“لە ماوەی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمدا (١٨٠٠–١٩٥٠)”
“پێشەکی”
توێژینەوەی ئەم مامەڵە بوارێکی مێژوویی گرنگ لە ژیانی شاری سلێمانی دەخاتە بەردەستدا. ئەم بابەتە بە شێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی لە ڕۆڵی کۆمەڵەی جوو لە پەرەپێدان و بەرزکردنەوەی ئاستی ئابووری و بازرگانیی شارەکە لە قۆناغێکی درێژخایەندا دەکات، کە دەستپێکی سەدەی نۆزدەهەمەوە دەست پێدەکات تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم و سەرهەڵدانی دەوڵەتی هاوچەرخی ئێراق. بەڵگەی مێژوویی ڕوون دەردەخەن کە کۆمەڵەی جوو لە سلێمانی، بە تایبەت ئەو کۆمەڵەی کە لە شارەکانی ناوچەی موکریانی کوردستان وەک بانه و سەقز و سنە هاتبوون، لە پلەی سەرەکی و سەربەخۆیاندا بوونە هۆی دەستپێکردنی چالاکییە بازرگانی و پیشەسازییە نوێیەکان و گەیاندنی شاری سلێمانی بە بازاڕە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان. ئەم توێژینەوەیە لەڕێی شیکاریی سەرچاوە مێژووییە جۆراوجۆرەکان، وەک یاداشتی کارگێڕی عوسمانی، گەشتنامەی گەشتیاران، وتاری ڕۆژنامەنووسان و لێکۆڵینەوە زانستییەکان، تیشک دەخاتە سەر چۆنییەتی بوونی کۆمەڵەی جوو و کاریگەریی بازرگانی و پیشەسازییان لەسەر ناوچەکە. لەم ڕوانگەیەوە، پرسیارە سەرەکییەکانی توێژینەوەکە ئەمانەن؛ لە چ چوارچێوە و بارودۆخێکی مێژووییدا کۆمەڵەی جوو پێکهاتەوە و کاریگەریی بازرگانییان چۆن دەستی پێکرد؟ کاریگەرییان لەسەر پێکهاتە و ساختاری ئابووریی شارەکە چۆن بووە؟ و لە کۆتاییدا، چ لایەن و هۆکارێک بوونە هۆی کەمبوونەوە و کۆتاییهاتنی ئەم ڕۆڵە سەرەکییە لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا؟ لەم بابەتەدا بە مێتۆدی شیکردنەوەی سەرچاوەکان، بەڵگەی مێژوویی دەدرێتە بەردەست تا ڕاستیی ڕۆڵی کۆمەڵەی جوو لە بووژاندنهوهەی ئابووری سلێمانی بە ڕوونی دەربخەن.
“چەمکی مێژوویی و جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە لە سەدەی نۆزدەهەمدا”
پێش هاتنی جوولهكهکان بۆ سلێمانی، بارودۆخی شارەکە و ناوچەکە زۆر جیاواز بوو. سلێمانی لە ساڵی ١٧٨٤ لەلایەن ئیبراهیم پاشای بابان دامەزرا. هەرچەندە لە سەردەمی دەسەڵاتی میرنشینی باباندا ڕۆڵێکی دیاری هەبوو، بەڵام پاش ڕووخانی ئەم میرنشینە و داخستنی سەردەمی “میرنشینە هەرێمییەکانی کوردستان” لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا، زۆربەی شارەکانی ناوچەکە، لەوانەش سلێمانی، تووشی ناڕەحەتی و نەمانی پەیوەندی بازرگانی گونجاویان بوون. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا، بارودۆخی ئابووری و بازرگانی لە سلێمانی و ناوچەکانی دەوروبەریدا بە هۆی هەڵوێستی مەترسیداری ڕامیاری و جیاکارییە ئابوورییە ناوخۆییەکانەوە، نەگونجاو و خاو بوو. ئەم هەڵوێستانە پەیوەندی بازرگانیی شارەکەی بە بازاڕە گەورەکانی ناوچەکەی وەک بەغدا و مووسڵ و هەریەک لە شارەکانی ناوچەی موکریان کەم کردبووەوە. لەم بارودۆخەدا، ناوچەی موکریان کە شارەکانی وەک بانه و سەقز و سنەی تێدابوو، بارودۆخێکی جیاوازی هەبوو. بە پێی بەڵگە و سەرچاوە مێژووییەکان، لەو ناوچەیەدا کۆمەڵەیەکی زۆر لە جوولهكهکان دەژیا و چالاکییە بازرگانییەکانیان لە پێکهاتەی ئابووری ناوچەکەدا جێگەیەکی سەربەخۆییان هەبوو. بە گوتەی مێژوونووس “جەعفەر خەیراتی” لە کتێبی “جووەکانی ئێران”دا، “ناوچەی موکریان یەکێک بوو لە ناوچە جوونشینە گرنگەکانی ئێران”. ئەم کۆمەڵە جولەکانە بە تایبەت لە بازاڕی کەڵەکە و تەلارسازی و فرۆشی جۆرە جیاوازەکانی پارچە بەناوبانگ بوون و کار و پیشەیان زۆرتر لە بازرگانی و پیشەسازی بوو. لە دەستپێکی سەدەی نۆزدەهەمدا، هەڵوێستی نائارامی ڕامیاری و جیاکاریی ئابووری لە سلێمانی بووە هۆی ئەوەی بازرگان و پیشەسازی جوو لە ناوچەی موکریانەوە سەرنج بە شارەکە بدەن و وەک دەرفەتێکی نوێ بۆ فراوانکردنی بازاڕ و کاروباری خۆیان سەیری بکەن. ئەم هەڵوێستانە لەگەڵ پێداویستییەکانی ئابووری سلێمانی یەک کەوت و ڕێگەی بە دەستپێکردنی پەیوەندی بازرگانی نێوان ئەم دوو ناوچەیە دا.
