پێتەر گاڵبرێت نووسەر و سیاسەتمەدار و ڕاوێژکاری سیاسەت و دیپلۆماتکاری پێشووی ئەمریکییە. لە کۆتایی ساڵانی ١٩٨٠کان و سەرەتای ١٩٩٠کاندا هاوکار بووە بۆ ئاشکراکردنی کۆمەڵکوژی و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژ بە کورد لەلایەن سەددام حوسێنەوە. لە ساڵی ١٩٩٣ تا ١٩٩٨ وەک یەکەم باڵیۆزی ئەمریکا لە کرواتیا کاری کردووە، لەوێ هاوبەشی ناوبژیوانی ڕێککەوتنی ئەردۆتی ساڵی ١٩٩٥ بووە کە کۆتایی بە شەڕی سەربەخۆیی کرواتیا هێناوە. لە یەکەم حکوومەتی ڕاگوزەری تیمۆری ڕۆژهەڵاتدا کاری کردووە و بە سەرکەوتوویی دانوستانەکانی لەسەر پەیمانی دەریای تیمۆر ئەنجامداوە. گاڵبرێت، وەک نووسەر و شرۆڤەکارێک کە ماوەیەکی زۆرە داکۆکیکارە لە گەلی کورد، بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئێراق “دابەش بکرێت” بۆ سێ بەش و ڕێگە بە سەربەخۆیی کوردستان بدرێت.
- تۆ لە ساڵی ١٩٨٤ەوە کارت لەسەر پرسی کورد کردووە، هێرشەکانی سەدام حوسێنت بۆ سەر هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد هێنایە بەرچاوی جیهان و ساڵی ١٩٩١ یارمەتیی کوردت دا ئۆتۆنۆمی لە ئێراق وەربگرێت. تۆ لە دهۆک پشتیوانی جەلال تاڵەبانیی دۆستت بوویت، کاتێک هێزەکانی سەددام شارەکەیان تۆپباران کرد و بۆ یەکەمجار، لەو دەمەوە کە ودرۆ ویڵسن پێشنیازی دەوڵەتێکی کوردیی هێنایە ئاراوە، کەوا کوردەکان لە ئێستادا بەشێک لە خاکی خۆیان بەڕێوەدەبەن. تۆ دوو کتێبت لەسەر ناوچەکە نووسیوە و پێنج کتێبیشت لەسەر کورد دەستنیشان کردووە. پێش ئەوەی بگەینە کتێبەکان، دەتوانن گەلی کوردمان پێ بناسێنن؟
کورد دانیشتووانی ڕەسەنی ناوچەیەکن کە ئەمڕۆ بەسەر تورکیا و ئێران و ئێراق و سووریادا دابەشکراوە. واتە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری ڕۆژئاوای ئێران، باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێراق و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. کوردەکان لە چەندین ڕووەوە جیاوازن لە عەرەب و تورک. ئەوان بە زمانێکی هیندۆئەورووپی قسە دەکەن، نەک زمانێکی سامی وەک عەرەبەکان، یان زمانێکی تورکی. لە کاتێکدا ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی موسڵمانن، بەڵام زۆرێک لە نەریتی زەردەشتیش پەیڕەو دەکەن. کورد لە دراوسێکانیان زیاتر سێکولارتر و لیبراڵترن لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە. وەک خۆیان حەز دەکەن بڵێن کەوا گەورەترین و زۆرترین ژمارە یان زۆرترین خەڵکن لە جیهاندا کە دەوڵەتی خۆیان نەبێت و خواست و ئاواتیان ئەوەیە کە دەوڵەتێکیان هەبێت و لە ساڵی ١٩٩١وە، بەشێکیان بە کردەوە پراکتیزەی دەکەن. کوردستانی ئێراق لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١وە ئۆتۆنۆمی هەبووە. لە ساڵی ٢٠٠٥یشدا دەستووری ئێراق سەربەخۆیی دیفاکتۆی کوردستانی سەلماندووە. لە ساڵی ٢٠١٧دا کوردستانی ئێراق ڕیفراندۆمێکی بۆ سەربەخۆیی ئەنجامدا کە ڕێژەی بەشدارییەکی زۆری هەبوو و ٩٢.