆژنامەگەری ژمارە (35ی ساڵی 2007ز) ڕووبەڕووی دادگا دەكرێتەوە. بەگشتی لەكاتی هاكی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكاندا، دۆسییە بۆ چەند كەس و لایەنێك پێكدەهێنرێت چونكە ماف و بەرپرسیارێتییان هەیە:-
ا-بەرپرسیارێتی تاكەكەس:- لە پرۆسەی هاكی مۆبایل و هەر خزمەتگوزارییەكی ئەلیكترۆنی وەك تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، ئەو كەسانەی كە ئەنجامدەری سەرەكی هاككردنن، بەپرسیارێتی سەرەكیشیان لەئەستۆدایە واتا وەك تۆمەتباری یەكەم لێپرسینەوەی لەگەڵدا دەكرێت.
٢-بەرپرسیارێتی هاوبەش:- لە هەندێ جۆری هاككردندا، دەشێ كەسێك (بۆنمونە فرۆشیاری مۆبایل یان هێڵی ئینتەرنێت) یاخود كۆمپانیایەك كە بەرهەمەكەی فرۆشتووە، كەمتەرخەم یا زەمینەساز بن بۆ هاك، ئەوا بەرپرسیارێتیان لەئەستۆدایە. هەروەها بەپێی پۆڵێنێكیتر، ئەم لایەنانە ماف و بەرپرسیاریتییان لە تاوانی هاكدا هەیە:-
ا-خاوەن ماف:- لەكاتی بەدواداچوون بۆ دۆسییەی تاوانێكی ئەلیكترۆنی لە تۆڕەكۆمەڵایەتییەكاندا، پێویستە ماف پێشێلكراو خۆی سكاڵاكار بێت لەسەر تاوانەكە، بەڵام ئەگەر سكاڵای نەبێت بەڵام بەهۆی هاككرانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكەیەوە زیان بەئادابی گشتی یان لایەنیتر گەیشتبێ، دەشێ وەك كەمتەرخەم لە دۆسییەكەدا دابنرێت.
ب-بەرپرسیارێتی كۆمپانیاكان:- دابینكارانی هێڵەكانی ئینتەرنێت كە كۆمپانیای خاوەن مۆڵەتن، ئەركی سەرشانیانە پارێزگاری لە مافەكانی خاوەن هێڵەكان بكەن، بەڵام ئەگەر بۆ دادگا ڕوون ببێتەوە كە بەهۆی كەمتەرخەمی كەسێك یان تیمێكی ئەو كۆمپانیایانەوە، ئاید و لۆكەیشن و وردەكارییتری داتای تایبەتی بەكارهێنەرێك ئاشكرا بووە یان ڕادەستی كەس و لایەنێك كراوە تا تاوان ئەنجام بدات، بێگومان كۆمپانیاكە بەرپرسیارێتی دەكەوێتە ئەستۆ. هەروەها كۆمپانیاكانی ئینتەرنێت پێویستە هاریكاریی تەواوەتیان لەگەڵ دادگاكاندا هەبێت، بەمەبەستی زووتر دۆزینەوەی تاوانباران و بەسزاگەیاندنیان. بەرپرسیارێتییەكیتری كۆمپانیاكان، لەكاتی دابینكردنی خزمەتگوزاری ئینتەرنێتدا هەرگیز نابێ ڕێگا بە ئاڵوگۆڕی لینك و ئەپ و پرۆگرامێك بدەن كە بۆ مەبەستی هاك بەكاردەهێنرێت، بەڵكو پێویستە بەردەوام ڕێنوینی بۆ پەرەپێدانی هۆشیاریی بڵاوبكەنەوە. ئەركێكیتری كۆمپانیاكان، فرۆشتنی خزمەتگوزاری ئینتەرنێتە بەپێی یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستان، ئەمەش لەپێناو بنەبڕكردنی دیاردەی فرۆشتنی سیمكارتی ئینتەرنێت بەبێ وەرگرتنی زانیاری لە كڕیار. بەواتایەكیتر، فۆرمی فرۆشتنی سیمكارتی ئینتەرنێت و خزمەتگوزارییەكانی، دەبێ زانیاری ورد لە كڕیار وەربگرێت تا دادگاكان لەكاتی هەر سەرپێچییەكدا بتوانن تۆمەتبار بدۆزنەوە.
ج-كەس و لایەنی كەمتەرخەم:- دابینكردنی خزمەتگوزاریی ئینتەرنێت لە ناوەندێك یاخود رێستورانتێكدا بۆ هاووڵاتیان، یاخود بەخشینی پاسۆردی بەكارهێنانی ئینتەرنێت لەلایەن كەسێكەوە بە كەسێكیتر كە بەهۆی ئەو خزمەتگوزارییەوە تاوان لە تۆرەكۆمەڵایەتییەكان و میدیای ئەلیكترۆنیدا ئەنجام بدرێت، هەندێكجار دادوەرە بەڕێزەكان بەمافی یاسایی دەزانن كە خاوەن هێڵێكی ئینتەرنێت بەهۆی كەمتەرخەمییەوە ڕووبەڕووی سزایی بكەنەوە. لەم ڕوانگەیەوە واشیاوترە هەرگیز پاسۆردی خزمەتگوزارییەك پەخش نەكرێت یا نەدرێت بە كەسانێك كە چاوەڕوانی تاوانیان لێبكرێت. بەرپرسیارێتییەكانیش لەكاتی ئەنجامدانی تاواندا بەم چەشنەیە:-
1-بەرپرسیارێتی تاوانكاری:- لە ئەنجامی پێشێلی ماددەیەك یاخود چەند ماددەیەك لە یاساكانی سزادان دێتەئارا، بەگشتی سزاكەی بریتییە لە زیندانی و غرامە. بۆنمونە لە دەرئەنجامی هاكی تۆڕێكی كۆمەڵایەتی، ئەگەر ڕووداوی كوشتن و برینداربوون و هەڕەشە و كارەساتیتری لێبكەوێتەوە، دەشێ دادگا سزای زیندانی و غرامە یاخود یەكێكیان بەسەر تاوانباردا بسەپێنێت.