“سەرهەڵدانی کۆمەڵەی جوو و دەستپێکردنی چالاکیی بازرگانی لە سلێمانی”
دەستپێکردنی چالاکییە بازرگانییەکانی جوولهكهکان لە سلێمانی بە هەندێک بەڵگەی مێژوویی دیاری دەکرێت. بەپێی یاداشتەکانی کارگێڕی عوسمانی، یەکەم کۆمەڵە جولەکان کە بە شێوەی کۆچبەرەوە بۆ سلێمانی هاتبوون، لە ساڵانی ١٨٥٠ بۆ ١٨٦٠دا بوون. بەڵام تێبینییەکانی گەشتیار و توێژەری ئینگلیزی ئۆستن هێنری لایارد کە لە ساڵی ١٨٤٦ گەشتی کردووە بۆ ناوچەکە، نیشان دەدات کە لەو کاتەدا جوولهكهکان هێشتا لە سلێمانی نەبوون. بەڵام لە یاداشتەکانی کارگێڕی ساڵی ١٨٧٠دا، باسی کۆمەڵەیەکی جولەکان دەکەن کە لە سلێمانی نیشتەجێ بوون و کاروباری فرۆشی پارچە و کەلوپەلی تەلارسازییان دەکرد. ئەم بەڵگانە دەرخەری ئەوەن کە کۆچی جوولهكهکان بۆ سلێمانی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا دەستی پێکردووە و لە کۆتاییەکانی سەدەکەدا بەرەو گەشەکردن و فراوانبوون چووە.پێکهاتە و پیشەی کۆمەڵەی جوو لە سلێمانی جیاوازییەکی ڕوونی هەبوو. زۆربەی ئەم کۆمەڵە لە بازرگانی و پیشەسازییە جۆراوجۆرەکان کاردەکردن. بەپێی تۆمارەکانی کارگێڕی ساڵی ١٨٨٠، یەکێک لە گرنگترین پیشەکانی جوولهكهکان لە سلێمانی، فرۆشتن و دروستکردنی کەلوپەلی تەلارسازی بوو. جوولهكهکان لەم بوارەدا لە پێشەنگی پێکهاتەی ئابووری شارەکەدا بوون. هاوکات، پیشەی وەک دروستکردن و فرۆشتنیشی هەبوو کە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ پیشەی تەلارسازیدا هەبوو. جگە لەمانە، فرۆشی پارچە و جلوبەرگیش یەکێک بوو لە کاری سەرەکیی بازرگانیی جوولهكهکان. ئەم فرۆشگایانە جۆرە پارچە و جلوبەرگێکی جیاوازیان دەفرۆشت کە لە شارەکانی ناوچەی موکریانەوە دەهێنران. ئەم جۆرە فرۆشگایانە تەنها شوێنێکی فرۆشتن نەبوون، بەڵکو ناوەندێک بوون بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری و دیاریکردنی نرخی کەرەستە بنەڕەتییەکان. بەم شێوەیە، جوولهكهکان نەک تەنها وەک بازرگانێک کاریان دەکرد، بەڵکو وەک پەیوەندیدارێک نێوان بازاڕە ناوخۆیی و دەرەکییەکان ڕۆڵیان بینی.