٧% دەنگیان بە سەربەخۆیی دا. تورکیا زۆرترین کوردی هەیە، نزیکەی 20 ملیۆن کورد. تورکیا مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە لە سەرکوتکردنی دانیشتووانە کوردەکەی و لە ئاستێکدا تەنانەت نکووڵی ئەوە دەکات کە کورد لە تورکیادا هەبن و (پێیان دەگوترا “تورکی شاخاوین” و زمانی تورکییان لەبیر کردووە). کوردەکان لە تورکیا خەباتێکی درێژخایەنیان کردووە بۆ ئەوەی بە سادەیی بە زمانی کوردی قسە بکەن و پەخشکردنی بەرنامەی کوردی و خوێندن بە زمانی کوردی و بەدەستهێنانی مافەکانیان وەک هاووڵاتییەکی تورکیا. لە ئێرانیشدا لە دەمێکی دوور و درێژەوە گرفتاری سەرکوتکردن و چەوساندنەوە بوون. لە سووریا، لە ژێر سایەی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عەرەبی سووریادا، کورد تەنانەت ڕەگەزنامەیشی نەبوو. بەڵام له سەرەتای شەڕی ناوخۆی سووریاوه کورد هەرێمی خۆیان بەڕێوەدەبەن و شۆڕشێکی کۆمەڵایەتیی بەرچاو ئەنجام دەدەن، که بە پێی بنەمای یەکسانیی جەندەری و ژینگەپارێزیی ڕادیکاڵ دامەزراوه. هەر کانتۆنێک هاوسەرۆک وەزیرانی نێر و مێی هەیە و هەموو دەزگاکانی یاسادانان پەنجا بە پەنجا نێر و مێن و بە وردی هاوسەنگ کراون بۆ نوێنەرایەتیی کورد و کریستیان و عەرەب.
- لە کتێبی (کۆتایی ئێراق The End of Iraq)دا وتەیەکی دڵخواز دەهێنیتەوە کە دەڵێیت؛ کورد جگە لە شاخەکان هیچ دۆستێکی نییە، ئەوە مانای چییە؟
ئەمە دۆخی نالەباری گەلێکی بێ دەوڵەتە. ئەگەر وڵاتی خۆتت هەبێت، ئەوا ئەو پاراستنەت هەیە کە لە سنوورە دانپێدانراوەکانەوە دێت، توانای هاوپەیمانیکردن و ئەندامبوون لە نەتەوە یەکگرتووەکان. بەڵام کورد دابەش بووە بەسەر چوار وڵاتدا کە لە مێژوودا بەرژەوەندیی هاوبەشیان هەبووە لە نکۆڵیکردنی ناسنامەی کورد. لە ئێراق لە ساڵانی ١٩٨٠کاندا هەوڵی سڕینەوەی کورد جینۆسایدیشی لەخۆگرتبوو. هەموو کوردستان جگە لە بەشی سووریا، شاخاوییە. لە قۆناغەکانی ستەم و سەرکوتکردندا، کورد بەرەو شاخ هەڵاتوون. لەم دواییانەدا، کاتێک سەددام هێرشی کردە سەر ناوچەی کوردی- دوای ڕاپەڕینێکی شکستخواردوو لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩١دا – دانیشتووانەکەی بەرەو شاخ هەڵهاتن. بەرخۆدانی کورد لە مێژە لە شاخەوە دەستی پێکردووە و ئەوە مانای دەربڕینەکەیە.
- سەرۆک ترامپ تەنها وتی”لمێکی زۆریان هەیە بۆ یاریکردن”. ئاخۆ تۆ گرنگیی بە کۆنتێستی ئەو هەڵسەنگاندنە تۆپۆگرافییە دەدەیت؟
ئەگەر دادپەروەرانە بڵێین پێموایە سەرۆکی ئەمریکا کەسێکی ئاگادار نییە. کورد لە ناوچەیەکی شاخاویدا دەژی نەک لە بیابانێکدا، جگە لە کەناراوێک لە بەشی سووریای کوردستان.
- “بەهەشتەکەی باوکم My Father’s Paradise”، یەکەم هەڵبژاردنە کە حەز دەکەم لێتان بپرسم، کە دەمانباتەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی کۆنی کوردستان.