2-بەرپرسیارێتی مەدەنی:- هەركەس و لایەنێك سكاڵایان تۆمار كرد بۆ داوای مافی قەرەبوو بەهۆی زیانی ماددی و مەعنەوییەوە، دادگا بەپشتبەستن بە لیژنەیەكی پسپۆڕ و متمانەپێكراو، بڕی زیانە ماددی و مەعنەوییەكان دەخەمڵێنێت، ئەركی سەرشانی تاوانبارە كە قەرەبووەكە بدات. بۆنمونە: بەهۆی هاكی تۆرێكی كۆمەڵایەتییەوە ماركێتێك یا كاڵایەكی خاوەن برەند، دووچاری تێكشكانی دارایی دەبێت، یان كەسایەتییەك ڕووبەرووی توندوتیژی دەبێتەوە، بێگومان دادگا قەرەبووی ماددی و مەعنەویی بۆ وەردەگرێت.
3-بەرپرسیارێتی كارگێڕی:- لە دامەزراوەیەكی فەرمی یاخود نافەرمیدا، ئەگەر كەسێك بەهۆی هاككردنەوە (ئەنجامدەر بێت یا كەمتەرخەم) زیان بە دامەزراوەكەی بگەیەنێت، دەشێ رێكاری كارگێری بەسەردا بسەپێنرێت، بۆنمونە لە سزای سڕكردن و لەكارخستنەوە تا دوورخستنەوەی لە كارەكەی.
سەرچاوەكان؛
*كوردییەكان:
-كارزان محهمهد: سانسۆری رۆژنامهگهری له ههرێمی كوردستان، چاپخانهى كهمال، سلیمانى 2011،.
-د.سامان فهوزی: راگهیاندن له سایهى یاسادا، له بڵاوكراوهكانى چوارچرا، چاپى یهكهم، 2009،.
– د.سامان فەوزی: هێڵە یاساییەكانی كاری رۆژنامەوانی لە 100 پرسیار و وەڵامدا،2010.
*عەرەبییەكان
-د.فتحى حسين عامر: المسئولية القانونية و الاخلاقية للصحغي، القاهرة، 2014,
*ئینگلیزییەكان:
-Dashora, K. (2011) , Cyber Crime in the Society: Problems and Preventions, Journal of Alternative Perspectives in the Social Sciences, Vol 3, No 1, 240-259.
Eliadis, Pearl (2011), National Security and Human Rights, Canadian Human Rights Commission.
-Foggetti, Nadia: “Cyber-terrorism and the Right to Privacy in the Third Pillar Perspective”, Masaryk University Journal of Law and Technology, Vol 3, 2009.
-Sarah Joseph, Jenny Schultz and Melissa castan, The International covenant on civil and political Rights (cases, materials, and commentary), oxford university press, first published, 2000
*یاساكان
-یاسای قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندی، (ژمارە 6ی ساڵی 2006ز).
– یاسای رۆژنامەگەری ژمارە (35ی ساڵی 2007ز).
– لە یاسای بەدەستهێنانی زانیاری ژمارە (11)ی ساڵی (2013ز).
[1]– Dashora, K. (2011) , Cyber Crime in the Society: Problems and Preventions, Journal of Alternative Perspectives in the Social Sciences, Vol 3, No 1, P 241.
[2]– Foggetti, Nadia:“Cyber-terrorism and the Right to Privacy in the Third Pillar Perspective”, Masaryk University Journal of Law and Technology, Vol 3, 2009, P 366.
[3]– كارزان محهمهد: سانسۆری رۆژنامهگهری له ههرێمی كوردستان، چاپخانهى كهمال، سلیمانى 2011، لا 127..
[4] -د.فتحى حسين عامر: المسئولية القانونية و الاخلاقية للصحفي، القاهرة، 2014، ص 24.
[5]– سامان فەوزی: راگەیاندن لە سایەی یاسادا، لە بڵاوكراوەكانی چوارچرا، چاپی یەكەم، 2009.، لا (19).
[6]– د.سامان فەوزی: هێڵە یاساییەكانی كاری رۆژنامەوانی لە 100 پرسیار و وەڵامدا،2010.، لا (87-88).
[7]– Sarah Joseph, Jenny Schultz and Melissa castan, The International covenant on civil and political Rights (cases, materials, and commentary), oxford university press, first published, 2000, P 29.
[8]-Eliadis, Pearl (2011), National Security and Human Rights, Canadian Human Rights Commission, P 5.