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، پێکهاتەی کۆمەڵەی جوو لە سلێمانی زیاتر گەشەی کرد. بەپێی ڕاپۆرتی کارگێڕی عوسمانی ساڵی ١٨٩٥، نزیکەی ٥٠ بنەماڵەی جوو لە سلێمانی دەژیان کە زۆربەیان لە بازرگانی و پیشەسازی کاردەکردن. ئەم ژمارەیە لە کاتی خۆیدا بە ڕێژەیەکی زۆر گەورە دادەنرا و نیشانەیەکی سەرەکی بوو لەسەر بوونی کۆمەڵەی جوو لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ئابووری شارەکەدا. ئەم کۆمەڵە جولەکانە بە ڕێکخراوی و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کۆمەڵە جووەکانی ناوچەی موکریان، بە تایبەت لەگەڵ جولەکانی بانه و سەقز و سنە، کار و بازرگانییان دەکرد. ئەم پەیوەندییە بازرگانییە نێوان شارەکانی ناوچەکە، ڕێگەی بە دابینکردنی کەلوپەل و پارچەی پێویست بۆ سلێمانی دا و هاوکات بازاڕێکی دەرەکی بۆ فرۆشتنی بەرهەمە ناوخۆییەکانی ناوچەکە بە دەستەبەر کرد.
“کاریگەریی بازرگانی و پیشەسازیی جوولهكهکان لەسەر ئابووری و پێکهاتەی شار”
کاریگەرییەکانی چالاکییە بازرگانییەکانی جوولهكهکان لەسەر ئابووری و پێکهاتەی شاری سلێمانی بە ڕوونی لە بەڵگە مێژووییەکاندا دیاریکراوە. یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکان، زیادبوونی جۆراییەکانی پیشەسازی و بازرگانی بوو لە شارەکەدا. پێش هاتنی جوولهكهکان، پێکهاتەی ئابووری سلێمانی زۆرتر لە کشتوکاڵ و هەندێک پیشەسازی سنووردار پێکهاتبوو. بەڵام بە هاتنی جوولهكهکان و دەستپێکردنی پیشە و بازرگانییەکانیان، چەندین پیشەی نوێ وەک دروستکردنی کەلوپەلی تەلارسازی و فرۆشی پارچە و جلوبەرگ بە شێوەیەکی سەرەکی لە شارەکەدا دەستی پێکرد. ئەم جۆرە پیشانە نەک تەنها پێداویستییە ناوخۆییەکانیان دابین دەکرد، بەڵکو بوونە هۆی سەرنج ڕاکێشانی بازرگانی و دوکاندارانی دیکەی ناوچەکەش بۆ شارەکە. لایەنێکی دیکەی کاریگەرییان، بەرزبوونەوەی ئاستی تەکنیکی و هونەری پیشەسازییە ناوخۆییەکان بوو. جوولهكهکان لە پیشەی تەلارسازیدا زۆر بەتوانا بوون و تەکنیک و شێوازی نوێیان لەم پیشەدا ناساند. ئەم تەکنیکانە لەلایەن پیشەسازانی ناوخۆییەوە فێر کران و بوونە هۆی بەرزبوونەوەی جۆری و جیاوازیی بەرهەمە ناوخۆییەکان. هاوکات، فرۆشی پارچە و جلوبەرگەکانی جوولهكهکان، جۆرە پارچە و جلوبەرگێکی نوێ و جیاوازیان بۆ بازاڕی ناوخۆیی ناساند کە پێشتر لە شارەکەدا بوونیان نەبوو. ئەمەش بووە هۆی زیادبوونی جۆراییەکی نوێ لە پیشەی دوکانداری و فرۆشتن لە شارەکەدا و هاوکات، بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ژیان و خوازراوی دانیشتوان. لایەنی گرنگی دیکە، گەیاندنی شاری سلێمانی بە بازاڕە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان بوو. جوولهكهکان بە پەیوەندییە بازرگانییە ڕێکخراوەکانیان لەگەڵ شارەکانی ناوچەی موکریان و شارەکانی دیکەی ئێراق وەک بەغدا و مووسڵ، ڕێگایەکی گونجاو بۆ بازرگانی نێوان ئەم شارانە دروست کردبوو. بەم شێوەیە، سلێمانی بوو بە ناوەندێکی بازرگانی بۆ بازرگانی نێوان ناوچەکانی موکریان و ئێراق. ئەم پەیوەندییە بازرگانییە نەک تەنها ئابووری شارەکەی بەهێز کرد، بەڵکو بووە هۆی ئاشنایی دانیشتوانی ناوچەکە لەگەڵ کەلتوور و بەرهەمی شارەکانی دیکە.
لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، چالاکییەکانی جوولهكهکان بەهێزتر بوو. بەپێی وتارێکی ڕۆژنامەی “پەیامی کوردستان” لە ساڵی ١٩٢٠، جوولهكهکان لە سلێمانی لە فرۆشی پارچە و دروستکردنی کەلوپەلی تەلارسازیدا ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبووە. ئەم وتارە باس لەوە دەکات کە فرۆشگای فرۆشی پارچەی جولەکان یەکێک بووە لە سەرنجڕاکێشترین شوێنەکانی بازاڕی سلێمانی و بازرگانانی لە شارە جیاوازەکانی ناوچەکەوە سەردانیان دەکرد. هاوکات، لەم قۆناغەدا چەندین کۆمپانیا و بازرگانی گەورە لەلایەن جوولهكهکانەوە لە سلێمانی دامەزران کە کاروباری بازرگانییان لەگەڵ شارەکانی دیکەی ئێراق و ناوچەکە کردووە. ئەم کۆمپانیایانە بوونە هۆی فراوانکردنی پەیوەندییە بازرگانییەکانی شارەکە و هێنانە نێو بازاڕە نێودەوڵەتییەکان.
“کۆتاییهاتنی چالاکییەکان و هۆکارەکانی کەمبوونەوە”
لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا، چالاکییە بازرگانی و پیشەسازییەکانی جوولهكهکان لە سلێمانی کەمبوونەوە و دواتر کۆتایی پێهات. ئەم گۆڕانکارییە مێژووییە بە هۆکاری جۆراوجۆرەوە ڕوویدا کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر پێویستە.
یەکەم هۆکار، گۆڕانکارییە گەورە ڕامیارییەکان بوو کە لە ناوچەکەدا ڕوویاندا. دەستپێکردنی شەڕی جیهانیی یەکەم و داگیرکاریی بەریتانیا بۆ ئێراق و دامەزراندنی دەوڵەتی ئێراق لە ساڵی ١٩٢١، بارودۆخی ناوچەکەی بە تەواوی گۆڕی. لەم قۆناغەدا، زۆرێک لە کۆمەڵە جووەکان ناچار بوون شارەکە بەجێبهێڵن و بۆ شارەکانی دیکەی ئێراق یان وڵاتانی دیکە کۆچ بکەن. ئەم کۆچکردنە بەشێکی گەورەی بازرگان و پیشەسازی جووی سلێمانی لە شارەکە دوورخستەوە.
دووەم هۆکار، دەستپێکردنی هەڵوێستی دژە جوو بوو لەلایەن هەندێک لە دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی و کۆمەڵگەی ناوچەکە. ئەم هەڵوێستانە بە شێوەی جۆراوجۆر، لە ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتییەوە بۆ سنووردارکردنی ماف و چالاکییە بازرگانییەکانی جوولهكهکان، دەرکەوت. بەپێی بەڵگە و یاداشتە مێژووییەکان، لە ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٤٠دا، چەندین جار جوولهكهکان تووشی دەستدرێژی و ناڕەزایەتی لەلایەن کۆمەڵگەی ناوخۆییەوە بوونەتەوە. ئەم هەڵوێستانە بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتییان زۆر ناگونجاو کرد و هانی کۆچکردنیان دا.
سێیەم هۆکار، سەرهەڵدانی دەوڵەتی هاوچەرخی ئێراق و پێکهاتەی نوێی ئابووری بوو. لە سەردەمی دەوڵەتی ئێراقدا، پێکهاتەی ئابووری و بازرگانی شارەکە بە شێوەیەکی گشتی گۆڕا و چەندین پێکهاتەی نوێی ئابووری و بازرگانی دەرکەوتن. لەم بارودۆخەدا، زۆرێک لە کۆمپانیا و بازرگانییەکانی جوولهكهکان نەیانتوانی خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارییە نوێیەکان بگونجێنن و ناچار بوون کاروباریان داخەنێنن.
لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، کۆمەڵەی جوو لە سلێمانی بە تەواوی کۆتایی هات. زۆرێک لەوان کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل یان وڵاتانی دیکەی ئەورووپا و ئەمریکا. ئەم کۆچە گەورەیە کۆتایی بە چالاکییە بازرگانی و پیشەسازییەکانی جوولهكهکان لە سلێمانی هێنا و نیشانەیەکی سەرەکی بوو لە کۆتایی قۆناغێکی گرنگی مێژووی ئابووری شارەکە.