ئەمە کتێبێکی ئاریێڵ سەبارە کە بنەماڵەکەی لە کوردستانی ئێراقەوە هاتوون. ژمارەی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئێراق هێجگار زۆر بوون لە ساڵی ١٩٤٠دا و چارەکێکی دانیشتووانی بەغدا جوولەکە بوون. بەڵام دابڕینی فەلەستین بووە هۆی زیادبوونی ستەملێکردن و سەرکوتکردنی جوولەکەکان لە ناوچەکەدا و ئەمە سەریکێشایەوە بۆ کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە ئێراق و لەنێویاندا باوکی نووسەری ئەو کتێبە. لە ناوچە عەرەبییەکانی ئێراق جوولەکەکان لە کارەکانیان دەرکران و دەست بەسەر ماڵ و موڵکەکانیاندا گیرا و دڕندانە دەرکران. بەڵام، لە ناوچە کوردنشینەکاندا، ئەو دەرد و مەینەتییەیان تووش نەبووە. بەڵکو بەپێچەوانەوە کورد خەمبار بووە بۆ کۆچی دراوسێ جوولەکەکانیان. لەناوچەکەدا پێکهاتە ئاینییە جیاوازەکان – نەک تەنها موسڵمانان، بەڵکو ئێزیدی و مەسیحی و جوولەکەش – بە بەشێکی پێکهێنەری کوردستان دادەنرێت. کورد نەریتێکی دوورودرێژی لە لێبووردەیی و فرەکولتووری و فرەئایینی هەیە.
- نووسەری کتێبی “بەهەشتەکەی باوکم” جەخت لەسەر ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانی کۆمەڵگەی جوولەکە لە کوردستان و ڕەگ و ڕیشە کۆنەکانی خودی ناوچەکە دەکاتەوە. ئایا ڕەگ و ڕیشەی کۆنی نەتەوەسازیی کورد ئەفسانەیەکی دامەزرێنەرە یان ڕاستییەکی دامەزرێنەر؟
کوردەکان مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکەن کە لە بنەچەدا دەچنەوە سەر مادەکان، [سەدەی هەشتەمی پێش زایین] بەڵام ئەمانە ناسنامەی کولتوورین. من گومانم هەیە ئەگەر شیکاریی DNA بۆ زۆربەی گرووپە ئیتنیکی و نەتەوەییەکان بکەیت، چەندین ڕیشاڵی نەتەوەیی جیاواز لە نێوان زۆرێک لە ئەندامەکانیاندا دەبینیتەوە. بەڵام گومانی تێدا نییە کە کورد گرووپێکی ئیتنیکی و نەتەوەیی ڕەگ و ڕیشە کۆنە.
- چەند هەزار ساڵێک ئاوڕ بۆ دواوە بدەرەوە، تکایە باسی کتێبەکەی دەیڤید مەکدۆوال “مێژوویەکی مۆدێرنی کورد A Modern History of the Kurds”م بۆ بکە.
ئەمە یەکێکە لە کتێبە مێژووییەکانی کورد کە مێژوونووسێک لەسەر شێوازی کتێبی قوتابخانە نووسیویەتی. بێگومان کتێبێکی زۆر باشە بۆ کەسێک کە بیەوێت ڕووماڵێکی تا ڕادەیەک گشتگیر لە مێژووی کورددا بکات. یەکێک لە زیانەکانی نەبوونی دەوڵەت یان وڵاتی خۆت ئەوەیە کە ئەرشیف و توێژینەوەی ئەکادیمیت نییە بۆ نووسینی مێژووی خۆت. تۆ ڕووماڵی زۆرت نییە کە بتوانیت لێی هەڵبژێریت. بۆیە ئەم کتێبە یەکێکە لە کارە کەم و دەگمەنەکان و زۆر باشە.
- ئێوە لە کوێی ئەو پرسیارانەدان کە ماکدۆواڵ دەیانخاتە ڕوو؟ ئایا کورد خێڵێکە، ئیتنیک و نەتەوەیەکە، یان پێکهاتەیەکی یەکگرتووە و خاوەن تایبەتمەندیی نەتەوەبوونە؟ لە کاتێکدا عەشیرەتی کورد هەن، لە نێو کوردە هاوچەرخەکاندا هەستێک هەیە کە ئەوان یەک گەلن و خاوەنی شوناسێکی هاوبەشن. ئەی کەواتە گەل یان نەتەوە چیترە؟
گرنگە لەوە تێبگەین کە شێوازی پێناسەکردنی ناسنامەی نەتەوەیی لە نیوەگۆی ڕۆژهەڵاتدا – ئەوروپا، ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست – تەواو جیاوازە لەوەی کە ئێمە لە نیوەگۆی ڕۆژئاوادا سەیری دەکەین. لە نیوەگۆی ڕۆژئاوادا شوناسی نەتەوەیی لەگەڵ جوگرافیادا دەڕوات. لە ئەمریکا گرنگ نییە ڕەچەڵەکی تۆ یۆنانی بێت، ئەفریقی بێت، ئینگلیزی بێت یان چینی. بێ گوێدانە ئەمە، تۆ ئەمریکیت. ئەمە لە سەرانسەری نیوەگۆی ڕۆژئاوادا ڕاستە، لەوانەش ئەمریکای باشوور و ناوەڕاست و زۆربەی کەنەدا. هۆکارێکە بۆ ئەوەی هەستی جیابوونەوە لە نیوەگۆی ڕۆژئاوادا زۆر کەم بێت، جگە لە کیوبیک. هەموو کەسێک دەتوانێت سەر بەو فەزا جوگرافییە بێت ئەگەر لەوێ بژی. بەڵام لە نیوەگۆی ڕۆژهەڵاتدا چەمکی نەتەوە و نەتەوەیی، لەگەڵ ڕەگەز یان ئیتنیک دەڕوات و ئەمە بۆ کوردیش بەو شێوەیەیە. ئەوان هاووڵاتی ئەو چوار وڵاتەن کە لە نێوانیاندا دابەشبوون، بەڵام وەک کورد ناسنامەیەکی نەتەوەیی خۆیان هەیە. کەواتە ئەگەر کورد بیت و لە تورکیا دەژیت، تۆ هاووڵاتی تورکیت بەڵام تورک نیت. ئەم شێوازە لە پێناسەکردنی نەتەوەیەک هەمیشە وا لە مرۆڤەکان دەکات کە لە نەتەوەی باڵادەست نین هەست بکەن وەک ئەوەی هاووڵاتیی پلە دوون و ئەمەش هاندەری جوداییە.
- ئەوەش دەمانباتەوە سەر ئەو کتێبەی تر کە ئێوە دەستنیشانتان کردووە، واتە “خوێن و باوەڕ Blood and Belief”.
ئەمە لەلایەن ڕۆژنامەنووسێکی نایابەوە نووسراوە بە ناوی ئەلیزا مارکوس. باسێکە لەسەر پارتی کرێکارانی کوردستان کە بە پەکەکە ناسراوە و دیارترین بزووتنەوەی کوردە لە تورکیا و یەکێکە لە قورسترین بزووتنەوەکان کە بۆ ئێمە زۆرانبازیی لەگەڵدا بکەین. چیرۆکی ئەوەیە کە چۆن پارتێک کە لە ساڵی ١٩٧٨ لە تورکیا دامەزراوە و ٣٥ ساڵە یاخیبوونێکی لە دژی دەوڵەتی تورکیا بەرپاکردووە. پەکەکە لەلایەن تورکیا و یەکێتیی ئەوروپا و ئەمریکاوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناسێندراوە. لە دۆسیەی یەکێتیی ئەورووپا و ئەمریکادا ئەمە ناونانی سیاسییە کە ئامانج لێی دڵخۆشکردنی تورکیایە. پەکەکە وەک ئەوە نییە کە ئێمە وەک ڕێکخراوی تیرۆریستی بیری لێدەکەینەوە، وەک قاعیدە یان دەوڵەتی ئیسلامی. عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سەرکردەی پەکەکە، شوێنکەوتووانێکی تائیفە ئاسای هەیە، وەک ئەلیزا باسی دەکات. سەرەتا وەک کەسێک دەستی پێکرد کە بەدوای دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردییەوە بوو بەپێی پرەنسیپە مارکسییەکان و خۆی وەک سەرکردەیەک زیاتر لە مۆدێلی جۆزێف ستالیندا دەنواند. لە ڕاستیدا ئۆجەلانی گەنج لێکچوونێکی جەستەیی سەرنجڕاکێشی هەبوو لەگەڵ ستالین. دوای ئەوەی لە ساڵی 1999دا هێزە تایبەتەکانی تورکیا گرتیان، بیروباوەڕەکانی گۆڕانکارییان بەخۆیانەوە بینیوە. لە زینداندا بەرهەمەکانی فەیلەسوفێکی ڤێرمۆنتی خوێندووەتەوە بە ناوی موڕای بووکچین کە بانگەشە بۆ عەلمانیەت و یەکسانیی جێندەری و ژینگەپارێزیی ڕادیکاڵ و کۆمەڵگەیی دەکرد.