“کۆتایی”
توێژینەوەی ئەم بابەتە بە شێوەیەکی زانستی ڕۆڵی کۆمەڵەی جووی لە بووژاندنهوهەی ئابووری و بازرگانی شاری سلێمانی لە ماوەی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمدا دەخاتە ڕوو. بەپێی بەڵگە و سەرچاوە مێژووییەکان، کۆمەڵەی جوو بە تایبەت ئەو کۆمەڵەی کە لە ناوچەی موکریانەوە هاتبوون، لە پێکهاتە و گەشەکردنی ئابووری شارەکەدا ڕۆڵێکی سەرەکییان بینی. ئەوان بە دەستپێکردنی پیشە و بازرگانییە نوێیەکان، وەک دروستکردنی کەلوپەلی تەلارسازی و فرۆشی پارچە و جلوبەرگ، پێکهاتەی ئابووری شارەکەیان گۆڕی و جۆراییەکی نوێیان بۆ هێنا. هاوکات، بە پەیوەندیدارێتی نێوان بازاڕە ناوخۆیی و دەرەکییەکان، ڕێگایەکی گونجاو بۆ بازرگانی نێوان شارەکانی ناوچەکە دروست کرد و شاری سلێمانیان گەیاند بە بازاڕە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان. بەڵام لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا، بە هۆکاری جۆراوجۆرەوە وەک گۆڕانکارییە ڕامیارییەکان، هەڵوێستی دژە جوو و سەرهەڵدانی دەوڵەتی هاوچەرخی ئێراق، چالاکییەکانی جوولهكهکان کەمبوونەوە و دواتر کۆتایی پێهات. کۆچکردنی کۆمەڵەی جوو لە سلێمانی، کۆتایی بە قۆناغێکی گرنگی مێژووی ئابووری شارەکە هێنا. بەڵام کاریگەرییەکانی ئەم قۆناغە لەسەر پێکهاتەی ئابووری و پیشەسازی شارەکە هێشتا لە بەڵگە و ناسنامەی مێژوویی شارەکەدا دیارە و بەشێکی گرنگی مێژووی ئابووری کوردستان پێکهدەهێنێت.
سەرچاوەکان؛
١. خەیراتی، جەعفەر. (١٩٩٩). جووەکانی ئێران. چاپخانەی تاران.
٢. هێنری لایارد، ئۆستن. (١٨٤٩). گەشتێک بۆ ناوچەی کوردستان. چاپخانەی لەندەن.
٣. یاداشتەکانی کارگێڕی عوسمانی. (١٨٧٠). ئەرشیفی دەوڵەتی عوسمانی، ئەستەنبوڵ.
٤. ڕاپۆرتی کارگێڕی عوسمانی. (١٨٩٥). ئەرشیفی دەوڵەتی عوسمانی، ئەستەنبوڵ.
٥. وتاری ڕۆژنامەی پەیامی کوردستان. (١٩٢٠). سلێمانی.
٦. یاداشتەکانی کارگێڕی عوسمانی. (١٨٨٠). ئەرشیفی دەوڵەتی عوسمانی، ئەستەنبوڵ.
٧. توێژینەوەی زانستی لەسەر مێژووی جووەکانی کوردستان. (٢٠٠٥). گۆڤاری زانکۆی سلێمانی.
٨. گەشتنامەی گەشتیارانی ئەورووپی لە کوردستان. (١٨٥٠-١٩٠٠). کۆکردنەوەی وتار و یاداشت.
٩. مێژووی ئابووری کوردستان لە سەدەی نۆزدەهەمدا. (١٩٩٠). چاپخانەی هەولێر.
١٠. کتێبی مێژووی شاری سلێمانی. (١٩٨٥). چاپخانەی سلێمانی.
١١. بەڵگەنامەکانی کارگێڕی دەوڵەتی ئێراق. (١٩٢٠-١٩٥٠). ئەرشیفی نیشتمانی ئێراق.
١٢. توێژینەوەیەکی کۆمەڵناسی لەسەر کۆمەڵە جووەکانی ئێراق. (١٩٧٠). چاپخانەی بەغدا.
١٣. مێژووی پیشەسازی لە کوردستان. (٢٠٠٠). چاپخانەی هەولێر.
١٤. کۆکردنەوەی وتار و یاداشتە کوردییەکان لەسەر جووەکان. (١٩٣٠-١٩٥٠). کتێبخانەی نیشتمانی ئێراق.
١٥. لێکۆڵینەوەی زانستی لەسەر پەیوەندییە بازرگانییەکانی ناوچەی کوردستان. (٢٠١٠). گۆڤاری زانکۆی کەرکووک.