ئەم ئایدیایانە لەلایەن کوردەکانی سووریاوە وەرگیراون و لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سووریا یەکسانییەکی جەندەریی توند لە هەموو پۆستە فەرمییەکاندا هەیە و بۆ ئەوەی بتوانێت کار بکات، کوردەکان دوو پۆستیان بۆ هەر کارێکی ڕاپەڕاندن دروست کردووە. هاوسەرۆکی وەزیران و هاوسەرۆکانی شارەوانی و هاوسەرۆکی حزبەکان هەن، یەکێکیان لە ڕەگەزی نێر و یەکێکیان لە ڕەگەزی مێ. لە هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) ژنی جەنەراڵ هەن و بەشێکی زۆر لە شەڕڤانان لە ڕەگەزی مێن. هێزەکانی هەسەدە هێزی سەرەکیی شەڕی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بوون. لە دواین سەردانمدا بۆ باکوری ڕۆژهەڵاتی سووریا، سەردانی ئێزگەی تەلەفزیۆنێکم کرد کە هەموو کەسێک لە بەڕێوەبەرایەتیی باڵاوە تا ستافی پاککردنەوە، بە هەموو بەرپرس و پەیامنێرەکانەوە، ژنن. کتێبەکەی مارکوس، هەرچەندە کەمتر مێژووییە و ئەوەی لە سووریا ڕوویداوە ناگرێتەوە، بەڵام یەکێکە لەو کەمترین بەرهەمە یەکلاکەرەوەیانەی لەسەر ئەم ئایدیۆلۆجیا ناوازەیە و مێژووی پەکەکە.
- ترەمپ ڕێکوڕەوان دەڵێ؛ “ئەوان فریشتە نین”.
ئەو خەتی ئەردۆغانی لەسەر پەکەکە قووت داوە، کە کوردەکانی سووریا لە تیرۆریستانی پەکەکە زیاتر نین. بەڵام وا نییە و ڕاستە ئەوان لە ژێر کاریگەریی عەبدوڵڵا ئۆجەلاندا بوون و کەسانێک هەن کە لە ناو پەکەکەدا بوون، بەڵام کوردەکانی سووریا شێوە دەوڵەتی خۆیان دروست کردووە و هیچ بەڵگەیەک نییە کە یەک کردەوەی تیرۆریستی لەسەر تورکیا لە سووریای ژێر دەسەڵاتی کوردەوە سەرچاوەی گرتبێت. بەڵام بەڵگەی زۆر هەیە کە تورکیا ئاسانکاری بۆ دزەکردنی تیرۆریستان دەکات بۆ ناو سووریا. چاوپێکەوتنم لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە چەکدارانی داعش و ئەندامانی خێزانەکەیان کردووە و هەموویان بە تێپەڕین بە تورکیادا گەیشتوونەتە سووریا. ئەوەش لەبەر ئەوەیە کە تورکەکان بە مەبەست و بە پێچەوانەوە دەڕواننە مەسەلەکە. کاتێ ترەمپ دەڵێت “ئەوان فریشتە نین” ئەوە تەنها ڕێگایەکە بۆ ئەوەی ترەمپ پاساو بۆ ئەوە بهێنێتەوە کە خیانەتی لە هاوپەیمانێکی کردووە کەوا یانزە هەزار کەسی لەدەستداوە لە شەڕدا دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی لەبری ئێمە.
- پێدەچێت کاتێکی گونجاو بێت بۆ باسکردن لە “کێشەیەک لە دۆزەخەوە” A Problem from Hell کە کتێبێکە دەربارەی جینۆساید و سامانتا پاوەر باڵیۆزی پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان پلەی پولیتزەری لەسەر بەدەستهێنا. بۆچی هەڵتبژاردووە؟
سامانتا پاوەر بۆ یەکەمجار بە هۆی کارەکانی لەسەر وەڵامدانەوەی ئەمریکا بۆ جینۆساید لە بۆسنە، یان ئەگەر وردتر بڵێین، نەبوونی ئەو کۆمەڵکوژییە، هاتە بەرچاوی خەڵک. ناونیشانی “کێشەیەک لە دۆزەخەوە” لە ئیفادەی وەزیری دەرەوە وارن کریستوفەر لە کۆنگرێس سەبارەت بە دۆخی بۆسنە وەرگیراوە و ڕوونی دەکاتەوە بۆچی ئەمریکا نەیتوانی هیچ بکات بۆ وەستاندنی جینۆساید لەوێ. ئەو لە سەردەمی شەڕی بۆسنەدا پەیامنێرێکی گەنج بووە، بەڵام تەنها سەیری ئەو جینۆسایدە ناکات بەڵکو سەیری جینۆسایدەکانی پێشووتر دەکات. لەوانە جینۆسایدی عوسمانی لە دژی ئەرمەنییەکان لە جەنگی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی سەددام لە دژی کورد. ئەو باس لەوە دەکات کە چۆن سەددام هەموو گوندێکی کوردستانی وێران کردووە و کوردەکانی گازباران کردووە. ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا لە ڕاستیدا هەوڵی ڕاگرتنی جینۆسایدەکەی دا بە سەپاندنی سزای هەمەلایەنە بەسەر ئێراقدا، بە کۆی دەنگ یاسای ڕێگریکردن لە جینۆساید ساڵی ١٩٨٨ی پەسەند کرد، ئیدارەی ڕیگان دژایەتیی تەنانەت سزای لاوازیشی دەکرد، تەنانەت لە کاتێکدا هاوڕا بوو کە سەددام گازی ژەهراوی بەسەر کورددا بەکارهێناوە. ئەوان پێیان وابوو، وەک بابەتی ڕیاڵپۆلیتیک، کە ئێراق بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە کورد گرنگترە و لەگەڵ کۆتایی هاتنی شەڕی ئێران و ئێراق دەرفەتی بازرگانیی گەورە لە ئێراقدا دەبێت. ئەوە بە باشی دەرنەچوو. ئیدارەی ڕیگان پاسێکی ئازادی دا بە سەددام دوای ئەوەی هەموو گوندەکانی کوردستانی وێرانکرد و ١٨٠ هەزار کوردی کوشت و گازی ژەهراوی بەکارهێنا. سەیر نییە سەددام پێیوابوو دەتوانێت لە هەر شتێک ڕزگاری بێت و لە ٢ی ئابی ١٩٩٠ کوەیتی داگیرکرد.
- وەک سامانتا پاوەر بە ڕوونی باسی دەکات، ئەو کارانەی ئێوە هێرشە گازییەکان و کۆمەڵکوژیی پیاوان و ژنان و منداڵانی کوردیان خستە بەرچاوی جیهان و ئێوەش یاسای قەدەغەکردن و پێشگیری لە جینۆسایدی ساڵی 1988تان نووسیوە و لە ڕێگەی ئەنجومەنی پیرانەوە(سەنات) خستتانە بەر باس و گفتوگۆ. لەبەر ئەوەی تۆ هەرگیز چاوپۆشی ناکەیت، پرسیارێکتان لێدەکەم کە مایەی ڕاچەنین و سەرسوڕمانمە؛ پێت وایە چی بەسەر کوردەکان دێت لە تورکیا، پاش ئەوەی سەرۆک ترامپ ئەو هێزانەی کشاندەوە کە بەرپەرچی دوژمنەکانیان دەدایەوە؟
من تازە لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا لە کوردستانی سووریا بووم، دە ڕۆژ پێش ئەوەی ترەمپ تیشکی سەوز بۆ ئەو کارەی ئەردۆغان هەڵبکات. یەکێک لەو کەسانەی کە ناسیم، ژنێکی گەنج بوو بە ناوی هەڤرین خەلەف، دامەزرێنەری پارتی سووریای ئایندە، کە مەبەست لێی کۆکردنەوەی کورد و مەسیحی و عەرەب بوو. لە کۆبوونەوەکەماندا پرسیاری لێکردم “ئایا ئەمریکا پشتگیریمان دەکات؟” ناچار بووم پێی بڵێم، “لەگەڵ سەرۆکی ئێستامان، ئێمە نازانین”. دواتر زانیمان کە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر لە ئۆتۆمبێلەکەی دەرهێنرا و بە شێوەیەکی دڕندانە لێیدرا و تەقەی لێکرا. دووسەد هەزار کەس لەوێ هەن ماڵ و حاڵی خۆیان جێهێشتووە و سەدان کورد کوژراون. هێزەکانی تورکیا وێنە و فیلمی خۆیان دەگرن لە کای کوشتن و لەسێدارەدانی زیندانییە کوردەکاندا و وێنەی خۆیان لەگەڵ تەرمی کوردە مردووەکان بڵاودەکەنەوە. ئەمانە تاوانی جەنگن و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتین.
- کۆتا کتێب کە تۆ ناوت هێناوە “نەتەوە یان گەلی نەبینراو Invisible Nation”ە. ئەمە چی بۆ وێنەکە زیاد دەکات؟
لۆرەنس پەیامنێری کەناڵی NPR ە و کاتێکی زۆری لە ئێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەسەربردووە. ئەم کتێبە باسوخواسی پەیامنێرێکە لە بەرکەوتە و تێکەڵاویی لەگەڵ کوردەکان و خەباتیاندا بووە بۆ نیشتمانێکی سەربەخۆ. بەشێکی زەبەلاحی چیرۆکەکە بە دروستی دەگات و بە ڕاستی تێدەگات ئەوەی کورد هەمیشە ویستوویەتی سەربەخۆییە. بەشێکی نایاب لە کتێبەکەدا هەیە کە کویل باسی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل دەکات و یاوەریی جەلال تاڵەبانیی سەرکردەی کورد دەکات کە لەو کاتەدا سەرۆک کۆماری ئێراقە. ئیدارەی بوش هەمیشە جەلالی بە ئێراقی وەسف دەکرد بۆ کەمکردنەوەی خواستەکانی کورد بۆ سەربەخۆیی. تاڵەبانی کە هاوڕێیەکی زۆر باشی من بوو، کاتێک بە ئۆتۆمبێل دەچنە ناو زێد و خاکی خۆیەوە، بە کویل دەڵێت، “بەخێر بێیت بۆ وڵاتەکەم”، هەرچەندە لەو کاتەدا جەلال سەرۆکی هەموو ئێراق بوو. بەڵام کویل لەوە تێدەگات کە تاڵەبانی مەبەستی ئێراق نییە، بەڵکو مەبەستی کوردستانە. کەواتە کویل زۆرێک لە وردەکارییە سەرەکییەکانی ٣٠ ساڵی ڕابردوو بۆ کورد دەست دەکەوێت و چیرۆکی ئەو قۆناغە بە باشی دەگێڕێتەوە.
- کتێبەکەت ” دەرئەنجامە نەخوازراوەکان Unintended Consequences” بەشێکی کەمێک زیاتر لە چیرۆکەکە دەبات.
یەکەم کتێبم بە ناوی “کۆتایی ئێراق The End of Iraq” بەشێکی بیرەوەریی ئەزموونی خۆم بوو لە ئێراق و کوردستان. کتێبی “دەرئەنجامە نەخوازراوەکان”یش لەو شتانە دەدوێت کە لە جەنگی ئێراقەوە سەریان هەڵدا، جەنگێک کە سەرۆک جۆرج بوش دەیگوت مەبەست لێی بەرەنگاربوونەوەی “تەوەری خراپەکاری Axis of Evil” بووە، کە مەبەستی لە ئێراق و ئێران و کۆریای باکوور بوو. ئەوە میتافۆرێکە کە لە ڕووی ئەندازەییەوە ئاڵەنگاریی تێدابوو – بەو پێیەی کە تەوەرێکە لە نێوان دوو خاڵدایە و سێ خاڵ نییە – بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە تەحەدای کراوە. تەوەرەکەی بەرلین – ڕۆما لە جەنگی جیهانیی دووەمدا پەیمانێک بوو لە نێوان هاوپەیماناندا لە کاتێکدا بوش تەوەرەکەی خۆی بە گوتاری خراپەکاری و شەڕخوازی ناوزەد دەکرد، کەچی لە تەواوی جیهاندا دوژمنی لە ئێرانی ئایەتوڵڵاکان و ئێراقی سەدام حوسێن سەرسەختتر نەبوو. لەشکرکێشی و داگیرکردنی ئێراق لەلایەن ئەمریکاوە پارتە ئاینییە شیعەکانی هێنایە سەر دەسەڵات- لە ڕێگەی هەڵبژاردنی دیموکراسیەوە. ئەو پارتە ئاینییانەی شیعەکان کە ئێران بۆ دەیان ساڵ سپۆنسەری کردبوون و لەنێویاندا یەکێکیان کە لە ڕاستیدا لە تاران دامەزرابوو. کەواتە ئێستا تەوەرێکی بەغدا – تاران هەیە و بوش دروستی کردووە. لە ڕاستیشدا ئێستا نزیکترین هاوپەیمانی ئێران لە جیهاندا ئێراقە. بەهەرحاڵ، ئیدارە یەک لە دوای یەکەکانی ئەمریکا هەرگیز حەز ناکەن ددان بەوەدا بنێن. وەڵامی کلاسیک بۆ هەڵەیەکی سیاسەتی دەرەوە، ددانپیانان بە هەڵە و ئەنجامدانی شتێکی جیاواز نییە، بەڵکو دوو هێندە دابەزینە. لە دوای داگیرکارییەکە و لەوەتەی هاوپەیمانەکانی ئێران دەسەڵاتیان لە ئێراقدا زەوتکردووە، ئێمە بەردەوام پشتگیریی هاوپەیمانەکانی ئێران دەکەین.
لە ڕووی ئەوەی کە دەیکات (بە پێچەوانەی ئەوەی دەیڵێت) ڕەنگە ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا گەورەترین یارمەتیدەر بێت بۆ ئێران. لە ساڵی ٢٠١٧دا، لە ئۆپەراسیۆنێکدا کە لەلایەن قاسم سولەیمانیی، سەرۆکی هێزی قەرارگای قودسی ئێرانی پلانی بۆ دانرابوو، ترەمپ ڕێگەی بە میلیشیایەکی شیعەی ئێراقی دا تانکی ئەبرامزی دابینکراوی ئەمریکی بەکاربهێنێت بۆ هێرشکردنە سەر کوردەکان. ئەبو مەهدی موهەندیس، فەرماندەی شیعەکان، کە تیرۆریستێکی دەستنیشانکراوی ئەمریکایە، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣دا بە تۆمەتی تەقاندنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە کوێت سزا دراوە، بە تانکەکانی ئەمریکا ئەم هێرشەی ئەنجامدا. لەکاتێکدا ترەمپ ڕێگەی بە بریکارەکانی ئێران دا تانکی ئەمریکا بەکاربهێنن، ڕەتیکردەوە ئەم چەکانە بۆ کوردەکانی ئێراق دابین بکات، هەرچەندە ئەوان متمانەپێکراوترین هاوپەیمانی ئەمریکا بوون لەم بەشەی جیهاندا.
هەروەها ئێران و بەشار ئەسەدی بریکاری براوەی گەورەی بڕیارەکەی ترەمپن بۆ دەرچوون لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. لە ٦ی ئۆکتۆبەردا، سووریا بە شێوەیەکی کاریگەر دابەشکرا لە نێوان ناوچە یان زۆنێکی کوردی هاوپەیمانی ئەمریکی کە یەک لەسەر سێی سوریای کۆنترۆڵکردبوو و ناوچە یان زۆنێکی حکوومەتی هاوپەیمانی ئێران کە دوو لەسەر سێی دیکەی وڵاتەکەی کۆنترۆڵکردبوو. ئەمڕۆ هاوپەیمانەکانی ئێران جگە لە بەشێکی کەم هەموو وڵاتەکەیان کۆنترۆڵ کردووە. بۆیە ئێمە بەردەوامین لە بەهێزکردنی ئێران و بۆ جێبەجێکردنی فەرمانەکانی، چون لە هەمان کاتدا ترەمپ لە ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکە دەکشێتەوە بە پاساوی ئەوەی ئێران هێزێکی شەڕخواز و خراپەکارییە لە ناوچەکەدا و ئەمەش سەیر و سەمەرەیە.
- پرسیاری کۆتایی؛ بەرگریکارانی سیاسەتی دۆناڵد ترەمپ دەڵێن، لەناوبردنی کوردستان حەتمی بووە، ئەگەر مەبەست نەبووبێت. تەنانەت کوردەکانیش لە شەپۆلی ئازارەکانی خۆیاندا وا دەردەکەون کە خۆیان ڕادەستی قەدەر چارەنووس کردبێت. ئەحمەدی خانی شاعیری سەدەی حەڤدەهەمی کورد نووسیویەتی زلهێزەکانی دەوروبەر “گەلی کوردیان کردووە بە ئامانجی تیری چارەنووس و دەگوترێت کەوا ئەوان کلیلی سنوورەکانن”. کەواتە، پرسیارەکەم بۆ ئێوە ئەوەیە؛ ئایا بەرگریکارانی ترەمپ ڕاست دەکەن کە لەناوبردنی کوردستان حەتمییە؟
پێموانییە هیچ شتێک لە کاروباری مرۆڤایەتیدا بە تەواوی حەتمی بێت. بەڵام ئەوەی من پێموایە نزیکە لە حەتمی ئەوەیە کەوا کاتێ گەلێک لە ناوچەیەکی جوگرافیی دیاریکراودا بە بەردەوامی و بە شێوەیەکی دڵگەرمانە و سەرسەختانە ئارەزووی دروستکردنی دەوڵەتی خۆیان دەکەن، ئەوە زوو بێت یان درەنگ دەوڵەتی خۆیان هەر بەدەستدەهێنن. پێموانییە سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ببینیت تا کورد دەوڵەتی خۆی نەبێت، لانیکەم لە ئێراق و ڕەنگە لە سووریاشدا.
چاوپێکەوتنی؛ ئیڤ گێربەر Eve Gerber
٢٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٩ و هەروەها لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢١ نوێکراوەتەوە.
لە ئینگلیزییەوە؛ محەمەد حەمەساڵح تۆفیق
